Μια ενδιαφέρουσα μελέτη της Ηρώς Μανδηλαρά κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Νήσος. Τιτλοφορείται «Τέχνη και τεχνολογία – Ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός μεταξύ Μαρξ και Μπογκντάνοφ» και διερευνά τις ενάντιες προσεγγίσεις της σχέσης τέχνης και τεχνολογίας που χρωστάμε στους Μαρξ και Μπογκντάνοφ, καθώς και τον τρόπο που τις προσέλαβε ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός.
Συνακόλουθα, η Μανδηλαρά χωρίζει το βιβλίο της σε τρία μέρη, στα οποία συζητούνται διαδοχικά, με μια αναλυτική, τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία, οι απόψεις του Μαρξ, του Μπογκντάνοφ και των κονστρουκτιβιστών (το τελευταίο διανθίζεται με αξιόλογο φωτογραφικό υλικό).
Είναι άραγε συμβατές οι προσεγγίσεις του Μαρξ και του Μπογκντάνοφ; Και μπορεί να θεωρηθεί ότι ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός, που αναφερόταν στα Μανιφέστα του και στους δύο στοχαστές, πέτυχε να τους συνθέσει παράγοντας μια σοσιαλιστική τέχνη στηριγμένη και στους δύο;
Στο πρώτο ερώτημα η Μανδηλαρά δίνει μια ξεκάθαρα αρνητική απάντηση.
Ο Μαρξ υπήρξε ο θεμελιωτής του ιστορικού υλισμού, ο οποίος αποδίδει πρωτεύοντα ρόλο στον υλικό κόσμο γενικά και στη διαδικασία της οικονομικής αναπαραγωγής αναφορικά με την ανθρώπινη κοινωνία ειδικότερα. Στην τελευταία περίπτωση έχουμε να κάνουμε με την αυτοαναπαραγωγή του ανθρώπου μέσω της εργασίας, της παραγωγής αξιών χρήσης που ο Μαρξ αποκαλεί «αντικειμενοποίηση». Πάνω σε αυτή θεμελιώνονται οι παραγωγικές δυνάμεις στις οποίες στηρίζονται οι τεχνολογικές αναπτύξεις αλλά και οι ιδέες κάθε εποχής, η φιλοσοφία, η επιστήμη και η τέχνη.
Ο Μπογκντάνοφ, αντίθετα, υπήρξε ένας ιδεαλιστής φιλόσοφος, ο εισηγητής του «εμπειριομονισμού», μιας παραλλαγής της μαχιστικής φιλοσοφίας, την οποία καταπολέμησε ο Λένιν στο «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός». Η φιλοσοφία του παρακάμπτει τους υλικούς καθορισμούς, αποδίδοντας προτεραιότητα στην εμπειρία, την οποία αναγορεύει σε αυθύπαρκτο και θεμελιώδες στοιχείο της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα, κατά τον Μπογκντάνοφ, δεν είναι παρά ένα σύμπλεγμα αισθημάτων και εμπειριών.
Από δω απορρέουν, δείχνει η Μανδηλαρά, δύο ουσιωδώς διαφορετικές αντιλήψεις για τη φύση της τεχνολογίας και της τέχνης. Για τον Μαρξ, κάθε εποχή διακρίνεται από τις δικές της μορφές τεχνολογίας και τέχνης που αντιστοιχούν στο επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών της δυνάμεων, ενώ και οι δυνατότητες υπέρβασής τους συνδέονται με αντικειμενικές δυναμικές εδραζόμενες στην άνοδο νέων τάξεων, φορέων ανώτερων σταδίων της κοινωνικής ανάπτυξης. Ο Μπογκντάνοφ, αντίθετα, θεωρεί την τέχνη και την τεχνολογία συστήματα ενοποιητικών ιδεών της εμπειρίας, που οικοδομούνται αυθαίρετα από το υποκείμενο. Σε αυτό το πλαίσιο, αξιώνει ότι οικοδομεί ως θεωρητικός μια νέα, προλεταριακή κουλτούρα, η οποία εκφράζει τις προοπτικές και τις αξίες της εργατικής τάξης στην εποχή της μετάβασης της ανθρωπότητας στον σοσιαλισμό. Αν και ο Μαρξ ενστερνίζεται τη σοσιαλιστική προοπτική, δεν μπορεί να γίνει λόγος για σύμπτωση των απόψεών τους, αφού ο Μπογκντάνοφ αφαιρεί το αντικειμενικό υπέδαφος του ιστορικού υλισμού, οικοδομώντας μια υποκειμενική θεώρηση του κόσμου.
Ποια σχέση όμως έχει ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός με αυτή την αντιπαράθεση; Οπως και τα άλλα καλλιτεχνικά ρεύματα του Οκτώβρη (φουτουρισμός, συνοδοιπόροι στη λογοτεχνία, κ.ο.κ.), ο κονστρουκτιβισμός ήρθε σε ύπαρξη σε μια τεταμένη ιστορική στιγμή. Σε συνθήκες ακραίας όξυνσης των κοινωνικών αντιφάσεων και θεμελιωδών ανατροπών που επέφερε η μπολσεβίκικη επανάσταση, εξέφρασε τις ριζοσπαστικές αναζητήσεις των καλλιτεχνών αλλά και την αδυναμία τους να απαλλαγούν από τα παλιά πρότυπα ενστερνιζόμενοι εκείνα της επανάστασης. Το αποτέλεσμα ήταν η ανάμειξη στις καλλιτεχνικές θεωρίες τους αντιτιθέμενων στοιχείων, στους κονστρουκτιβιστές παρμένων από τον Μαρξ και τον Μπογκντάνοφ.
Η Μανδηλαρά αναγνωρίζει ότι οι κονστρουκτιβιστές, σε αντίθεση με τον Μπογκντάνοφ, δέχτηκαν μια πραγματική επιρροή από τον Μαρξ, αποδεχόμενοι τη σημασία της υλικής παραγωγής για τη διαμόρφωση των καλλιτεχνικών προτύπων. Ταυτόχρονα, όμως, και χωρίς να εξισώνει τα συνυφασμένα με τον επαναστατικό δυναμισμό της εποχής έργα τους, όπως η διάσημη κατασκευή του Τάτλιν, με τις θεωρητικές απόψεις τους, υποστηρίζει ότι οι τελευταίες παρέμειναν χρωματισμένες από τον υποκειμενισμό του Μπογκντάνοφ. Το αποτέλεσμα ήταν ένας ιδεαλισμός αναμειγμένος με απλοϊκά υλιστικά στοιχεία, που αρνείται την ιδιαιτερότητα της τέχνης αλλά και τον πλούτο των ιστορικών καθορισμών της.
Χωρίς να επεκταθούμε παραπέρα, παραθέτουμε το τελικό συμπέρασμα της συγγραφέως:
«Ο Κονστρουκτιβισμός ως σύστημα καλλιτεχνικο-τεχνικής θεωρίας και πρακτικής θα μπορούσε να παραλληλιστεί με την απόπειρα του Μπογκντάνοφ να συντάξει την καθολική οργανωτική επιστήμη της Τεκτολογίας, από την οποία θα πρέπει να καθοδηγείται η οργανωτική δραστηριότητα του ανθρώπου, προκειμένου να εγκαθιδρύσει την προλεταριακή κουλτούρα. Θα λέγαμε ότι, όπως ο Μπογκντάνοφ επιδιώκει να ορίσει κάποιους κανόνες, κάποιους νόμους συλλογικά αποδεκτούς, με βάση τους οποίους μπορεί η ανθρωπότητα να οργανώσει την εμπειρία της, έτσι και οι Κονστρουκτιβιστές προσπαθούν να προσδιορίζουν εκείνους τους νόμους που διέπουν την καλλιτεχνική δραστηριότητα, ώστε να την καταστήσουν ένα είδος επιστημονικής, συλλογικά συμφωνημένης οργανωτικής δραστηριότητας…
Ο προσδιορισμός των βασικών νόμων που διέπουν τα διάφορα επίπεδα οργάνωσης (των πραγμάτων, των ανθρώπων, των ιδεών) συντελείται και στις δύο περιπτώσεις, με απώτερο σκοπό τη συγχώνευσή τους σε μια ενιαία, πιο απλή, συλλογικά αποδεκτή οργανωτική ή κατασκευαστική δραστηριότητα (μονισμός)· μια συγχώνευση η οποία συντελείται στη βάση a priori αρχών (στους κονστρουκτιβιστές: κατασκευή, τεκτονική, φακτούρα ή αντίστοιχα στον Μπογκντάνοφ: οικονομία της σκέψης, απλότητα, ισορροπία). Αντίθετα, για τον Μαρξ, η επιστήμη, η φιλοσοφία και η τέχνη συνιστούν σφαίρες σχετικά αυτόνομες από την άμεση παραγωγή, δηλαδή, σφαίρες οι οποίες, από τη μία, αναπτύσσουν τα δικά τους ιδιαίτερα μέσα και μεθόδους αλληλεπίδρασης με την πραγματικότητα και, από την άλλη, επιδιώκουν να γνωρίσουν την πραγματικότητα, όπως αυτή είναι αντικειμενικά και όχι να την παρουσιάσουν και να τη συγκροτήσουν εξαρχής σύμφωνα με κάποιες a priori αρχές» (σελ. 350-351).
*Συγγραφέας, μέλος της Σ.Ε. της Μαρξιστικής Σκέψης
