Το βιβλίο του Παναγιώτη Τσιαμούρα Ζώα και άνθρωπος στο Περί φύσεως του Λουκρήτιου ήταν μια ευχάριστη έκπληξη για μένα. Η έκπληξη έγκειται στο γεγονός ότι η εργασία του, από τη μια πλευρά, αναδεικνύει σε πρωτόγνωρο βάθος και πλάτος τη σχετικά άγνωστη πτυχή ενός σπουδαίου ποιήματος και, από την άλλη, προσφέρει ερεθίσματα γόνιμης διεύρυνσης της επικούρειας φιλοσοφικής και επιστημονικής προσέγγισης όσον αφορά το ζήτημα της θέσης των ζώων στη φύση και της σχέσης τους με τον άνθρωπο.
Στο μέσο του 1ου αιώνα π.Χ. ο χαρισματικός Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος συνέθεσε ένα μεγαλειώδες ποίημα 7.415 στίχων (De rerum natura), περιγράφοντας το κυριότερο επιστημονικό έργο του Επίκουρου, το Περί φύσεως. Το μεγαλόπνοο ποίημα του Λουκρήτιου αποτελεί μοναδικό συνδυασμό λυρικής και διδακτικής ποίησης και θεωρείται ένα από τα κορυφαία κλασικά έργα, από άποψη μορφής και περιεχομένου. Οταν κατά την Αναγέννηση το ποίημα ξανάρθε στο φως και μέσω αυτού διαδόθηκε η φιλοσοφία του Επίκουρου, η ανθρωπότητα απέκτησε την πνευματική δύναμη να δημιουργήσει μέσω του εμπειρισμού και του Διαφωτισμού τη νεωτερική εποχή της επιστήμης και του ανθρωπισμού.
Ο Παναγιώτης Τσιαμούρας ανατέμνει το μεγαλειώδες ποίημα του Λουκρήτιου, αναδεικνύοντας τα σημεία όπου ο ποιητής αναφέρεται στα μη ανθρώπινα ζώα και αναλύει σε βάθος όλους τους σχετικούς στίχους, φωτίζοντας κάθε πτυχή της σημασίας τους, έχοντας ως συμβουλευτικό συνοδοιπόρο την εκτενή σχετική διεθνή βιβλιογραφία. Το βιβλίο προλογίζει με γλαφυρότητα και διεισδυτική διαύγεια ο ακαδημαϊκός καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας Θεόδωρος Παπαγγελής, του οποίου την πολύτιμη μετάφραση σε ποιητικό λόγο (Λουκρητίου, Περί φύσεως. Η κληρονομιά ενός επίμονου κηπουρού, Gutenberg, 2021) χρησιμοποιεί ο Τσιαμούρας ως εκλεκτό ερμηνευτικό οδηγό.
Η εργασία επικεντρώνεται στην αποδόμηση της ανθρωποκεντρικής οπτικής από τον Λουκρήτιο, καθώς η ανάδειξη της ατομικής δομής της πραγματικότητας που διδάσκει η επικούρεια φιλοσοφία (και η σύγχρονη επιστήμη) υποστηρίζει την ισότιμη οντολογική και κοσμολογική αξία ως ζωντανών υπάρξεων όλων των ζώων συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, αφού μοιράζονται όχι μόνο την κοινή υλική προέλευση, αλλά και τις ίδιες ζωτικές λειτουργίες και τα αντίστοιχα συναισθηματικά-ψυχολογικά χαρακτηριστικά (ιδίως τα θηλαστικά). Ο συγγραφέας αναλύει τα σημεία του ποιήματος που αναδεικνύουν τις ολέθριες συνέπειες που έχουν για τους ανθρώπους και τα υπόλοιπα ζώα η φοβία του θανάτου και η δεισιδαιμονία, όπως επίσης την αντίθεση ανάμεσα στη φυσική ζωή των υπόλοιπων ζώων και τη ματαιόδοξη, γεμάτη αυταπάτες και πλεονεξία ζωή του ανθρώπου που ζει μακριά από τον φυσικό σκοπό του για αταραξία και ευδαιμονία.
Γράφει ενδεικτικά: «Η σύγκριση μεταξύ ανθρώπων και ζώων αποβαίνει πάντα σε βάρος των πρώτων, καθώς είναι πλάσματα ατελή και αξιολύπητα σε σχέση με τα δεύτερα, για τα οποία η φύση μεριμνά ήδη από την πρώτη στιγμή της ύπαρξής τους». Ο Τσιαμούρας φωτίζει ακόμα την άποψη του Λουκρήτιου ότι πολλές ανθρώπινες πρακτικές βλάπτουν τις άλλες ζωντανές υπάρξεις, καθώς υπερβαίνουν τα όρια εκμετάλλευσης των ζώων που αφέθηκαν στην προστασία μας και παραβιάζουν τους όρους της «συμφωνίας ανθρώπινης φροντίδας έναντι χρησιμότητας του ζώου».
Η φυσική, βιολογική και συμπεριφορική υπόσταση του ζώου, κατά τον Λουκρήτιο, είναι το ερμηνευτικό κλειδί της φύσης και ο οδηγός μιας εγκόσμιας ηθικότητας με βιολογική βάση, που θα πρέπει να ενστερνιστούν οι άνθρωποι με πραγματισμό, φρόνηση και αλληλεγγύη μεταξύ τους και με τις άλλες ζωντανές υπάρξεις, αν δεν θέλουν να χάσουν τον δρόμο προς την ευδαιμονία.
Ο Τσιαμούρας αναδεικνύει αυτήν τη μοναδική στην ιστορία φιλοσοφική άποψη υπεράσπισης της θέσης των ζώων από τους επικούρειους, που διαφέρει τελείως όχι μόνο από τις ακραίες ανθρωποκεντρικές απόψεις άλλων αρχαίων φιλοσόφων (π.χ. των στωικών) ή των χριστιανών συγγραφέων, αλλά και από εκείνες νεότερων στοχαστών (όπως του Καρτέσιου), απορρίπτοντας και τις απόψεις περί μετενσάρκωσης σε ανώτερες ή κατώτερες μορφές ζωής με στόχο την τελική ανθρωποκεντρική «κάθαρση» της ψυχής (π.χ. του Πυθαγόρα και του Πλάτωνα). Ο συγγραφέας αναλύει λεπτομερώς κάθε έκφανση αυτής της φιλοσοφικής στάσης, που παρατηρεί με επιστημονική αντικειμενικότητα τη φύση και διδάσκεται από αυτή, προκειμένου να βοηθήσει τον άνθρωπο να ξεπεράσει τις αυταπάτες του και να ζήσει ατάραχα σε ενάρετη αρμονία με τα άλλα ζώα και το περιβάλλον.
Με την ανάγνωση του διαφωτιστικού βιβλίου του Παναγιώτη Τσιαμούρα ομολογώ ότι, παρά το γεγονός πως ανέκαθεν θαύμαζα το έργο του Λουκρήτιου, αγάπησα ακόμη περισσότερο τον ποιητή, ανακάλυψα πλευρές τού De rerum natura που φανερώνουν υψηλή ευαισθησία και σεβασμό για κάθε ζωντανή ύπαρξη και ένα κάλεσμα για μία υπεύθυνη στάση απέναντι στον κόσμο. Το βιβλίο θα το απολαύσουν όσοι αγαπούν τα ζώα και τη φύση και όσοι αγαπούν πραγματικά τον άνθρωπο και θέλουν να τον εξυψώσουν πνευματικά και ηθικά για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της σύγχρονης εποχής με τα διαχρονικά εργαλεία του Επιστημονικού Ανθρωπισμού.
*Καθηγητής Γενετικής, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ
—
♦ Τη σελίδα αυτή δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο [email protected]
