«Πόσο πραγματικά ελεύθεροι είμαστε να εκφραστούμε;»

Αλλόκοτη εποχή. Από τη μια ο όρος γυναικοκτονία. Από την άλλη το θύμα, που σύμφωνα με το θέμα στην έκθεση των πανελληνίων μπορεί να εμφορείται και από τον «πόθο θυματοποίησής του». Κάπως έτσι ξεμπερδεύει μια και καλή με αιώνες πατριαρχίας το σύγχρονο αφήγημα συκοφάντησης όσων αγωνίζονται για ισότητα. Για να μη μιλήσουμε για τα δικαιώματα μιας άλλης ομάδας πολιτών, διαφορετικών σεξουαλικών επιλογών, που αμφισβητούνται ως οντότητες ακόμα και στην ίδια την Ε.Ε., καθώς οι αρχές έθεσαν υπό αίρεση τη διαδήλωση της διαφορετικότητάς τους στη γειτονική Ιταλία, την ώρα που οι επίσημες συστάσεις συμπερίληψης καθιερώνουν το @ ως μη δυϊκή κατάληξη αναφοράς σε άτομα.

Σε όλα αυτά μπορεί να προστεθεί και το πόσο τρομακτική μπορεί να γίνει η ακραία εφαρμογή της πολιτικής ορθότητας: στο παράδειγμα που μας αναφέρει η διεθνούς εμβέλειας σκηνοθέτρια Ελλη Παπακωνσταντίνου, από τη Σουηδία όπου βρέθηκε για μια συνεργασία με το Βασιλικό Θέατρο της χώρας, ουδείς ανέφερε το όνομα του προηγούμενου καλλιτεχνικού διευθυντή. Ποιο ήταν το ολέθριο λάθος που επέφερε την ύψιστη απαξίωση; Είχε προσλάβει έναν τεχνικό που είχε κατηγορηθεί, ναι, κατηγορηθεί, όχι καταδικαστεί, για παρενόχληση.

Είναι μέσα σε αυτή την αντιφατική και σχεδόν πολεμική συγκυρία που η Παπακωνσταντίνου στις «Βάκχες» της τολμά να θέσει στο επίκεντρο την επιθυμία και την κατάφαση για ζωή σε συνδυασμό με την πλέον αμφίσημη οντότητα που μας κληροδότησε η μυθολογία: αυτή του θεού Διονύσου. Στην ανατρεπτική της προσέγγιση στο έργο της κλασικής αρχαιότητας, η σκηνοθέτρια αναδεικνύει για ακόμη μια φορά τις δομικές της θεματικές που διαπνέουν την καλλιτεχνική της πορεία: εξουσία, φύλο, πολιτική.

Στην πρωτότυπη ανάγνωση της ευριπίδειας τραγωδίας παντρεύει τον αρχαίο μύθο με την έρευνα γύρω από τη ρευστότητα των φύλων και των έμφυλων ταυτοτήτων, διερευνώντας περαιτέρω μια queer παραστατική γλώσσα και την αποτύπωσή της στην αισθητική και την πολιτική. Στην πολυδιάστατη σκηνική παρουσίαση, δεν αξιοποιεί μονάχα όπως το συνηθίζει τα Νέα Μέσα, αλλά χρησιμοποιεί τον ήχο και τον χορό, άλλοτε σε ποπ εκδοχές άλλοτε με κλασικά οπερατικά ξεσπάσματα, για να υφάνει μια μυστικιστική εμπειρία καταβύθισης στον κόσμο της επιθυμίας και των μυθικών θηριωδιών και να μιλήσει για έναν κόσμο μετα-αποκαλυπτικό, εν όψει μιας επερχόμενης καταστροφής που ολοένα πλησιάζει. Ενα πολυεπίπεδο, πολύγλωσσο έργο, όχι μόνο επειδή χρησιμοποιεί τα Νέα Μέσα, την κινηματογραφική αφήγηση και το βίντεο, τη μουσική και τη χορευτική γλώσσα του σώματος, ούτε μόνο επειδή στη σκηνή ακούγονται αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά και ελληνικά- στη διεθνή διάσταση της μεταγραφής του κλασικού έργου συμπράττουν επίσης στους ήχους ο Βενεζουελάνος Ariah Lester και στη χορογραφία οι Γάλλοι Cristophe Beranger και Jonathan Pranlas-Descours. Επιπλέον η συγγραφή του έργου αποτελεί μια διεπιστημονική συνάντηση δραματουργίας, ψυχανάλυσης και φιλοσοφίας καθώς το έργο συνυπογράφουν εκτός από την ίδια, η Χλόη Τζία Κολύρη και η Κάκια Γουδέλη.

Σύμφωνα με την υπόθεση, εύποροι μεγαλοαστοί και οι υπηρέτες τους αναμένουν να χτυπήσει τη Γη ένας μετεωρίτης που οι επιστήμονες αποκαλούν «Διόνυσο». Ο Διόνυσος έρχεται με σάρκα και οστά και καθοδηγεί τους ήρωες στο πιο τρομακτικό δωμάτιο, αυτό του Πόθου. Η προσέγγισή του απαιτεί να διασχίσουν ένα μυστηριώδες ενεργειακό πεδίο ξεπερνώντας τον φόβο της αποκάλυψης, της πτώσης, της μόλυνσης, της φθοράς, της ύβρεως, της ντροπής, αφού ο θεός Διόνυσος δεν δέχεται την άρνηση, την αναβολή, την περιφρόνηση. Θα εκτελέσει την αποστολή του με κάθε κόστος. Παράλληλα, ένας σεισμογράφος, σαν ένας τεράστιος παλμογράφος του κόσμου, καταγράφει κάθε δόνηση που συγκλονίζει το σπίτι, σε ένα ρολό χαρτί που ξετυλίγεται αδιάλειπτα επί σκηνής.

Οι «Βάκχες», μια διεθνής συμπαραγωγή που έκανε πρεμιέρα στο στο La Filature, Scène Nationale Mulhouse της Γαλλίας και παρουσιάστηκε στο Holland Festival του Αμστερνταμ (10-11 Ιουνίου) και το Festival de Marseille της Γαλλίας (21-22 Ιουνίου) θα κάνει από αύριο μια στάση στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου (4-6 Ιουλίου στην Πειραιώς 260) προτού συνεχίσει την πορεία της στο εξωτερικό.

● Ποιος είναι ο πυρήνας της παράστασής σας;

Δύο διαστάσεις διατρέχουν τη δική μας ανάγνωση των Βακχών του Ευρυπίδη: η ταξική σύγκρουση και η έμφυλη απελευθέρωση. Το έργο, που έχει έξι πρόσωπα, τοποθετείται σε μια νεοφουτουριστική εποχή όπου η πολιτική ορθότητα έχει επικρατήσει και παρόλα αυτά το πλαίσιο παραμένει ασφυκτικό για τα άτομα, σχεδόν συνθλίβει την επιθυμία. Η ταξική διάσταση προβάλει καθώς μέσα σε ένα σαλόνι γίνεται η συνάντηση του Τειρεσία και του Πενθέα. Βλέπουμε τις Βάκχες ως υπηρετικό προσωπικό και παρακολουθούμε τις αντιδράσεις τους σε παράλληλους χρόνους, όπως βλέπουμε τις αντιδράσεις των απλών ανθρώπων που ασφυκτιούν μέσα στην πολιτική ορθότητα και τη νέα τάξη πραγμάτων. Είναι ένα σχόλιο σε αυτό που έζησα στο Βασιλικό Θέατρο της Σουηδίας όπου βρέθηκα για μία ανάθεση. Μπορεί να είναι μια κοινωνία όπου οι έμφυλες σχέσεις έχουν ρυθμιστεί από τη δεκαετία του ’80, αυτό όμως δεν έχει δώσει μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης στους ανθρώπους, μάλλον το αντίθετο.

● Θα μπορούσατε να μας εξηγήσετε τι εννοείτε;

Επί παραδείγματι, μου έκανε τρομερή εντύπωση όταν μια ηθοποιός ζήτησε από τους άντρες συναδέλφους της να την κρατήσουν για να κατεβεί από το τραπέζι και μετά από μεγάλη διαπραγμάτευση για το πού θα την αγγίξουν κι όταν αποφασίστηκε να είναι στο χέρι, δεν το έκαναν γιατί φοβήθηκαν ότι αν θεωρούσε πως το χέρι τους έφευγε κάπως περισσότερο θα έχαναν τη δουλειά τους. Υπάρχουν παραδείγματα τρομερού θυμού και τιμωρητικής διάθεσης που άπτεται της κουλτούρας ακύρωσης προσωπικοτήτων (cancel culture). Οταν ρώτησα τον θίασο για τον πρώην διευθυντή της σκηνής δεν μου απάντησε κανείς. Δεν ανέφεραν ούτε καν το όνομα κάποιου γιατί τόλμησε να επαναπροσλάβει έναν τεχνικό που πριν από 10 χρόνια είχε κατηγορηθεί για παρενόχληση.

● Είχε κατηγορηθεί ή καταδικαστεί;

Είχε κατηγορηθεί. Κι ενώ δεν έχουμε ρυθμίσει τις εργασιακές σχέσεις στους εργασιακούς χώρους, το κίνημα του #MeToo δεν έχει δώσει τα αποτελέσματα που ελπίζαμε γιατί εργαλειοποιήθηκε γρήγορα και χάσαμε μια ευκαιρία που ελπίζω να ξαναβρούμε στο μέλλον. Οφείλουμε να συζητήσουμε και να εξυγιάνουμε τους εργασιακούς χώρους και από την άλλη υπάρχει και αυτός ο κίνδυνος όπου η πολύ σκληρή φεμινιστική ορθότητα τείνει να δημιουργήσει για τις επόμενες γενιές μια συνθήκη όπου οι άνθρωποι δεν θα ακουμπιούνται. Τα παιδιά είναι ήδη προσκολλημένα σε μια οθόνη… Φέρουμε μια ευθύνη να τολμούμε να πλησιαζόμαστε, να παραμείνουμε ζωντανοί και να μην τρομοκρατούμε το βάθος της επιθυμίας μας. Είναι μια περίπλοκη υπόθεση… Οι Βάκχες ανοίγουν αυτό το θέμα, δεν απαντάνε αλλά το ανοίγουν προς την κατάφαση στην επιθυμία.

● Κάπου εδώ εισέρχεται ο Διόνυσος;

Ο Διόνυσος η κατεξοχήν queer οντότητα καταφάσκει στη μεγάλη ροή των πραγμάτων, είναι ένα μεγάλο «ναι» σε αυτή την εποχή που διανύει η ανθρωπότητα, είναι μια αισιοδοξία, η θηλυκότητα, η μετάβαση προς έναν άλλο τρόπο σκέψης, όπου εκεί ζούμε τους τριγμούς της πατριαρχίας με όλα αυτά τα θέματα που ανοίγει.

Το έργο δεν είναι ένα μανιφέστο αλλά επιθυμεί να καταγράψει αυτούς τους τριγμούς κατά του δυϊσμού των φύλων και της φύσης, όλων των δυϊσμών στον πολιτισμό, μια σαρωτική δύναμη που ενώνει όλη τη δραστηριότητα του ανθρώπου. Υπό αυτή την έννοια διερευνά το queer και την αισθητική του και εκφραζόμαστε μέσα από τον χορό, την ποπ κουλτούρα και την οπερατική μουσική, συναντιούνται πολλά είδη χωρίς να συνυφαίνονται, αντιπαρατίθενται σε μια αισθητική που είναι queer από μόνη της.

● Μπορεί η τέχνη να είναι ένα καταφύγιο ελευθερίας στην έκφραση δεδομένης της πολιτικής κατάστασης που διαμορφώνεται στη χώρα μας;

Βλέπεις μια συστηματική αποδυνάμωση. Από την άλλη πλευρά χάθηκε τόσος κόσμος στην πανδημία, στα Τέμπη. Σκέφτομαι και τον αγώνα που ξεσήκωσε τους ηθοποιούς και την προσγείωσή του. Ο ψηφοφόρος κοιτάζει την τσέπη του και την ασφάλειά του, ακόμη και την ιστορική στιγμή για ένα πολιτικό στοίχημα συγκυβέρνησης με όρους πραγματικής δημοκρατίας, όπως ήταν η απλή αναλογική. Αυτό ήταν το πλέον σοκαριστικό. Η τέχνη είναι ένα όχημα για τη συμπερίληψη στη δημοκρατία, είναι ένας τρόπος να δοθεί η μάχη και να δράσουμε συλλογικά και η αποδυνάμωσή της (καθώς δεν υπάρχει ατζέντα για τις επιχορηγήσεις) αλλά και το είδος της τέχνης που προωθείται δημιουργεί ερωτήματα για το πόσο πραγματικά ελεύθεροι είμαστε να εκφραστούμε…

? Βάκχες

Σύλληψη, σκηνοθεσία: Ελλη Παπακωνσταντίνου

Κείμενο: Ελλη Παπακωνσταντίνου, Χλόη Τζία Κολύρη, Κάκια Γουδέλη

Χορογραφία: SINE QUA NON ART / Christophe Béranger & Jonathan Pranlas-Descours

Μουσική σύνθεση: Ariah Lester

Ηλεκτροακουστικές συνθέσεις, interactive Sound Design Installation, τεχνικός συντονισμός: Λάμπρος Πηγούνης

Σκηνογραφία: Μαρία Πανουργιά

Video Art, Live Video Performance: Παντελής Μάκκας

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Σχεδιασμός φωτισμού: Μαριέττα Παυλάκη

Συν-επιμέλεια κειμένων: Λουίζα Αρκουμανέα

Συνεργασία στη δραματουργία: Ariah Lester, Χάρης Καλαϊτζίδης

Παίζουν: Βασίλης Μπούτσικος, Γιώργος Ιατρού, Χαρά Κότσαλη, Ariah Lester, Λητώ Μεσσήνη, Αρης Παπαδόπουλος

Διάρκεια 1 ώρα 45 λεπτά

Πειραιώς 260 (Η) 4- 5 Ιουλίου στις 21:00, 6/7 στις 21:30