«Κάθε απόφαση που παίρνουμε έχει ένα κόστος»

Εννοιες όπως η δειλία και η ελευθερία, η εκδίκηση και το δίκαιο, η ματαιότητα και η διεκδίκηση, η αξιοπρέπεια στη ζωή αλλά και στον θάνατο… όλα αυτά αναδεικνύονται μέσα από τη σκηνοθεσία της Μελεμέ και τις ερμηνείες των ηθοποιών της με τρόπο τόσο μα τόσο σύγχρονα τραγικό. Γι’ αυτό και επιλέξαμε να συνομιλήσουμε με τρεις από τους βασικούς συντελεστές της παράστασης: τη σκηνοθέτρια Λίλλυ Μελεμέ και τους πρωταγωνιστές Λένα Παπαληγούρα (Ηλέκτρα) και Στρατή Χαζησταματίου (Ορέστης). Η συζήτηση έγινε λίγο πριν από τις πρόσφατες εκλογές. Τελικά, όμως, όσα είπαμε επιβεβαιώθηκαν από τα ζοφερά αποτελέσματα.

Θυμός και ματαιότητα: μπορεί να οδηγήσει κάπου ο θυμός ή είναι μάταιο;

Λένα Παπαληγούρα: Ο θυμός είναι πολύ υγιές αίσθημα, το οποίο κινητοποιεί τον άνθρωπο όταν αυτό εκφράζεται. Το αντίθετο είναι πολύ τρομακτικό, καθώς τότε μιλάμε για μια κοινωνία ναρκωμένων με τα αισθήματα στο μηδέν. Μια κοινωνία υπερπληροφόρησης, υπερκατανάλωσης και ρομποτικών ανθρώπων. Οσο για τη ματαιότητα, με απασχολούσε πολύ, αλλά με τον ερχομό των παιδιών μου αυτό άλλαξε. Κανένα συναίσθημα δεν είναι μάταιο, ούτε ο θυμός, ειδικά όταν μπορέσεις να τον μετατρέψεις σε κάτι ενεργητικό. Στην Ηλέκτρα αυτό που με συγκινεί, αν και μπορεί να είναι προβληματικό χαρακτηριστικό για έναν άνθρωπο, είναι η απολυτότητα με την οποία βιώνει τον θυμό, έναν θυμό που δεν διοχετεύεται προς κάποια κατεύθυνση, παραμένει κάτι στατικό, μια κατάσταση που δεν οδηγεί σωστά τα πράγματα.

Λίλλυ Μελεμέ: Ο θυμός πηγάζει από τη συμπύκνωση πολλών πιεστικών παραγόντων της καθημερινότητας, η οποία τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Ηδη αρχίζει και κοχλάζει. Κάποιες φορές οδηγεί σε πράξη – όπως έγινε το προηγούμενο διάστημα με τις διεκδικήσεις των καλλιτεχνών για παράδειγμα και πάντα στον βαθμό που το μπορούσαν και είχαν δυνατότητα οι νέοι άνθρωποι κυρίως που οδήγησαν αυτό το κίνημα. Είναι προς τιμήν τους που το έκαναν αυτό, ενεργοποίησαν και εμάς τους παλαιότερους. Από κει και πέρα νιώθω ότι υπάρχει θυμός, οργή, αγανάκτηση τα οποία συσσωρεύονται, συμβαίνουν τόσα πολλά, αλλά κάπου εμφανίζεται ένας κόφτης που δεν επιτρέπει την αλλαγή… Οπως στα αυτοκίνητα όταν αναπτύσσουν υπερβολική ταχύτητα.

Για τον φόβο: κινητοποιεί ή αδρανοποιεί;

Λ.Μ.: Ο φόβος έχει αναχθεί σε καθοριστικό παράγοντα όχι μόνο της καθημερινότητας, αλλά και των πρακτικών της. Ισως και της ίδιας της συνείδησης – αν και θα είναι πραγματικά τρομακτικό το να έχει γίνει ο φόβος δομικό στοιχείο της συνείδησης των πολιτών (σ.σ. τελικά διαπιστώσαμε πως μάλλον αυτό έχει συμβεί). Ειδικά εξαιτίας της διαχείρισης της πανδημίας επετράπη (αν δεν επιβλήθηκε) ένας φόβος δίχως να ξέρουμε από πού και προς τι ακριβώς. Το βέβαιο είναι πως ο φόβος που πλανάται πάνω από το κεφάλι μας είναι και το μυστικό της επιτυχίας της εξουσίας. Υπάρχει ένας μηχανισμός που στηρίζεται στην «καλλιέργειά» του, ώστε να γίνει η εξουσία τους ασύδοτη… Συνδέοντας τα παραπάνω με την εποχή που ο Σοφοκλής έγραψε την «Ηλέκτρα», νιώθω ότι και λόγω της καραντίνας επικρατεί μια τάση να επιστρέψουμε στην εποχή του ιδιώτη ανθρώπου, που ασχολείται μόνο με το σπίτι του. Με την κρίση υπήρχε μια τάση να δημιουργηθεί ένα κλίμα αντίδρασης και ξαφνικά ήρθε η πανδημία και κλειστήκαμε ξανά μέσα. Και δεν είναι εύκολο να αφήσεις την ασφάλεια του χώρου σου, να πιάσεις το χέρι του άλλου και να κινήσετε μαζί για κάτι.

Λ.Π.: Ο φόβος είναι ένα γενικότερο σύμπτωμα της εποχής. Προσωπικά, αυτό που γίνεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με τρομάζει. Δεν είμαι μεγάλης ηλικίας, αλλά τρομάζω με αυτό που συμβαίνει με τα σημερινά 20χρονα και 30χρονα που βιώνουν όλες τις σχέσεις του μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, καθώς και με αυτό που βγήκε τελευταία, ότι το αν θα πάρεις μια δουλειά ως ηθοποιός (και όχι μόνο), πρέπει να έχεις πολλούς followers. Θα γίνει όπως στη σειρά «Black mirror» που βλέπαμε πριν από πέντε χρόνια και λέγαμε «αυτά δεν γίνονται». Kαι όμως γίνονται! Είμαστε σε μια μεταβατική εποχή και δεν ξέρω αν κaι εμείς είμαστε έτοιμοι να την κατανοήσουμε. Νιώθω ότι η εποχή που θα μεγαλώσω τα παιδιά μου θα μας υπερβαίνει, θα είναι εκ διαμέτρου αντίθετη από τη δική μας.

Για την ελευθερία και τη φρονιμάδα:

Λ.Μ.: Ποιος είναι υπόδουλος και ποιος ελεύθερος είναι τεράστιο ζήτημα στο έργο, καθώς όλοι έχουν και τις δύο πλευρές. Αλλά και το «φρόνιμη» στις μέρες μας έχει αποκτήσει μια έννοια υποτιμητική. Φρόνιμο θεωρούμε τον υπάκουο, τον υποταγμένο. Ωστόσο φρόνιμος είναι και αυτός που έχει ψυχραιμία, συνεκτική σκέψη, που μπορεί να οδηγήσει κάπου τα πράγματα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί το «πάμε να κάνουμε επανάσταση» χωρίς σχέδιο, σκέψη, στρατηγική, είναι σίγουρο σχεδόν πως θα πέσει στο κενό, θα πνιγεί την επόμενη μέρα, δεν έχει καμία ελπίδα. Αυτό που λείπει είναι η στρατηγική και η ψυχραιμία που θα οδηγήσουν στην αλλαγή. Πέρα από αυτό, φυσικά και καλούμαστε να πάρουμε θέση καθημερινά. Εστω και στα μικρά: στο αν θα δώσουμε τη θέση μας στο λεωφορείο, αν δεν «κλέψουμε» τη σειρά στο σουπερμάρκετ. Ακόμα και πώς θα πούμε το «καλημέρα» μας είναι μια ένδειξη του πόσο ελεύθεροι ή υπόδουλοι νιώθουμε. Και φυσικά το τι θα αποφασίσουμε να ψηφίσουμε…

Λ.Π.: Αυτό που με συγκινεί είναι ότι οι περισσότεροι είμαστε πρόσωπα σαν τη Χρυσόθεμη (σ.σ. αδερφή της Ηλέκτρας), ακολουθούμε κοινωνικά πρότυπα ώστε να κατοχυρώσουμε ένα αίσθημα ελευθερίας, ακόμα και αν τα πρότυπα αυτά ενδεχομένως δεν τα ενστερνιζόμαστε. Οι περισσότεροι είμαστε Χρυσόθεμη και Ισμήνη. Χρειάζεται και μια Ηλέκτρα και μια Αντιγόνη για να μας ξυπνάνε, να δείχνουν το δίκαιο, ακόμα και αν δεν νιώθουμε να έχουμε τη δύναμη να το υπηρετήσουμε. Ακόμα και αν αυτό που κάνει η Ηλέκτρα είναι αυτοκτονικό! Αλίμονο αν κάποιος φύγει από την παράσταση και θέλει να γίνει Χρυσόθεμη. Το ένα έργο λέγεται «Ηλέκτρα» και το άλλο «Αντιγόνη» και όχι «Κρέων» ή «Χρυσόθεμη», παρ’ όλο που σε μια σύγχρονη εποχή κάποιος θα μπορούσε να πει ότι έχουν και αυτοί τα δίκια τους. Αλλωστε αυτό είναι το ενδιαφέρον σε αυτά τα έργα, ότι όλα τα πρόσωπα έχουν δίκιο και άδικο. Γι’ αυτό είναι και τραγικά. Οι άνθρωποι έχουν πολλές πλευρές, δρουν ανάλογα με τις συνθήκες. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως μπορούμε συνεχώς να δίνουμε αυτό ως δικαιολογία: στη μικρή μας καθημερινότητα, καλούμαστε να πάρουμε θέση κάθε στιγμή! Μακάρι να ζήσουμε και μεγάλες στιγμές που ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας θα πάρει μια θέση που θα αλλάξει τα πράγματα. Οπως όμως και στα μεγάλα γεγονότα, έτσι και στην καθημερινότητα, κάθε απόφαση που παίρνουμε έχει ένα κόστος. Ας το θυμόμαστε αυτό και ας αποφασίσουμε συνειδητά αν θα το αναλάβουμε ή αν θα μείνουμε στις δικαιολογίες μας.

«Το να πονάς για τον άλλον είναι πολιτική πράξη»

Για τον πόνο που μοιράζεται

Στρατής Χατζησταματίου: Ο Ορέστης σαν καταλαβαίνει πως η κοπέλα απέναντί του είναι η Ηλέκτρα, η αδερφή του, της λέει πως «πονάω πολύ για σένα, γιατί πονάω πολύ για μένα». Το να πονάς για τον άλλον είναι πολιτική πράξη. Στο έργο φαίνεται προσωπικό, ωστόσο το ζήτημα είναι πώς το προσωπικό γίνεται πολιτικό και συλλογικό που αφορά τους πάντες: αυτό δεν είναι εύκολη διαδικασία και δυστυχώς ούτε δεδομένη.

Για το δίκαιο και την έννοια της εκδίκησης

Σ.Χ.:Ο Ορέστης επιστρέφει στην πατρίδα του για να εκδικηθεί. Ωστόσο δεν είναι μόνο ο γιος που εκδικείται για τον δολοφονημένο πατέρα, είναι και ο πρίγκιπας που έχει να καταλύσει μια τυραννία, έναν δικτάτορα. Η δικαιοσύνη στο έργο έχει διαταραχθεί και αυτό είναι προσωπικό και πολιτικό ζήτημα. Ο Ορέστης βέβαια μεγάλωσε με το μίσος προς τον Αίγισθο μέσα του – μετετράπη στο τμήμα ενός σχεδίου εκδίκησης λόγω μιας προφητείας του Απόλλωνα… Αν μετατοπίσουμε το κέντρο βάρους στο σήμερα, ανήκω στη γενιά Ζ η οποία δέχεται πληθώρα πληροφοριών και υπάρχουν ζητήματα για να παθιαστεί και να διεκδικήσει. Και δεν αναφέρομαι μόνο σε ακραία θέματα όπως το δυστύχημα στα Τέμπη, αλλά και σε ζητήματα όπως οι εργασιακές συνθήκες.

Το τι απαράδεκτα δηλαδή συμβαίνουν όταν κάποιος ξεκινά στην αγορά εργασίας, η ολοένα επιδεινούμενη ακρίβεια, ότι δυσκολεύεται να φύγει από το σπίτι των γονιών. Αυτά είναι κοινά προβλήματα της γενιάς μου και όχι μόνο. Ωστόσο για τη μαζικότητα είμαι επιφυλακτικός. Δεν βλέπω μια κοινή αντίδραση διεκδίκησης. Υπάρχει απάθεια, συμβιβασμός, αλλά και ποικιλομορφία στην αντιμετώπιση και έλλειψη μαζικότητας στον τρόπο, το μέσο και τη φόρμα. Αυτό ισχύει και για την έννοια του δικαίου: μπορεί η γενιά μου να είναι ευαίσθητη σε ζητήματα δικαίου και προσωπικής ηθικής, αλλά στο πώς αυτό θα αποκατασταθεί, δηλαδή το πώς θα γίνει μια κίνηση αντίστοιχη με αυτή που κάνει ο Ορέστης, εκεί υπάρχει διαφοροποίηση. Δεν υπάρχει αυτό που υπήρχε στις προηγούμενες γενιές: ένα κίνημα, μια κοινή μαζική κίνηση προς τα ποια είναι η λύση στη διεκδίκηση.

Για την τέχνη και τις διεκδικήσεις

Τα όσα πρωτόγνωρα και μη αναμενόμενα ίσως συνέβησαν από νέα παιδιά του θεάτρου κυρίως που τα ξεκίνησαν στον χώρο της τέχνης ήταν ένα μαζικό κίνημα μεν, ωστόσο έχω την αίσθηση πως τελικά αφορούσε μόνο τους καλλιτέχνες. Είδα λίγους εκτός χώρου να συμμετέχουν και κατά τη διάρκεια αλλά και ως προς το αποτέλεσμα. Στις πορείες και στις ζυμώσεις εκείνων των ημερών είδα κυρίως ανθρώπους που τους αφορούσε το ζήτημα. Το θέμα της συναίσθησης δεν είναι να εμπλέκομαι προσωπικά ο ίδιος, αλλά να καταλάβω έναν πόνο που είναι ξένος από μένα και να πω ότι θα πάρω μέρος σε αυτόν. Προσωπικά νοιάστηκα, συμμετείχα στις κινητοποιήσεις και μέσα από αυτές είδα νέους ανθρώπους να μη νοιάζονται, να μη συμμετέχουν. Η συναίσθηση είναι δυναμική διαδικασία – πρέπει να θέσεις τον εαυτό σου σε συγκεκριμένο ρόλο, σε μια ευρύτερη λογική συμμετοχικότητας. Αλλιώς… θα περιμένεις τον χρησμό του Απόλλωνα.

? Στις 3, 4/7 στο Κηποθέατρο Παπάγου. 6/7 Θέατρο Βράχων, 7/7 Βεάκειο, 8/7 Δελφοί, 9/7 Πάτρα και η περιοδεία συνεχίζεται ανά την Ελλάδα (και σε άλλα θέατρα της Αθήνας) όλο τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Προπώληση: viva.gr και στα ταμεία των θεάτρων.

Πρωταγωνιστούν: Λένα Παπαληγούρα, Ελισάβετ Μουτάφη, Ιωάννης Παπαζήσης, Στρατής Χατζησταματίου, Εριέττα Μανούρη, Δαυίδ Μαλτέζε, Πάρης Λεόντιος. Τον Χορό απαρτίζουν ταλαντούχα νέα κορίτσια: Φιόνα Γεωργιάδη, Ηβη Νικολαΐδου, Κων/να Νταντάμη, Δανάη Πολίτη, Μελισσάνθη Ρεγκούκου, Αρετή Τίλη.

Η μετάφραση ανήκει στον Γιώργο Μπλανά, μουσική έχει γράψει ο Σταύρος Γασπαράτος, σκηνικά η Μικαέλα Λιακατά, κοστούμια η Βασιλική Σύρμα, κίνηση η Κική Μπάκα και φωτισμούς η Μελίνα Μάσχα.

Η παράσταση είναι μια συμπαραγωγή των ArsAeterna, Θέατρο του Νέου Κόσμου, 5η Εποχή.