Στο συλλογικό μας ασυνείδητο επιβιώνουν οι μύθοι;

Στο πιο πρόσφατο αγγλικό βιβλίο του «Εθνικοί Μύθοι στην Ελλάδα», ο Ηρακλής Μήλλας μελετάει διεξοδικά, αναλύει και ερμηνεύει τους κυρίαρχους εθνικούς μύθους που υπάρχουν στην Ελλάδα και το γιατί προέκυψαν, ποια η σκοπιμότητα και η λειτουργία τους και γιατί η αμφισβήτησή τους θεωρείται από την πλειονότητα των Ελλήνων αδιανόητη. Η μελέτη καταλήγει με την τάση του ανθρώπου να σκέφτεται μέσα σε ένα μυθικό πλαίσιο.

Το βιβλίο ξεκινάει με το τι είναι οι εθνικοί μύθοι και χωρίζεται σε δύο μέρη, ένα ειδικό και ένα πιο γενικό. Μετά από μια ενδελεχή έκθεση των όσων έχουν παρουσιαστεί μέχρι σήμερα παγκοσμίως σε σχέση με τους μύθους (σελ. 24-44), παρουσιάζει τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορεί να υπάρξει ένας «μύθος»: θα πρέπει μια ομάδα ανθρώπων να πιστεύουν σε μια ιδέα/αλήθεια και ταυτόχρονα μια άλλη ομάδα να μην πιστεύει σε αυτά (σελ. 49-54). Μύθοι υπάρχουν και μπαίνουν στην ημερήσια διάταξη μόνο όταν υπάρχει διχογνωμία. Οπως έχει πει και ο ιστορικός William McNeill, «η απόλυτη αλήθεια του ενός είναι ο μύθος του άλλου».

Στο 1ο μέρος παρουσιάζονται τρεις ενότητες ελληνικών μύθων: οι θρησκευτικοί (μύθοι της ελληνικής Ορθοδοξίας, της Εκκλησίας), οι μύθοι για την Αρχαία Ελλάδα και οι μύθοι για την ελληνική γλώσσα. Στο 2ο μέρος του βιβλίου διευρύνεται ο ορίζοντας και ερευνάται η μυθική σκέψη ως ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπινου γένους.

Στην ενότητα θρησκεία-εκκλησία τίθενται τρεις μύθοι, το Κρυφό Σχολειό, η Αγία Λαύρα (η υποτιθέμενη ανακήρυξη της Επανάστασης εκεί στις 25 Μαρτίου 1821) και ο Πατριάρχης Γρηγόριος ως εθνομάρτυρας. Στο κεφάλαιο της «Αρχαιότητας» ο συγγραφέας επεξεργάζεται βασικά το γνωστό σχήμα του Παπαρρηγόπουλου όπως και τις επιδράσεις του Ρομαντισμού της «Δύσης». Η δε «μοναδική και διαχρονική» ελληνική γλώσσα παρουσιάζει τους δικούς της μύθους.

Αυτοί οι μύθοι λειτουργούν ως ιστορίες που εκφράζουν και μια εθνική ταυτότητα. Αλλά αυτό που τονίζεται στη μελέτη είναι ότι οι αντιμαχόμενες πλευρές –υπέρ και κατά των μύθων– υποστηρίζουν τις θέσεις τους με «πειστικά» για τους ίδιους επιχειρήματα χωρίς να πείθει η μία πλευρά την άλλη. Η δε «επιστημονικότητα» δεν αρκεί για να μεταπείσει. Ορμώμενοι από τη λειτουργία των μύθων μπορούμε να ερμηνεύσουμε και το σύνηθες φαινόμενο του «διαλόγου των κουφών» που παρατηρείται μεταξύ ομάδων που βρίσκονται σε αντιπαράθεση. Δεν είναι οι ιδέες που χωρίζουν τους ανθρώπους, αλλά οι «ομάδες» των ανθρώπων που η κάθε μια ακολουθεί τον δικό της μύθο.

Το παράδειγμα της Ελλάδας και των εθνικών της μύθων χρησιμοποιείται για να καταδειχτεί πώς και γιατί οι ανθρώπινες κοινωνίες αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και το περιβάλλον τους σε ένα μυθικό πλαίσιο. Οι μύθοι, όπως επισημαίνει ο Μήλλας, δεν είναι τόσο «λανθασμένες ιστορίες», αλλά ιστορίες στις οποίες ομάδες ανθρώπων, στη συγκεκριμένη περίπτωση τα έθνη, οικοδομούν τη δικαιολόγησή τους για τη διατήρηση της ομαδικής τους ταυτότητας.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που είναι επιστημονικά ακόμη πιο πρωτότυπο, παρουσιάζονται μύθοι-ταμπού, π.χ. μύθοι που δεν αναγνωρίζονται ως τέτοιοι παρά μόνο από πολύ λίγους ανθρώπους σε μια κοινωνία. Κατά τον Μήλλα οι μύθοι των ταμπού δείχνουν τις ασυνείδητα εσωτερικευμένες κοινωνικές πεποιθήσεις: αυτό που είναι πλέον «πασιφανές γνωστό» ή/και αποφεύγεται να συζητηθεί. Το εθνικό αφήγημα είναι ένα από αυτούς τους μύθους. Οι μύθοι που λειτουργούν ως ταμπού ανοίγουν τον δρόμο για την παρείσφρηση στα «μυστικά» μιας εθνικής, θρησκευτικής ή άλλης ομάδας.

Στη μελέτη υποστηρίζεται πειστικά ότι η ενσυναίσθηση που βιώνεται παρακολουθώντας μια ταινία ή/και μια θεατρική παράσταση ή διαβάζοντας ένα μυθιστόρημα προκαλείται από την αδυναμία του ανθρώπινου εγκεφάλου να διακρίνει τις πραγματικές εικόνες από τις αναπαραστάσεις/σύμβολα. Αυτό αναλογεί με τη δημιουργία των μύθων. Από την άλλη, η «μάχη» κατά ενός μύθου και η εγκατάλειψή του δεν αποκλείει την αντικατάστασή του από έναν νέο μύθο.

Στο βιβλίο μελετώνται φαινόμενα όπως ο εθνικισμός, η θρησκεία, οι ιδεολογίες, η επιστήμη, οι τέχνες κ.λπ., κάτω από μια νέα οπτική. Η περιγραφή (ορισμός) της λέξης «αλήθεια» αντιμετωπίζεται ως έκφραση μιας «συναίνεσης της κάθε ομάδας» που μερικές φορές αμφισβητείται ως μύθος από κάποιους «άλλους».

Η περίπτωση –που περιγράφεται στο τελευταίο κεφάλαιο– των ενηλίκων που ζουν μια μυθική αντίληψη του κόσμου παρομοιάζεται με την τάση του παιδικού κόσμου των παραμυθιών και της φαντασίωσης.

Το βιβλίο είναι πολυεπιστημονικό, με πολύ πλούσια βιβλιογραφία, αντλώντας από τα έργα ιστορικών, κοινωνιολόγων, πολιτικών επιστημόνων, κοινωνικών ψυχολόγων, ανθρωπολόγων, γλωσσολόγων, φιλοσόφων ακόμη και νευροεπιστημόνων. Από τις κύριες αναφορές είναι αυτές στους Franz Boas, Ernst Cassirer, Ludwig Wittgenstein, Christ Lorenz, Daniel Kahneman and Steven Pinker. Κατά τη γνώμη μου, θα ήταν ευχής έργο το επίκαιρο αυτό και βαθυστόχαστο βιβλίο να εκδοθεί το συντομότερο και στα ελληνικά.

♦ Ο Ηρακλής Μήλλας είναι διδάκτορας πολιτικός επιστήμονας και πολιτικός μηχανικός. Τρία από το βιβλία του που σχετίζονται και με μυθικές προσλήψεις είναι τα κάτωθι: Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων – σχολικά βιβλία, ιστοριογραφία, λογοτεχνία και εθνικά στερεότυπα (2001). Nations and Identities – The Case of Greeks and Turks (2016). O «Αθώος» εθνικισμός (επιμ. 2019).