Ας υποθέσουμε ότι παραμένει στην «επικαιρότητα» των λογογράφων ο Γ. Θεοτοκάς του Μεσοπολέμου, ως λογοτέχνης και ως δοκιμιογράφος.
Μόνο που το έργο του ανασυγκροτείται σχοινοτενώς ως εξής: η «γενιά του ’30», με αιχμή το λογοτέχνημα και το δοκίμιο, το οποίο συνιστά μια «ιδιαίτερη παράμετρο», εμφανίστηκε ως «γενιά των ιδεών» και είχε ως «πρωτοστάτη» ή «δημόσιο εκπρόσωπο» και επομένως «διαχρονικό και διαπρύσιο υπερασπιστή» της τον Γιώργο Θεοτοκά (1905-1966) που εκφράζει την «ιδεολογία της και τροφοδοτεί τη μυθολογία της». Ομως αν ο ερευνητικός φακός είχε στραφεί προς τη «σύμπραξη αισθητικής, ιδεολογίας και πολιτικής», τότε μάλλον θα έπρεπε -more geometrico- να είχαν ληφθεί υπόψη τα ακόλουθα:
Α. Πενιχρός αναστοχασμός για τον αδιάπτωτο αυτοέλεγχο της «υπόθεσης εργασίας»;
Β. Αναλυτικές κατηγορίες ως θεωρητικά εφόδια: ανεπεξέργαστοι «εννοιολογικοί αρμοί»;
Γ. Παραμένει θολό το πεδίο της παρατήρησης;
Δ. Επουσιώδης επαγρύπνηση ως προς την ακολουθητέα μέθοδο;
Ε. Τίθεται στο κέντρο της οθόνης ο λογοτέχνης και ο δοκιμιογράφος ως «διανοούμενος»;
ΣΤ. Ελλιπής αξιοποίηση των πηγών;
Ζ. Ανισοβαρής αξιοποίηση της βιβλιογραφίας;
Η. Για την ανάγκη προσεκτικής ιστορικής γείωσης: λιποβαρής γνώση της ιστορίας, της οικείας ιστοριογραφίας και των θεωρητικών της «προσημειώσεων»;
Θ. Μέτρια συνδρομή της ιστορίας των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών;
Ι. Το λογοτεχνικό πεδίο ως εφαλτήριο του δοκιμιογράφου: ισχνή αποτύπωση;
Ως προς τον «Παύλο Σκινά»: διά των χειλέων του πρωθυπουργού (86η Διεθνής Εκθεση Θεσσαλονίκης, 10.9.2022) του αποδόθηκε ο ιδεώδης τύπος του Ελληνα πολιτικού που αποφαίνεται ότι «σκοπός της πολιτικής μας δεν είναι να δικαιολογήσουμε καμία θεωρία.
Αλλά να μανουβράρουμε το ελληνικό καράβι με ασφάλεια ανάμεσα από υφάλους» (βλ. το κείμενό μου: «Για τον “πρωταθλητή της παρέας”…», Εφημερίδα των Συντακτών, 1.-2.10.2022). Ας επιστρέψουμε ξανά στην «Αργώ» (1936, 162000) και στα δύο τμήματα του «μυθιστορήματος». Ητοι:
1. Το «καραβάκι της Αργώς ταξίδευε κιόλας προς τις μεγάλες θάλασσες και τις μεγάλες φουρτούνες, προς το άγνωστο, προς το Χρυσόμαλλο Δέρας, που τους σαγήνευε και τους ενθουσίαζε, χωρίς να μπορούν να το καθορίσουν» (Α’, 58).
2. Η «προέλευση του Παύλου Σκινά είναι ταπεινή και αρκετά σκοτεινή. Κανείς δεν ξέρει με ακρίβεια από πού κρατά η σκούφια του» (Α’, 79).
3. Ο «Παύλος Σκινάς δεν μπορούσε πια να συγκροτήσει τη φιλοδοξία του. Η επικοινωνία με τη Δύση κ’ οι ανώτερες σπουδές του είχανε ξανοίξει νέα πεδία δράσης, πλούσια και ανεκμετάλλευτα» (Α’, 80).
4. «Ρίχτηκε με τα μούτρα στη ρεκλάμα, γέμισε με το όνομά του τις εφημερίδες και τις αίθουσες των διαλέξεων, και δεν άργησε να γίνει γνωστός» (Α’, 80).
5. «Μα η Ελλάδα είναι μια χώρα καθυστερημένη, αγροτική και μικροαστική, επομένως μας λείπουν οι φυσικές προϋποθέσεις του σοσιαλισμού […] πρέπει προηγουμένως να οργανωθεί η κοινωνία απάνω σε σοβαρές κεφαλαιοκρατικές βάσεις» (Α’, 80).
6. «Πήρε την Ολγα για τα χρήματά της…» (Α’, 85-91).
7. «ένας άνθρωπος με μεγάλες ικανότητες, μα δίχως αρχές» (Α’, 192).
8. «Η Ελλάδα έχει ανάγκη από ανθρώπους με κότσια και με αυθάδεια» (Α’, 195).
9. «σ’ ένα βαπόρι, σε ώρα τρικυμίας», με «καπετάνιο» τον «Παύλο Σκινά» (Α’, 205).
10. «γύριζε ωστόσο στο κεφάλι του κάποια αόριστα σχέδια κοινωνικής αναμόρφωσης» (Α’, 206).
11. «Πρέπει να μεταρρυθμίσουμε το νόμο περί Τύπου, να τους χώσουμε όλους μέσα, τους παλιοκερατάδες!» (Α’, 263).
12. «Το καράβι έπαιρνε νερά από όλες τις μεριές. Βούλιαζε!» (Α’, 276).
13. «Δεν αρκεί να έχεις τα ουσιαστικά προσόντα για να γίνεις κοινοβουλευτικός κυβερνήτης. Πρέπει να στερεωθείς καλά μες στη συντεχνία» (Β’, 22).
14. «Εκείνο που τον έμελε είτανε να πιάσει, σε κάθε περίσταση, η ορθή τακτική με οποιοδήποτε ιδεολογικό χρωματισμό» (Β’, 31).
15. «Οχι όμως και μια αλλαγή ιδεών» (Β’, 106).
Και για να κλείσουμε, για την ώρα, με την αυτοεκτίμηση του ίδιου του Θεοτοκά ως «περιπέτεια διανοουμένου στον 20ό αιώνα» (19.1.1941): μετά από δεκάχρονη και πλέον δημοσίευση βιβλίων και άρθρων «έφτασα στο σημείο να θεωρούμαι δεξιός από τους αριστερούς και αριστερός από τους δεξιούς», δηλαδή «να είμαι αποδιοπομπαίος τόσο από τους μεν όσο και από τους δε» (βλ. το βιβλίο μου: Η «γενιά των ιδεών» και ο Γ. Θεοτοκάς, Αθήνα 2013, 90).
Οσο για τον ποιον υπονοούσε ως «Παύλο Σκινά», έναν ή και περισσότερους από τους πολιτικούς του Μεσοπολέμου, ακολουθεί άλλη εργασία, χωρίς να παραβλέπω την υπόμνηση του ίδιου του Θεοτοκά (Β’, 186) ότι από την «αυθεντική ελληνική ιστορία» και την «πραγματική “πραγματικότητα”» πήρε «μονάχα το γεγονός της Καταστροφής και το πρόσωπο του Ελευθερίου Βενιζέλου»…
Κεντρίζω όμως το ενδιαφέρον με τους τρόπους που ο Ιων Δραγούμης αντιμετωπίστηκε από τον Θεοτοκά (βλ. Η «γενιά των ιδεών», 181), ο Αλ. Παπαναστασίου και ο Γ. Παπανδρέου και ιδίως για τη σύζευξη του «Παύλου Σκινά» με τον «Παύλο Γκίκα», συγγραφέα του «Ελέγχου του αστικού ιδεαλισμού» (1933), στον οποίο ο ίδιος ο Θεοτοκάς ανταπάντησε στον συμφοιτητή και φίλο του επικριτή στην αντιμετώπιση της «σημερινής θέσης του κεφαλαιοκρατισμού», μέλη και οι δύο της «Φοιτητικής Συντροφιάς» το 1925 αλλά και στου «Συνδέσμου προς προστασίαν των ατομικών ελευθεριών», το 1936 (Ιδέα, 1, 1933, 119-120˙βλ. Η σοσιαλιστική σκέψη, τ. Γ’ , 653).
Σε κάθε περίπτωση δεν κάνω μόκο: «Ενα τσιράκι βγαλμένο μέσα από τη συντεχνία, που, χάρη σ’ αυτήν, έφτασε όπου έφτασε» (Β’, 23); «Το κράτος ταξίδευε χωρίς τιμόνι» (Β’, 28); Πάντως, ο γειτονικός μας Ιλισός, «γερά ψημένος από τα καύματα του καλοκαιριού, περίμενε κι αυτός νερά που δεν ερχόντανε» (Β’, 42)… Γιατί όχι, στον ίδιο «λογογράφο» να αποδίδουμε τόσο την απόφανση του «Σκινά» («χρέος μας είναι να επιβάλουμε το κράτος του νόμου με κάθε θυσία», Α’, 276) όσο και τη χρέωση στον M. Weber του «μονοπώλιου της βίας που ασκεί το κράτος» (βλ. Εφημερίδα των Συντακτών, 5.2.2020 και Συζητώντας για την ιστορι(ογραφί)α σε καιρούς «πανδημίας», Αθήνα 2022, 269-272); Το «νέο» βραβείο «Αργώ» σε ποιον θα δοθεί; Τέλος, με τον πρόσφατο θάνατο του Κωνσταντίνου Γκλίξμπουργκ «επανήλθαμε» στην περίοδο της «Αποστασίας», εντός της οποίας πρωτοστάτησε ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης και ο Ηλίας Τσιριμώκος…
*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
