Η ελληνική συμμετοχή στην ιμπεριαλιστική «εκστρατεία» της Αγγλίας στην Αίγυπτο δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή. Εγινε με την αποστολή των δύο καλύτερων πολεμικών πλοίων μας, με απόφαση του Χαρίλαου Τρικούπη, δύο μήνες μετά την έναρξη της τέταρτης πρωθυπουργίας του (1882).
Παρότι μερικές πτυχές της ελληνικής εμπλοκής σε αυτόν τον βρετανικό ιμπεριαλιστικό πόλεμο παραμένουν αδιευκρίνιστες, ο Τρικούπης, με αυτή την απόφαση, εκτός του ότι… σφράγιζε την προσκόλληση της χώρας στο άρμα της Μεγάλης Βρετανίας, φαίνεται πως επεδίωκε να έχει τη βοήθειά της στα μείζονα εθνικά θέματα. Ομως, πολύ γρήγορα, οι Βρετανοί μάς γύρισαν την… πλάτη, όπως έκαναν και άλλες φορές…
Το… κουβάρι της βρετανικής επέμβασης στην Αίγυπτο άρχισε να ξετυλίγεται μετά τη διεθνή οικονομική κρίση του 1873, όταν η «χώρα του Νείλου» βρέθηκε σε αδυναμία αποπληρωμής των υπέρογκων δανείων που είχε πάρει από τις ευρωπαϊκές μεγάλες δυνάμεις για μεγάλα έργα, μεταξύ των οποίων η Διώρυγα του Σουέζ.
Οι δανειστές την έθεσαν υπό σκληρή εποπτεία και επέβαλαν τη λήψη δυσβάστακτων μέτρων (σ.σ. όπως έγινε και εδώ με τα μνημόνια) που προκάλεσαν, το 1881, μεγάλη λαϊκή εξέγερση. Επικεφαλής ήταν ο συνταγματάρχης Αραμπί, που έχοντας μεγάλη λαϊκή υποστήριξη δημιούργησε εθνικό κίνημα, προτάσσοντας την απομάκρυνση των ξένων από τη χώρα.
Τότε οι Βρετανοί, με την υποστήριξη των Γάλλων που είχαν πάρει τον έλεγχο της Τυνησίας, αποφασίζουν να επέμβουν. Τα κίνητρά τους, πολλαπλά: ο έλεγχος της Διώρυγας του Σουέζ, η εξασφάλιση της αποπληρωμής του αιγυπτιακού δανείου και η αποτροπή αποσταθεροποίησης στη Μεσόγειο σε ενδεχόμενη επικράτηση του Αραμπί.
Μάλιστα, ο Βλάσης Γαβριηλίδης, από τους πρωτεργάτες της ελληνικής δημοσιογραφίας, σε άρθρο του στο περιοδικό «Μη Χάνεσαι» (φ.2.7.1882), αναφερόμενος στη σημασία της διώρυγας για την Αγγλία, έγραφε ότι «η Αίγυπτος είναι δρόμος αγγλικός».
Συμμέτοχος στα αγγλικά σχέδια η Ελλάδα…
Η αποστολή των ελληνικών πολεμικών στην Αίγυπτο έγινε γνωστή από δημοσίευμα της πειραϊκής εφημερίδας «Σφαίρα», η οποία στις 5 Μαΐου 1882 (18/5 με το νέο ημ.) έγραφε ότι προετοιμάζονταν για αναχώρηση το θωρηκτό «Βασιλεύς Γεώργιος» με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Γ. Σταματέλλο και ο ατμοδρόμων «Ελλάς» με κυβερνήτη έναν από τους γιους του πυρπολητή Κωνσταντίνου Κανάρη, τον Μιλτιάδη.
Το θωρακοβάρις (θωρακισμένο ατμόπλοιο) «Βασιλεύς Γεώργιος» ναυπηγήθηκε το 1867 στην Αγγλία και ανέπτυσσε ταχύτητα 9 κόμβων. Ηταν το πρώτο πλοίο του Ναυτικού μας με διπύθμενα και το δεύτερο στον κόσμο με περιστρεφόμενα πυροβόλα. Παροπλίστηκε λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Ο ατμοδρόμων «Ελλάς» ήταν ξύλινο σκαρί και κατασκευάστηκε στην Αγγλία μεταξύ 1859 και 1861. Μέχρι την έξωση του Οθωνα (1862) ονομαζόταν «Αμαλία». Με αυτό το πλοίο έφτασε, στις 18 Οκτωβρίου 1863, στον Πειραιά ο νέος βασιλιάς Γεώργιος. Το ατμόπλοιο παροπλίστηκε το 1906.
Σύμφωνα με δημοσιεύματα εφημερίδων, τα δύο πλοία αναχώρησαν από τον Πειραιά το απόγευμα της 6ης Μαΐου και κατέπλευσαν, με μεταξύ τους διαφορά 7 ωρών, στην Αλεξάνδρεια τρεις μέρες αργότερα.
Εκεί βρίσκονταν άλλα 12 πλοία από την Αγγλία και τη Γαλλία, ενώ τα δύο ελληνικά υπήχθησαν στις εντολές του Αγγλου ναυάρχου.
Οι άλλες μεγάλες δυνάμεις της εποχής, Γερμανία, Αυστρία και Ρωσία, αρνήθηκαν να στείλουν πλοία, ενώ και η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν αρνητική στα βρετανικά σχέδια.
Στις 12 Μαΐου, στη συνεδρίαση της Βουλής, ο βουλευτής Ιωάννης Μεσσηνέζης ρώτησε τον Τρικούπη ποιοι λόγοι «υπηγόρευσαν την εις Αλεξάνδρειαν αποστολήν δύο πολεμικών ημών πλοίων».
Ο Τρικούπης, όπως θα κάνει και αργότερα, απαντώντας σε αιτιάσεις της αντιπολίτευσης, ιδιαίτερα του μετέπειτα πρωθυπουργού Θεόδωρου Δηλιγιάννη, θα ισχυριστεί ότι η αποστολή των πλοίων έγινε για την προστασία της πολυπληθούς ελληνικής παροικίας, ύστερα από αίτημα του Ελληνα πρόξενου.
Ωστόσο, κατά τον βιογράφο του Τρικούπη, Γ. Τσοκόπουλο, τα πλοία εστάλησαν «τη εισηγήσει της Αγγλίας» («Χ. Τρικούπης», Κεφ. ΙΒ’, σελ. 363, Αθήνα 1896), αν και δεν έχει εμφανιστεί, μέχρι τώρα, κάποιο γραπτό τεκμήριο για τέτοιο αίτημα.
Από την αντιπολίτευση ασκήθηκε έντονη κριτική στην αποστολή των πλοίων, με το επιχείρημα ότι όχι μόνο δεν προστάτευσαν τους ομογενείς, που μαζικά εγκατέλειπαν με πλοία την Αίγυπτο, αλλά έστρεψαν εναντίον τους τους εξεγερμένους.
Ανάλογες ήταν και οι θέσεις του Τύπου, που διαμορφώνονταν σύμφωνα με την κομματική τοποθέτηση του κάθε εντύπου.
Ενδιαφέρον έχει η αμφίσημη τοποθέτηση της εφημερίδας «Ραμπαγάς» του δημοκρατικού Κλεάνθη Τριανταφύλλου, ο οποίος σε άρθρο του (3.6.1882) χαρακτήριζε τον Αραμπί «φαινόμενον προοδευτικόν» και δικαιολογούσε την εξέγερση γράφοντας ότι είναι «διαμαρτύρησις των δικαιωμάτων του ανθρώπου κατά της Ευρώπης ήτις υπό το πρόσχημα του πολιτισμού και των συμφερόντων ζητεί την υποδούλωσιν εκατομμυρίων ανθρώπων».
Ωστόσο, έπειτα από μία εβδομάδα (10.6) σε άλλο άρθρο υποστήριζε, με θέρμη, την αποστολή των ελληνικών πολεμικών.
Λίγο αργότερα και ενώ, όπως φαίνεται, ο Τρικούπης σχεδίαζε να στείλει και εκστρατευτικό σώμα, οι Αγγλοι το απαγόρευσαν και απαίτησαν να φύγουν και τα ελληνικά πλοία. Οι Βρετανοί δεν ήθελαν… συνεταίρους στην κατοχή της Αιγύπτου.
Επίσης, όταν κατεστάλη το κίνημα του Αραμπί και αποκαταστάθηκαν οι σχέσεις Αγγλίας και Τουρκίας, η πρώτη «ξέχασε» την ελληνική βοήθεια και στήριξε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη διένεξή της με την Ελλάδα για τον καθορισμό των συνόρων στο Καραλή-Δερβέν, νότια του Πλαταμώνα.
Πάντως, η συμμετοχή μας στην «εκστρατεία» της Αιγύπτου είχε ένα οικονομικό όφελος, καθώς η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα που υπέγραψε εμπορική σύμβαση με την αγγλοκρατούμενη Αίγυπτο εξασφαλίζοντας στους Ελληνες εξαγωγείς μια νέα αγορά, ιδιαίτερα για τα καπνά.
Σε ό,τι αφορά την ελληνική κοινότητα η παρουσία των Αγγλων διαμόρφωσε νέα δεδομένα, ενισχύοντας μια «αγγλόφιλη» μερίδα αστών και παραμερίζοντας σταδιακά τους λεγόμενους «πρωτοκλασάτους», που είχαν προσαρμοστεί περισσότερο στις αιγυπτιακές συνθήκες.
Ολα αυτά, βέβαια, μέχρι την αιγυπτιακή επανάσταση του 1952 των Ναγκίμπ και Νάσερ, που άλλαξε ριζικά αυτό το κράτος…
