Περί του Ε του εν αδελφοίς

Στο κάτω κάτω της γραφής υπάρχει πάντα μια μικρή λύπη

Ευφυής, ευφάνταστος, ευαίσθητος, εύηχος, εύγευστος, εύγονος, εύχαρις, ευπρεπής, ευσχήμων, εύλαλος, ευπατρίδης, ο Γιάννης Ευσταθιάδης εξέδωσε το επί του παρόντος σύνολο πεζογραφικό του έργο σε δυο κομψεπίκομψους εγκιβωτισμένους τόμους.

Μια ολιστική προσέγγιση και αναλυτική παρουσίαση όλων των βιβλίων που περιέχονται σ’ αυτή την εκπληκτικής καλαισθησίας συγκεντρωτική έκδοση θα απαιτούσε ένα κείμενο το οποίο θα εξέφευγε πολύ των ορίων που θέτει η φιλόξενη εφημερίδα, οπότε ο γράφων, λάτρης των κατά τη γνώμη του ωραιότερων κειμένων που έχουν γραφτεί ποτέ στα ελληνικά με βάση, με κέντρο και, κυρίως, με αφορμή τη μουσική [Αντιστίξεις – Τα τρία βιβλία (Μελάνι, 2018)], αποφάσισε όχι μόνο να επιλέξει τέσσερα από τα 330 πεζά των τόμων, αλλά και να μιλήσει γι’ αυτά όσο το δυνατόν πιο μουσικότροπα.

Κοντσέρτο για Δέκα Βιβλία, Δύο Τόμους και Ενα Κουτί

1. Largo amoroso

Στο πρώτο (και εντυπωσιακό) πεζογραφικό εγχείρημα του Ευσταθιάδη (Ο Εψιλον Ερως, 1993), ο αφηγητής κατατέμνει έναν «εξωτερικό» μονόλογο προς το (αν όχι σκοτεινό, πάντως θολό και αιθέριο) αντικείμενο του πόθου του σε εξαιρετικής ευρηματικότητας και αστραπιαίες εκδοχές μιας ερωτικής απεύθυνσης. Εδώ, το λεπτό χιούμορ και η εξίσου λεπτή και ευγενής μελαγχολία που διαποτίζουν όλο το (ποιητικό και πεζογραφικό) έργο του Ευσταθιάδη, καταλήγουν να προσωδήσουν μια καθαρά μουσική σύνθεση, μια μοναχική σερενάτα προς μια δεσποσύνη που, όμως, δε βγαίνει ποτέ στο μπαλκόνι της. Στην πιο ευφάνταστη απ’ όλες τις εκδοχές, ο αφηγητής προσπαθεί να ψελλίσει το όνομα του ινδάλματός του, αλλά δεν μπορεί να προχωρήσει πέρα απ’ το αρχικό του ονόματος («Ε», τι άλλο;), που κατατίθεται σε αλλεπάλληλες γραφιστικές δοκιμές, σ’ ένα οδυνηρό «δηγματολόγιο» τύπου των ήλων.

2. Adagio grave

«Τον ξένο και τον εχθρό τον είδαμε στον καθρέφτη», λέει ο Σεφέρης, και στο μπορχεσιανό διήγημα «Η επάνοδος» της συλλογής Καθρέφτης (2010), ο νεαρός στρατιώτης που, επιστρέφοντας από μια εμφύλια σφαγή, κοιτάζεται γυμνός και σώος στον καθρέφτη του, βλέπει και τους δυο στο είδωλό του. Το διήγημα είναι η τραγική εκδοχή αυτού που ισχύει στην καθημερινότητά μας σαν πεζή παραλλαγή του Ηράκλειτου: κάθε φορά που κοιταζόμαστε στον καθρέφτη, δε βλέπουμε ποτέ τον ίδιο άνθρωπο. Και είναι τραγική, γιατί, αυτή τη φορά, ο αμείλικτος καθρέφτης επιστρέφει όχι μόνο την εικόνα, αλλά και την ενοχή και το τραύμα. Ο Ευσταθιάδης καταγράφει αυτό το οδοιπορικό προς τη θανάσιμη αυτογνωσία (ή ετερογνωσία;) με μια ρεπορταζιακή ψυχρότητα (ημερομηνία, ώρα, ακριβής διεύθυνση σπιτιού), ανεβάζει απότομα την αφηγηματική θερμοκρασία με την εμφάνιση του όπλου, εισάγει ποιητικά το παράλογο (της ζωής; του πολέμου; της μετάνοιας;) με τον πυροβολισμό στον καθρέφτη, προσγειώνεται ομαλά στον ρεαλισμό με την ανακάλυψη του νεκρού αυτόχειρα από τη γειτόνισσα. Ενα υποδειγματικό διήγημα μικρού μήκους, με τον απόηχο του όπλου να διαρκεί πολύ.

3. Andante con gioco

Στη συλλογή Με γεμάτο στόμα (2002), ένα βιβλίο όπου, κατά τον συγγραφέα, «η αίσθηση της γεύσης βρίσκεται πίσω και κάτω από τα συναισθήματα», συναντάμε ένα ιδανικό δείγμα μικρο(πεζο)γραφίας, αποτελούμενο από τριάντα λέξεις και έντεκα αριθμούς. Ολοι οι αριθμοί και οι είκοσι μία από αυτές τις λέξεις είναι ακριβής μεταγραφή (χωρίς καμία «δημιουργική» νοθεία δηλαδή) των αποτελεσμάτων της εκλογικής διαδικασίας του 1961 όπως τα εκφώνησε ο ραδιοσχολιαστής του ΕΙΡ. Ενα ακόμα «στοιχείο της δεκαετίας του ’60», όμως ο Ευσταθιάδης, όπως κι ο Βαλτινός στο ομότιτλο πρωτοποριακό «μυθιστόρημά» του, δεν αρκείται στην αυθεντικότητα του ρεπορτάζ, αλλά στο τέλος, με πέντε μόνο λέξεις, πέντε, το προβιβάζει στη βαθμίδα της μυθοπλασίας, το εκτινάσσει στον αιθέρα της τέχνης, το τυλίγει με την αχλύ της μνήμης, της κατά Κρίστιαν Γκρέινβιλ «πιο υποκειμενικής εκδοχής του χρόνου», που τη μοιράζεται μ’ εμάς, να φάγωμεν εξ αυτής άπαντες: «Τρώγαμε φιστίκια όλη τη νύχτα». Εδώ, όμως, τα φιστίκια του Ευσταθιάδη δεν είναι μαντλέν, το αλάτι καίει το στόμα, θέλει δουλειά και κόπο το ξεφλούδισμά τους, το κέλυφός τους κρύβει προφητείες για το τρισάθλιο μέλλον που θ’ ακολουθήσει τις πολιτικές εξελίξεις.

4. Andante cantabile

Το τελευταίο μέρος δεν μπορεί παρά να είναι η ευλαβική αναφορά στο πιο προσωπικό βιβλίο του Ευσταθιάδη (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, μάλλον τίποτα αν δεχτούμε ότι κάθε μυθοπλασία είναι γεμάτη αυτοβιογραφικά αποτυπώματα κι ότι αυτό ακριβώς είναι το υπέρτατο πρόσχημα κάθε τριτοπρόσωπης αφήγησης), το Γραμμένα φιλιά του 2006. Εδώ, ο Ευσταθιάδης πενθεί την απώλεια, αλλά τα τριάντα δύο πεζά(;) του τόμου συγκροτούν –με σπαράγματα αναμνήσεων και ονειρικές προβολές σ’ ένα από τα μέλλοντα που δε θα ’ρθει ποτέ– ένα «παρουσιολόγιο» που έχει τη χάρη να ’ναι συγκινητικό αλλά όχι μελοδραματικό, που προκαλεί το θάνατο ξορκίζοντας το φόβο της λήθης και, κυρίως, της άδικης μνήμης.

Μακρηγόρησα, ενώ η πεζογραφία του Ευσταθιάδη επιβάλλει αν όχι κατανυκτική σιωπή, τουλάχιστον μικρά μικρά ανεξίτηλα θραύσματα εντυπώσεων. Αλλωστε, το έχει δηλώσει και ο ίδιος: «Ουκ εν τω πολλώ ο Ευ(σταθιάδης)».

? Οι δύο τόμοι πωλούνται μαζί σε κουτί ή και χωριστά ο καθένας