Λόγος κουβεντιαστός και απροσποίητος

Η Κατερίνα Ξάνθου μάς εντυπωσίασε στο πρόσφατο παρελθόν με τις δύο συλλογές των διηγημάτων της, που γνώρισαν σε διαγωνισμούς την επιτυχία και την αναγνώριση. Οι ήρωες των διηγημάτων αυτών, πρόσωπα της καθημερινότητας, με κυρίαρχο το ερωτικό στοιχείο, πέφτουν θύματα των εσωτερικών τους παρορμήσεων, των επιλογών τους στη ζωή, αλλά και των ανυπέρβλητων δυσμενών συγκυριών.

Αργότερα πάλι η συγγραφέας, με τη συμμετοχή της σε τιμητική έκδοση συλλογικού τόμου για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του ’21, προσθέτει και τη δική της οπτική για την άλλη διάσταση της ζωής των πρωταγωνιστών του αγώνα. Ο έρωτας δονούσε τις ψυχές των ηρώων μας όσο και το αγωνιστικό τους πάθος. Πρώτοι στη μάχη με τίμημα τη ζωή ή τον θάνατο, πρώτοι και στον έρωτα.

Η τρίτη συμβολή της συγγραφέως στη λογοτεχνική κονίστρα είναι το μυθιστόρημα «Ανθη του Αυγούστου», με διήκουσα έννοια την απόλυτη μοναξιά της ηρωίδας του έργου. Γιατί πρέπει εξαρχής να καταθέσουμε τη διαπίστωσή μας ότι το ιδεολογικό στίγμα στο έργο της Κατερίνας Ξάνθου είναι η παθογένεια στις ανθρώπινες σχέσεις, με στοιχείο της τον έρωτα στη θετική και στις αρνητικές του μορφές, τις συνειδητές και ασυνείδητες παρορμήσεις και τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου.

Το έργο διαρθρώνεται σε δώδεκα τιτλοφορημένες ενότητες και, μολονότι όλες σπονδυλώνονται γύρω από την ηρωίδα, την Ανθη, καθεμιά εξυπηρετεί την πολύπτυχη και πολυεπεισοδιακή διάρθρωση της αφηγηματικής ύλης. Αλλά και τα γεγονότα που συνθέτουν αυτή την ύλη διαπλέκονται σε διαφορετικά επίπεδα, κυρίως, χρόνου αλλά και χώρου, με αποτέλεσμα να δημιουργείται μια πολυδιάσπαση της δράσης η οποία, ωστόσο, γίνεται γνωστή στον αναγνώστη μέσω των αναμνήσεων της ηρωίδας.

Το μυθιστόρημα είναι αστικό-κοινωνικό και θα τολμούσα να πω υπαρξιακό, καθώς η αφηγηματική ύλη είναι οι εσωτερικοί μονόλογοι της Ανθης, οι συγκλονιστικές αναμνήσεις της, περιγραφές γεγονότων και επεισοδίων από τη ζωή της, άλλοτε και τώρα. Γύρω από αυτήν κινούνται οι δευτεραγωνιστές, πλήθος προσώπων, από τους γονείς και τ’ αδέρφια της, τον άντρα, τα παιδιά, τα κορίτσια του ατελιέ της, μέχρι τις γειτόνισσες, τη γυναίκα που καθαρίζει το σπίτι…

Ολα ηθογραφούνται με πληρότητα μέσα από τις ενέργειες, τα λόγια, τις σκέψεις και τις συγκρούσεις τους. Αλλα πρόσωπα συμμετέχουν στην εξέλιξη του μύθου με σύνεση, κατανόηση, αγάπη και ωριμότητα κι άλλα με προσποίηση και αδιαφορία. Αλλα, τέλος, όπως η «Μαρία, το λουλούδι», με οργή, ύβρεις και αναίδεια.

Κατά βάση, το μυθιστόρημα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί στατικό ως προς τη δράση, αφού η Ανθη, από την αρχή ώς το τέλος είναι «καρφωμένη» στο παράθυρο του σπιτιού της από όπου παρακολουθεί την κίνηση του δρόμου και εναγωνίως παρακαλεί τον διαβάτη που θα περάσει, πράγμα σπάνιο εκεί που ζει, να την επισκεφθεί, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Ακριβώς αυτή η έλλειψη δράσης και οι διαρκείς εσωτερικοί μονόλογοι της ηρωίδας θυμίζουν παρόμοιους μονόλογους από τον Ρασκόλινκοφ του Ντοστογιέφσκι, στο «Εγκλημα και τιμωρία» ή τον Αλιόσα στους «Αδελφούς Καραμαζόφ». Αγωνία, μοναξιά, εσωτερικές συγκρούσεις, πόνος και αδιέξοδα είναι το αποτέλεσμα.

Ο μύθος του έργου ξεδιπλώνεται in medias res, από το μέσο της υπόθεσης, σύμφωνα με τη θεωρία της Λογοτεχνίας. Η Ανθη μέσα στην απόλυτη μοναξιά της μονολογεί. Κατόπιν ακολουθεί σε τρίτο πρόσωπο η αφήγηση των γεγονότων του πρότερου βίου της. Πρόκειται για τις γνωστές λογοτεχνικές αναχρονίες και τους εγκιβωτισμούς, δηλαδή τις επιμέρους μικρές ιστορίες μέσα στον εκτυλισσόμενο λογοτεχνικό μύθο, που με εξαιρετική μαεστρία χειρίζεται η συγγραφέας.

Οι ευτυχισμένες μέρες της μεγάλης μαστόρισσας της μοδιστρικής, ο επιτυχημένος γάμος της κόρης της, οι μαθήτριες και το έργο της, η κατακόρυφη άνοδος… Κι ύστερα η ανατροπή. Η εγκατάλειψη από όλους, με πρώτο τον άντρα της εξαιτίας δικής της υπαιτιότητας, αλλά και η αδυναμία της πια για κίνηση εκτός σπιτιού. Ετσι, το παράθυρο είναι πλέον όλη της η ζωή.

Ο αφηγηματικός λόγος της συγγραφέως είναι λιτός, απροσποίητος, κουβεντιαστός, με αρκετά στοιχεία από την πελοποννησιακή ντοπιολαλιά, αφού η Ξάνθου δεν ξεχνάει την Καλαματιανή καταγωγή της. Αλλού θυμίζει το ύφος του Τερζάκη, όταν σε χαμηλούς τόνους ζωγραφίζεται η απλή, ενίοτε και μίζερη, καθημερινή ζωή, αλλού πάλι, τη γραφή του Καραγάτση, με τη γνωστή ειρωνεία και το χιούμορ, καθώς και την απόδοση της πραγματικότητας με ύφος πηγαίο, αντιιδεαλιστικό και σχεδόν ατημέλητο.

Η αφήγηση εναλλάσσεται συχνά με πλούσιους διαλόγους, φυσικούς, αυθόρμητους, απροσποίητους, συνθεμένους με βάση τη μόρφωση, την κοινωνική θέση και το ήθος των διαλεγομένων προσώπων. [Στους διαλόγους αυτούς διαπιστώνουμε αλλού τρυφερότητα και ευγένεια και αλλού σύντομες, κοφτές, μονολεκτικές κουβέντες της καθημερινής πρακτικής. Δεν λείπουν μάλιστα και κάποιες χυδαίες εκφράσεις από άτομα με ομόλογο ήθος.]

Το τέλος του έργου είναι απροσδόκητο. Η συνειδητοποίηση της Ανθης, ότι η δική της ανταπόκριση στην αγάπη και την τρυφερότητα του συζύγου της ήταν τελείως αρνητική, συμπίπτει με τη συντριβή της πάνω στα μαργαριτάρια του ψεύτικου κολιέ, που τόσο απαξίωσε μα τόσο αγάπησε. Η τελευταία λέξη είναι το έσχατο βίωμα της μεγάλης έλλειψης. Το συνειδησιακό λάθος που κατέστρεψε μια ζωή. Είναι ό,τι βαθύτερο μέσω της τέχνης υπαινίσσεται η συγγραφέας παράλληλα με την αισθητική απόλαυση του μυθιστορήματος. Πρόκειται για τη βασική αλήθεια της ζωής, την οποία είχε ήδη επισημάνει ο Θουκυδίδης. Σε όλες τις ανθρώπινες πράξεις πρέπει να αναζητούνται οι αιτίες.

Οι άνθρωποι πάσχουν συνήθως εξαιτίας των λαθεμένων επιλογών τους, εκτός βέβαια από την επέμβαση ανώτερου παράγοντα, έξω από την ανθρώπινη βούληση. Τελειώνοντας, θέλω να κλείσω με την υπόμνηση μιας σημαντικής αξιολογικής κρίσης. Ο Τζέρεμι Χόθορν, μεγάλος θεωρητικός της Λογοτεχνίας, στο έργο του «Ξεκλειδώνοντας το κείμενο», παρατηρεί: «Η λογοτεχνική αξία ενός έργου είναι προϊόν των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ του έργου αυτού και των αναγνωστών του».

Το μυθιστόρημα της Κατερίνας Ξάνθου, «Ανθη του Αυγούστου», δημιούργησε αυτές τις σχέσεις και άγγιξε βαθιά τους αναγνώστες, όπως φάνηκε από τα επαινετικά σχόλια που εισέπραξε και εξακολουθεί να εισπράττει η συγγραφέας. Αυτά όμως συνιστούν και αναγνώριση του λογοτεχνικού της ταλέντου, ενώ πιστώνονται και ως υποθήκη για τη συνέχιση της λογοτεχνικής της παραγωγής.

Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο smatzorou @efsyn.gr