Η φαντασία είναι μια κυρία με μεγάλη εξουσία και αγαθότητα – Ζοζέ Σαραμάγκου
Ο αναγνώστης αστυνομικών μυθιστορημάτων είναι ένας αναγνώστης που διαβάζει με δυσπιστία, με καχυποψία, με μια ξεχωριστή καχυποψία – Χόρχε Λουίς Μπόρχες
Ο Φερνάντο Πεσόα
Υπήρξε μανιώδης αναγνώστης αστυνομικών μυθιστορημάτων. «Πρώιμη λογοτεχνική τροφή» της παιδικής ηλικίας του υπήρξαν «τα πολυάριθμα μυθιστορήματα μυστήριου και περιπετειών φρίκης». Θεωρούσε δε την ανάγνωσή τους ως «μία από τις ελάχιστες πνευματικές τέρψεις που απομένουν σε ό,τι πνευματικό απομένει ακόμα στην ανθρωπότητα». Ήταν γι’ αυτόν καταφύγιο πνευματικής και αισθητικής απόλαυσης, αλλά και μέσο διαφυγής από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα του ζοφερού ευρωπαϊκού περιβάλλοντος του μεσοπολέμου, της εποχής της ανόδου των δικτατοριών, που όδευε ολοταχώς στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Ανάμεσα στον χρυσό και περιορισμένο αριθμό ευτυχισμένων ωρών», που του άφηνε η ζωή να περνάει, μετρούσε «σαν τις καλύτερες απ’ όλες, εκείνες τις ώρες που η ανάγνωση του Κόναν Ντόυλ ή του Άρθουρ Μόρρισον» νανούριζε τη συνείδησή του. Το διάβασμά τους, μαζί με «ένα τσιγάρο των 45 σεντάβος το πακέτο» και την «ιδέα ενός φλιτζανιού καφέ» ήταν σαν να «κλίνει την ευτυχία σε όλες τις πτώσεις».
Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες
Το 1941 κυκλοφόρησε τη συλλογή διηγημάτων του «Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια». Το πέμπτο από τα επτά διηγήματα της συλλογής («Εξετάζοντας το έργο του Χέμπερτ Κουέιν») εξιστορεί τη μετά θάνατον αξιολόγηση ενός μέτριου αλλά και άτυχου συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων.
Το πρώτο μυθιστόρημά του ήταν τo «The god of the labyrinth» («Ο θεός του λαβυρίνθου»), το οποίο ο εκδότης του «δειγμάτισε τις τελευταίες μέρες του Νοεμβρίου του 1933». Δυστυχώς όμως είχε την ατυχία να συμπέσει με την έκδοση, στις αρχές Δεκεμβρίου, του αστυνομικού μυθιστορήματος του Έλερι Κουίν «Το μυστήριο των σιαμαίων αδελφών», το οποίο χάλασε κόσμο στο Λονδίνο και στη Νέα Υόρκη. Ο επιεικής και συμπονετικός αφηγητής προτίμησε να αποδώσει «[…] σ’ αυτή την καταστροφική σύμπτωση την αποτυχία του μυθιστορήματος» του Κουέιν, αλλά, για να είναι και τελείως ειλικρινής, δεν μπορούσε να μην επισημάνει ότι έβαλαν το χεράκι τους και το «κακό γράψιμο» και «[…] κάτι άχρηστες, παγερές και πομπώδεις περιγραφές της θάλασσας».
Ο Ζοζέ Σαραμάγκου
Το 1984 εκδόθηκε το μυθιστόρημά του «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» (μετάφραση Αθηνά Ψυλλιά, Εκδόσεις Καστανιώτη 2020), με πρωταγωνιστή έναν γιατρό («για όλους») και ποιητή («για μερικούς»), που πάσχει από «μακρόσυρτη πλήξη της ύπαρξης» και φέρει το όνομα ενός από τα κύρια ετερώνυμα του Φερνάντο Πεσόα.
Όταν ο επί 16 χρόνια αυτοεξόριστος στη Βραζιλία Ρικάρντο Ρέις μαθαίνει για τον θάνατο του Πεσόα (30/11/1935), αποφασίζει να επιστρέψει στη Λισαβόνα του «Νέου Κράτους» του Σαλαζάρ, παραμονές του 1936. Η χρονιά είναι κομβική. Η φασιστική «αναγέννηση της Ευρώπης» βάδιζε με γιγάντια βήματα προς τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τον Μουσολίνι (1922), τον Σαλαζάρ (1932) και τον Χίτλερ (1933), το 1936 είναι η χρονιά του πραξικοπήματος του Φράνκο, που οδήγησε στον Ισπανικό Εμφύλιο και τελικά στην επικράτηση της φασιστικής δικτατορίας του στην Ισπανία (1939).
Γνωρίζοντας την αγάπη του Πεσόα για το αστυνομικό μυθιστόρημα, ο Σαραμάγκου βάζει τον «δικό» του Ρικάρντο Ρέις να διαβάζει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του ένα αστυνομικό μυθιστόρημα. Το δανείστηκε από τη βιβλιοθήκη του υπερωκεάνιου «Χάιλαντ Μπριγκέιντ», με το οποίο ταξίδεψε από το Ρίο ντε Τζανέιρο στη Λισαβόνα.
Ενώ τακτοποιεί τα πράγματά του στο ξενοδοχείο όπου κατέλυσε, διαπιστώνει ότι ανάμεσα στα βιβλία που είχε φέρει μαζί του («κλασική λατινική γραμματεία που δεν διάβαζε πια τακτικά, κάτι τσαλακωμένους Εγγλέζους ποιητές, τρεις τέσσερις Βραζιλιάνους συγγράφεις, τα πορτογαλικά δεν ήταν ούτε μια δωδεκάδα») ήταν και το αστυνομικό μυθιστόρημα «The god of the labyrinth» (αγγλικά στο κείμενο), του Ιρλανδού συγγραφέα Χέρμπερτ Κουέιν. Από καθαρή αμέλεια είχε ξεχάσει να το παραδώσει πριν από την αποβίβαση στον επίσης Ιρλανδό βιβλιοθηκάριο του υπερωκεάνιου. Αναγκαστικά, το έβαλε κι αυτό στο κομοδίνο του «για να το τελειώσει μια απ’ τις επόμενες μέρες, αν θα του έκανε κέφι».
Γιατί, όμως, διάλεξε ο Ρικάρντο Ρέις το συγκεκριμένο βιβλίο, από τα τόσα άλλα της βιβλιοθήκης του υπερωκεάνιου; Τυχαία εντελώς. «Η πλήξη του ταξιδιού και ο υπαινιγμός του τίτλου τον είχαν προσελκύσει, ένας λαβύρινθος με έναν θεό, τι θεός ήταν άραγε αυτός, και τι λαβύρινθος, τι λαβυρινθώδης θεός…».
Όταν άρχισε δε να το διαβάζει, διαπίστωσε ότι «τελικά του προέκυψε ένα απλό αστυνομικό μυθιστόρημα, μια κοινή ιστορία δολοφονίας και έρευνας, ο εγκληματίας, το θύμα, εκτός αν το θύμα προϋπάρχει του εγκληματία, και τέλος ο ντετέκτιβ, κι οι τρεις τους συνεργοί στον θάνατο». Και, ειρωνευόμενος, καταλήγει: «σας λέω ειλικρινά πως ο αναγνώστης των αστυνομικών μυθιστορημάτων είναι ο μοναδικός και πραγματικός επιζών της ιστορίας που διαβάζει, όπως ίσως μοναδικός και πραγματικός επιζών είναι κάθε αναγνώστης που διαβάζει οποιαδήποτε ιστορία».
Σύμφωνα με σημείωση της μεταφράστριας, με το όνομα Χέρμπερτ Κουέιν ο Σαραμάγκου κάνει και το εξής λογοπαίγνιο: «χωρίς σοβαρό λάθος στην προφορά θα μπορούσε να διαβαστεί Κέιν, τι Κουέιν τι Κέιν», όπου Κέιν (Quem) στα πορτογαλικά σημαίνει «ποιος».
Ο Σαραμάγκου αξιοποιεί το διακειμενικό δάνειο από τον Μπόρχες για να παραλληλίσει κυρίως την αδυναμία του Ρικάρντο Ρέις να ολοκληρώσει την ανάγνωση του μυθιστορήματος, με την «καλλιεργημένη (πολιτική) άγνοια» του Πεσόα, λόγω της ιδιαιτερότητας της ιδιοσυγκρασίας του, της κλασικής παιδείας και της συστολής του χαρακτήρα του. Μια άγνοια που τον κατέστησε αδύναμο να χωρέσει στο μυαλό του τη σημασία των αντιφάσεων στα όσα συμβαίνουν στον κόσμο, στη χώρα και στην προσωπική ζωή του, και, πολύ περισσότερο, να τις ερμηνεύσει ώστε, ξεφεύγοντας από την παθητικότητα, να πάρει απέναντί τους ξεκάθαρη στάση.
Όταν πια η αναποφάσιστη στάση του απέναντι στα τελευταία γεγονότα της ζωής του τον οδηγεί στη συνειδητοποίηση της ματαιότητας του να συνεχίσει να παραμένει στον πάνω κόσμο, ο Ρικάρντο Ρέις του Σαραμάγκου ακολουθεί με τη θέλησή του το φάντασμα του πραγματικού δημιουργού του στην αιωνιότητα της άκρας του τάφου σιωπής. Εγκαταλείποντας μάλιστα, έπειτα από παρότρυνσή του, το αδιάβαστο «The god of the labyrinth».
* Ο Ιερώνυμος Λύκαρης είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του μυθιστόρημα, «Έβαφε ο Στάλιν τα μαλλιά του;», κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.
