Τα μη ανθρώπινα ζώα ως πρόσωπα

Ο Γκάρι Φρανσιόν, καθηγητής δικαίου και φιλοσοφίας, θεωρείται ένας από τους πιο ριζοσπάστες στοχαστές μεταξύ εκείνων που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των μη ανθρώπινων ζώων: τάσσεται υπέρ της κατάργησης κάθε χρήσης των ζώων σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, διακηρύσσοντας ως μόνη επιλογή τον βιγκανισμό. Στο δοκίμιό του «Ζώα – Ιδιοκτησία ή πρόσωπα;» συμπυκνώνεται η αντίληψή του για τη σχέση ανθρώπου και μη ανθρώπινων ζώων, διαχωρίζοντας κάθετα τη θέση του από θεωρίες που υποστηρίζουν μια σταδιακή απελευθέρωση των ζώων ή εστιάζονται στην ευημερία τους («ευτυχισμένο κρέας»).

Για τον Φρανσιόν, παρά την πληθώρα των νόμων και τις διακηρύξεις υπέρ των δικαιωμάτων και της ηθικής υπόστασης των ζώων, εξακολουθούμε να τα αντιμετωπίζουμε σαν πράγματα – κατάσταση που αποκαλεί «ηθική σχιζοφρένεια»: κάθε ώρα που περνά εκατομμύρια αισθανόμενα πλάσματα θανατώνονται, προκειμένου να γίνουν τροφή, κακοποιούνται σε πειράματα βιοϊατρικής και δοκιμές προϊόντων, για την ψυχαγωγία μας ή για τις επιταγές της μόδας. Η «ηθική σχιζοφρένεια» έγκειται στο γεγονός ότι υφίσταται βαθιά διαφορά ανάμεσα στο τι λέμε ότι πιστεύουμε για τα ζώα και στο πώς συμπεριφερόμαστε απέναντί τους, γιατί δικαιολογούμε κάθε χρήση-κακοποίησή τους επικαλούμενοι λόγους συνήθειας, παράδοσης ή ευχαρίστησης. Η βαθιά ασυνέπεια μεταξύ των όσων λέμε για τα ζώα και του τρόπου με τον οποίο τα αντιμετωπίζουμε συνδέεται με το γεγονός ότι τα θεωρούμε ιδιοκτησία μας, προϊόντα που τα κατέχουμε και δεν έχουν άλλη αξία εκτός από αυτήν που εμείς, ως ιδιοκτήτες, επιλέγουμε να τους δώσουμε. Ο Φρανσιόν αναδεικνύει τις αιτίες αυτής της ηθικής ασυνέπειας και, ανατρέχοντας στο ιστορικό παράδειγμα της δουλείας, δείχνει πως η ιδιοκτησιακή υπόσταση ενός όντος εξασφαλίζει την υποτέλειά του: όσο τα ζώα θα γίνονται αντιληπτά ως περιουσιακά στοιχεία, θα παραμένουν «πράγματα χωρίς ηθικά σημαντικά συμφέροντα»· ό,τι συνέβαινε με τους σκλάβους που θεωρούνταν εμπορεύματα και, καθώς για αυτούς δεν ίσχυε η «αρχή της ίσης αντιμετώπισης», εγκαταλείπονταν στα καπρίτσια του κάθε βασανιστή.

Αν θέλουμε ο λόγος μας για τα ζώα να έχει ουσία, δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να τους αποδώσουμε ένα δικαίωμα – που είναι συνάμα και δική μας υποχρέωση: να μην τα μεταχειριζόμαστε ως ιδιοκτησία μας, να μην τα θεωρούμε μέσα για την εκπλήρωση ανθρώπινων σκοπών· όχι να ρυθμίσουμε αλλά να καταργήσουμε τη θεσμοποιημένη εκμετάλλευσή τους· να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε να κάνουμε με «ηθικά και νομικά πρόσωπα» που έχουν εγγενή αξία και όχι με άψυχα αντικείμενα.

Ο συγγραφέας απορρίπτει τον ισχυρισμό ορισμένων ότι μπορούμε να χρησιμοποιούμε τα ζώα όπως μας αρέσει, επειδή υπάρχουν βασικές διαφορές μεταξύ ανθρώπων και ζώων, όπως, για παράδειγμα, εκείνα δεν μπορούν ν’ αναγνωρίσουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη ή να συνθέσουν συμφωνίες. Για τον Φρανσιόν, οι ανθρωπόμορφες ποικιλίες αυτών των χαρακτηριστικών δεν παρέχουν μια ηθικώς δυνατή, μη αυθαίρετη βάση, ώστε να αρνούμαστε στα ζώα που δεν έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά το δικαίωμα να μην τα μεταχειριζόμαστε ως ιδιοκτησία, καθώς εκείνα έχουν άλλες ικανότητες ανώτερες του ανθρώπου (π.χ., ταχύτητα) και γιατί δεν υπάρχει κάποια θεμελιωμένη συσχέτιση μεταξύ αυτής της έλλειψης και της μεταχείρισής τους ως πόρων και μέσων.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός πως, παρ’ ότι υπάρχουν μοναδικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, κάποιοι άνθρωποι –όπως εκείνοι με αναπηρίες– δεν κατέχουν αυτά τα χαρακτηριστικά, αλλά δεν θα σκεφτόμασταν ποτέ να τους χρησιμοποιήσουμε ως πόρους («επιχείρημα των οριακών περιπτώσεων») ή να τους κακοποιήσουμε. Δεν υπάρχει κάποιο χαρακτηριστικό ικανό να θεμελιώσει τη διάκριση μεταξύ ανθρώπων και άλλων ζώων, ώστε να αρνηθούμε στα ζώα το βασικότερο δικαίωμα: της ίσης ηθικής θεώρησής τους ως αισθανόμενων όντων και μόνο. Η ένταξη σε κάποιο είδος δεν μπορεί να δικαιολογήσει την κακοποίηση των ζώων, όπως η φυλή δεν δικαιολογεί την ανθρώπινη δουλεία.

Επεκτείνοντας στο ζώο το δικαίωμα να μην αποτελεί ιδιοκτησία, αυτό καθίσταται ηθικό πρόσωπο: αποκτά εγγενή αξία, έχει ηθικώς σημαντικά συμφέροντα, παύει να είναι πράγμα· σ’ αυτό εφαρμόζεται η αρχή της ίσης αντιμετώπισης. Ωστόσο, εάν τα ζώα είναι πρόσωπα, τούτο δεν σημαίνει ότι είναι ανθρώπινα πρόσωπα, ότι πρέπει να επεκτείνουμε στα ζώα κάθε νομικό δικαίωμα που αποδίδουμε στους ανθρώπους (π.χ., το δικαίωμα ψήφου). Συνεπάγεται όμως ότι αποδεχόμαστε την ηθική υποχρέωση να μην τα χρησιμοποιούμε για τροφή, ιατρικά πειράματα, διασκέδαση ή ένδυση, απαγορεύοντας την ιδιοκτησία των ζώων.

Δεδομένου ότι, για τον Φρανσιόν, το ζήτημα των δικαιωμάτων των ζώων είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με εκείνο των ανθρώπων, το κείμενό του θα πρέπει να διαβαστεί σε μια ευρύτερη φιλοσοφική και πολιτική προοπτική, καθώς με την «αρχή της ίσης αντιμετώπισης» όλων των αισθανόμενων όντων απορρίπτεται κάθε μορφή διάκρισης (φυλετικής, έμφυλης κ.λπ.) και κάθε χρήση βίας εναντίον οποιουδήποτε προσώπου.

ΙΝFO:Το βιβλίο κυκλοφορεί ως e-book χωρίς αντίτιμο και μπορείτε να το κατεβάσετε σελιδοποιημένο στην ιστοσελίδα των εκδόσεων «Κυαναυγή»

*Διδάκτορας Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων