• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 14.6°C / 18.0°C
    1 BF
    70%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 10.8°C / 14.6°C
    1 BF
    78%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 17.0°C
    1 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 11.9°C / 14.4°C
    0 BF
    60%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 11.3°C
    3 BF
    93%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.1°C / 12.0°C
    1 BF
    92%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 8.4°C
    0 BF
    71%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.5°C / 13.5°C
    1 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.3°C / 20.2°C
    1 BF
    65%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.1°C / 15.9°C
    2 BF
    88%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 16.6°C / 18.4°C
    2 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    2 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    0 BF
    82%
  • Λάρισα
    Ομίχλη
    8°C 7.9°C / 12.3°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.5°C / 16.0°C
    1 BF
    64%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 18.8°C / 20.4°C
    1 BF
    72%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.8°C / 17.1°C
    0 BF
    67%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.3°C / 12.1°C
    1 BF
    85%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 12.2°C
    2 BF
    100%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    76%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κομμουνιστικός μοντερνισμός

  • A-
  • A+
Ο Τάτλιν καλούσε για «την τέχνη στη ζωή», στη δημιουργία σύμφωνα με τις ιδιότητες των υλικών που είναι διαθέσιμα, σύνδεση με την τεχνολογία για χρήσιμους σκοπούς.

Αυτό που συνέβη το ’17 από κοινωνική άποψη, είχε πραγματοποιηθεί στην τέχνη μας το 1914, όταν τα υλικά, ο όγκος και η κατασκευή επιβλήθηκαν ως θεμέλια. Δεν εμπιστευόμαστε το μάτι και το βάλαμε στον έλεγχο της αφής
Βλαντίμιρ Τάτλιν

Μια από τις πλουσιότερες εμπειρίες μου υπήρξε η επίσκεψη, πριν από έντεκα χρόνια, το 2011, στην έκθεση «Το Σύμπαν της Ρωσικής Πρωτοπορίας: Τέχνη και Εξερεύνηση του Διαστήματος, 1900-1930», που πραγματοποιήθηκε στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στη Θεσσαλονίκη με επιλεγμένα εκθέματα από τη συλλογή Κωστάκη. Είναι αδύνατο να περιγραφεί αυτή η εμπειρία - δεν ξέρω αν ο καταπληκτικός κατάλογος της έκθεσης είναι διαθέσιμος.

Ιδίως οι ταινίες επιστημονικής φαντασίας (!) της δεκαετίας του 1920 έδειχναν πόσο συνδεδεμένη υπήρξε η πρώιμη σοβιετική εμπειρία με τη μοντερνιστική και φουτουριστική παράδοση, με το κοίταγμα στο -απαστράπτον- μέλλον ως αισθητική στάση. Ο αλήστου μνήμης «σοσιαλιστικός ρεαλισμός», που επικράτησε αργότερα, διαμόρφωσε μια εντελώς στρεβλή εντύπωση για την «αισθητική» της Ρωσικής Επανάστασης.

Η οποία υπήρξε τόσο φευγάτη και πρωτοποριακή, που ακόμη και σήμερα «προηγείται της εποχής της». Ισως γιατί το καλό μέλλον, που έδειξε μπροστά της η Επανάσταση, δεν ήρθε ακόμα. Ισως γιατί το κακό μέλλον, όπως το βιώνουμε εξακολουθητικά στις αφόρητες δυστοπίες του παρόντος μας, φαίνεται πια πολύ πιθανότερο από εκείνο το καλό.

Προσοχή, όμως. Οπως, σωστά νομίζω, το θέτει ο Τάτλιν στο αρχικό παράθεμα, η καλλιτεχνική πρωτοπορία είχε προηγηθεί του ’17 - και, με μια έννοια, το προεικόνισε. Η Ρωσική Πρωτοπορία, σε όλες τις εκδοχές της, υπήρξε κορυφαία πολιτιστική στιγμή με παγκόσμια σημασία. Και περιλήφθηκε, ως ουσιώδης διάσταση, στην ίδια την Επανάσταση.

Το βιβλίο του Νίκου Αξαρλή, έργο τέχνης το ίδιο, λόγω της εξαιρετικής δουλειάς των εκδόσεων ΚΨΜ, μας φέρνει σε ουσιαστική επαφή με αυτή τη στιγμή, δίνοντάς μας και την ιστορία της. Και επιλέγει να το κάνει επικεντρώνοντας στο περίφημο Μνημείο για την ΙΙΙη Διεθνή, το σχέδιο και ένα μοντέλο του οποίου παρουσίασε ο Βλαντίμιρ Τάτλιν, ένα από τα τρομερά παιδιά της πρωτοπορίας, στις 8 Νοεμβρίου του 1920, επομένη της τρίτης επετείου της Επανάστασης, ανταποκρινόμενος σε παραγγελία της Λαϊκής Επιτροπής Διαφωτισμού της Σοβιετικής Δημοκρατίας.

«Ο Τάτλιν ήταν 35 χρόνων όταν σχεδίασε το μνημείο ύψους 400 μέτρων από μέταλλο και γυαλί, το 1/100.000 περίπου του γήινου μεσημβρινού, που θα κατασκευαζόταν πάνω από τον ποταμό Νέβα της Πετρούπολης. Τα κύρια δομικά στοιχεία του μνημείου είναι δύο έλικες που συγκλίνουν καθώς ανυψώνονται από το έδαφος και ένας στιβαρός διαγώνιος άξονας σε γωνία 66,33 μοιρών παράλληλος με τον άξονα της Γης.

Ανάμεσα στις έλικες, τον άξονα και τους μεγάλους δοκούς, που στερεώνουν μεταξύ τους άξονα και έλικες, ο Τάτλιν σχεδίασε σε κατακόρυφη διάταξη τέσσερις γυάλινες αίθουσες -που θα στέγαζαν τα διάφορα τμήματα της Τρίτης Διεθνούς- σε σχήμα κύβου, πυραμίδας, κυλίνδρου και ημισφαιρίου, που θα περιστρέφονται γύρω από τον άξονά τους κάθε χρόνο, μήνα, βδομάδα και μέρα, αντίστοιχα» (σελ. 48). Επρόκειτο για την απόλυτη αντίθεση στα συνήθη στατικά συμβολικά δημόσια μνημεία.

Ο Νικολάι Πούνιν, πρόεδρος της επιτροπής εικαστικών τεχνών, το έκρινε με εντελώς θετικό τρόπο, τονίζοντας: «Οι ιδεολόγοι του διεθνούς εργατικού κινήματος για πολύ καιρό έψαχναν για ένα κλασικό περιεχόμενο της σοσιαλιστικής κουλτούρας. Να το. Ανακοινώνουμε το τωρινό σχέδιο ως το πρώτο έργο επαναστατικής τέχνης».

Βέβαια, ένα σημαντικό τμήμα της ηγεσίας του κόμματος και της κυβέρνησης υπέστη πραγματικό σοκ. Εμφορούμενο από συντηρητικές απόψεις σχετικά με την τέχνη, αδυνατούσε να συμφιλιωθεί με τον ακραίο μοντερνισμό της κατασκευής του Τάτλιν, όπως, άλλωστε, και γενικότερα με τη συμπόρευση με τους «μπουρζουάδες μποέμ» καλλιτέχνες της «Αριστερής Τέχνης».

Παρ’ όλα αυτά, προς απόδειξη του επαναστατικού χαρακτήρα του κράτους των Σοβιέτ, οι υπεύθυνοι της μεγάλης έκθεσης της πορείας της Επανάστασης στο 8ο Συνέδριο των Σοβιέτ τοποθέτησαν ένα μοντέλο του μνημείου, ύψους 5,5 μέτρων, στο κέντρο της αίθουσας.

«Στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου, λιμών και επιδημιών 1918-1921, η πρόταση του Τάτλιν ήταν ένα τεράστιο μήνυμα αισιοδοξίας και πίστης στην Επανάσταση. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε εθνικοποιήσει τη μεγάλη ατομική ιδιοκτησία, οι δημόσιοι χώροι, δρόμοι και πλατείες των πόλεων μεταμορφώνονταν σε χώρους σύνθεσης τεχνών, τεχνολογίας και προπαγάνδας στις γιορτές για τις επαναστατικές τέχνες» (σελ. 58).

Μ’ όλο που, εκτός από τους συντηρητικούς, υπήρξαν και μέλη της πρωτοπορίας, όπως ο Μαλέβιτς και ο Λισίτσκι, που απέρριψαν το έργο -για διαφορετικούς, προφανώς, λόγους- το μνημείο, γενικά, προκάλεσε ενθουσιασμό στους υποστηρικτές της Αριστερής Τέχνης.

«Το περιοδικό των Αριστερών Μοντερνιστών ΛΕΦ στο κύριο άρθρο του πρώτου τεύχους το 1923 ανακήρυξε το μνημείο ως ένα από τα τρία κορυφαία έργα της εποχής του Οχτώβρη: Πέρα από την οργανωτική μας δουλειά, δώσαμε τα πρώτα έργα της τέχνης της εποχής του Οχτώβρη» (Μνημείο στην ΙΙΙη Διεθνή του Τάτλιν, Μυστήριο -Μπούφα του Μεγερχόλτ, Στένκα Ραζίν του Καμένσκι).

Δύο χρόνια αργότερα ο Λισίτσκι μεταστράφηκε χαρακτηρίζοντας τον Τάτλιν πρόδρομο και πρωτοπόρο εκφραστή της νέας τέχνης των σύγχρονων αληθινών υλικών, της λειτουργικότητας, των σχέσεων στον κοινωνικό χώρο, της κίνησης.

Στην πραγματικότητα, ο Τάτλιν, όπως κι ένα μεγάλο τμήμα της επαναστατικής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, με τις μορφές έργων που πρότειναν, συμμετείχαν στη μεγάλη προσπάθεια για μια κοινωνία και μια παραγωγή ριζικά διαφορετική από τις καπιταλιστικές αντίστοιχες. Ασύνειδα πολλές φορές, αλλά αποφασιστικά, αξιοποιώντας τις τέχνες, επιχειρούσαν να διαμορφώσουν παραγωγικές δυνάμεις που θα άρμοζαν με την κομμουνιστική οργάνωση της παραγωγής.

Πόσο προφανές, αλήθεια, πρέπει να είναι πως οι ίδιες οι μηχανές, τα ίδια τα κτίρια, τα οχήματα και οι δρόμοι αναγκαστικά θα μετασχηματιστούν ώστε να υπηρετούν τις νέες ανάγκες των ανθρώπων και τον ριζικό κοινωνικό μετασχηματισμό; Μια νέα κοινωνία, μια κοινωνία που οδεύει προς τον κομμουνισμό δεν μπορεί να χρησιμοποιεί την καπιταλιστική τεχνολογία και την αντίστοιχη οργάνωση της οικονομίας, οι οποίες είναι φτιαγμένες ακριβώς για να διασφαλίζουν την εντεινόμενη εκμετάλλευση και τον δεσποτισμό των αφεντικών.

Οπως σημείωνε ο Τρότσκι στο σπουδαίο έργο του Λογοτεχνία και Επανάσταση, «το τείχος μεταξύ τέχνης και βιομηχανίας θα κατεδαφιστεί. Το μεγάλο ύφος του μέλλοντος θα είναι μορφολογικό, όχι διακοσμητικό, σ’ αυτό οι Φουτουριστές έχουν δίκιο. Αλλά θα είναι λάθος να δει κανείς αυτό ως εξαφάνιση της τέχνης, ως μια εθελοντική παράδοση στην τεχνολογία».

Μάλλον το αντίθετο είναι που απαιτείται, σύμφωνα με τις καταστατικές προκείμενες της Αριστερής Τέχνης.

«Στο [αυτοδιαχειριζόμενο] Κρατικό Ινστιτούτο καλλιτεχνικής Παιδείας ο Τάτλιν συγκρότησε το Τμήμα Κουλτούρας Υλικών και εργάστηκε σε σχέδια μαζικής παραγωγής ρούχων, επίπλων και καθημερινών αντικειμένων. Προσπάθησε να υλοποιήσει τα σχέδια του τμήματος σε συνεργασία με εργοστάσια ηλεκτρικών ειδών και ρουχισμού και πρότεινε την εγκατάσταση καλλιτεχνών […] Ο Τάτλιν καλούσε για «την τέχνη στη ζωή», στη δημιουργία σύμφωνα με τις ιδιότητες των υλικών που είναι διαθέσιμα, σύνδεση με την τεχνολογία για χρήσιμους σκοπούς. Εξερευνούσε τον εργονομικό σχεδιασμό καθημερινών αντικειμένων για μαζική παραγωγή και θεωρούσε αυτή την εργασία μέρος της τέχνης του με σκοπό τη βελτίωση της ζωής στην ΕΣΣΔ» (σελ. 95).

Είμαστε στο 1925. Η συντηρητική και τελικά αντεπαναστατική υποστροφή προς τον σταλινισμό έχει ξεκινήσει. Οι ιδέες του Τάτλιν, όπως και όλων των καλλιτεχνικών επαναστατικών πρωτοποριών βρίσκουν ελάχιστη ανταπόκριση. Η αυτοκτονία του Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι στις 14 Απριλίου του 1930 είναι ίσως ένα ορόσημο της νίκης της αντεπανάστασης.

Ο Τάτλιν, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν πέρασε καλά έκτοτε. Ούτε, όμως, και συμβιβάστηκε. Στις 14 Απριλίου του 1948 δεν φοβήθηκε από το βήμα της συνέλευσης του Σωματείου Θεατρικών Τεχνών της Μόσχας να καταγγείλει την τρομοκρατία, την επιβεβλημένη ανεργία και περιφρόνηση που βίωσαν αυτός και πολλοί ακόμα για δεκαετίες.

Ο Αξαρλής μάς δίνει τη σπάνια δυνατότητα να μάθουμε πράγματα που θα μπορούσαν να γυρίσουν τον κόσμο ανάποδα - και κάποιοι ξεχωριστοί άνθρωποι τα επιχείρησαν. Το γεγονός πως έχασαν δεν μειώνει σε τίποτε τη συνεισφορά τους στην παγκόσμια χειραφέτηση. Η ενασχόληση με αυτά τα ξεχασμένα ζητήματα αυξάνει τις πιθανότητες να ‘ρθει αυτή πιο κοντά στον χρόνο.

Οι εκδόσεις ΚΨΜ δημιούργησαν μια ακόμη από τις σπουδαίες εκδοτικές τους προσφορές. Το έργο τους συνολικά είναι πραγματικά ξεχωριστό κι αξίζει τη μεγαλύτερη δυνατή στήριξη - ιδίως από όσες και όσους παραμένουν «στρατευμένοι» στις ιδέες της αταξικής κοινωνίας και της ανθρώπινης απελευθέρωσης.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Διαβάζουμε άραγε το ίδιο βιβλίο;
Ο Φλομπέρ στη «Μαντάμ Μποβαρί» αποτύπωσε την ψυχοσύνθεση της επαρχιώτισσας αστής, της οποίας τα όνειρα και τα ιδανικά είναι απρόσιτα.
Διαβάζουμε άραγε το ίδιο βιβλίο;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η απάντηση είναι στον άνεμο
Ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας μάς μεταφέρει το τραύμα της εξορίας είναι τόσο πολύπλευρος και διαφορετικός όσο και οι καταστάσεις που βιώνουν οι «εξόριστοι» χαρακτήρες του.
Η απάντηση είναι στον άνεμο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ένα αφήγημα γεννιέται
Το «Να είχα, λέει, μια τρομπέτα», δεν αποτελεί μια μυθιστορηματική αυτοβιογραφία της συγγραφέως, αλλά την απόλυτη και ρεαλιστικότατη αυτοβιογραφία της συγγραφής του.
Ένα αφήγημα γεννιέται
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οργή του Πάγου
Ο «Πάγος» είναι το νέο μυθιστόρημα του Καρίλ Φερέ που στο αποκορύφωμα της τέχνης του πραγματοποιεί μια συγγραφική στροφή από την «Τριλογία της Λατινικής Αμερικής» στο μυστηριώδες αρκτικό λευκό της Σιβηρίας.
Η οργή του Πάγου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι μεγάλοι τεχνουργοί
Tο «υποκειμενικό» τού Ελιοτ έβρισκε το αντίστοιχό του στην υπαρξιακή «αποκάλυψη» του Τζόις και οι δυο τους προϋπέθεταν την ύπαρξη ενός τεχνουργού δοσμένου απόλυτα στην επιστήμη της κατασκευής.
Οι μεγάλοι τεχνουργοί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας