Το κύριο µέσο της «επιστροφής στην κανονικότητα» είναι το λεγόµενο επιτελικό κράτος. Πιο πεζά, πρόκειται για «µια προεδρική πρωθυπουργία», στην οποία νόµος είναι ο λόγος του πρωθυπουργού.
Το επιτελικό κράτος διακρίνεται από τη συγκέντρωση υπερεξουσιών στα χέρια του πρωθυπουργού, τον αυταρχισµό της εκτελεστικής εξουσίας και τη µαζική είσοδο επιχειρηµατιών στην κυβέρνηση
Η πορεία του νεοφιλελευθερισμού δεν ήταν ποτέ απλός περίπατος. Από τότε που εµφανίστηκε, στα τέλη της δεκαετίας του ’70, έχει περάσει από σαράντα κύµατα. Σχηµατικά, κατά τους Τζέιµι Πεκ και Ανταµ Τίκελ, η πορεία του µπορεί να χωριστεί σε δύο φάσεις:
Η πρώτη, που ονοµάζουν Roll-backνεοφιλελευθερισµό, είχε ως πρωταγωνιστές τη Μάργκαρετ Θάτσερ στη Μεγάλη Βρετανία, τον Ρόναλντ Ρέιγκαν στις ΗΠΑ και τον Χέλµουτ Κολ στη Δυτική Γερµανία. Ο οικονοµικός του στόχος ήταν η απορρύθµιση της αγοράς εργασίας και η συνεπαγόµενη αποδυνάµωση των συνδικάτων µαζί µε τη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους· ο ιδεολογικός, η ακύρωση των πολιτισµικών κατακτήσεων της εξέγερσης του 1968 µέσω της λεγόµενης «πνευµατικής-ηθικής στροφής».
Η δεύτερη φάση, την οποία τιτλοφορούν Roll-out-νεοφιλελευθερισµό, εγκαινιάστηκε στη στροφή του 20ού προς τον 21ο αιώνα. Εδώ, ο οικονοµικός στόχος ήταν η αναγόρευση του ανταγωνισµού σε απόλυτη αξία και η ενεργοποίηση των ατόµων, ιδίως των ανέργων, µέσω προγραµµάτων µετεκπαίδευσης στον τοµέα της απασχόλησης· ο πολιτικός, η βελτίωση της διακυβέρνησης µέσω της συµµετοχής στις παράπλευρες κυβερνητικές δραστηριότητες πολλών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών – ΜΚΟ, οικολογικά κινήµατα ή οµάδες υπεράσπισης των µειοψηφιών και των ανθρώπινων δικαιωµάτων. Οχι τυχαία λοιπόν, η φάση αυτή χαρακτηρίστηκε «προοδευτικός νεοφιλελευθερισµός».
Στις δύο αυτές φάσεις, ο Αλεξ Ντεµίροβιτς προσθέτει µια τρίτη, που προέκυψε από την κρίση του 2007-2008 και σηµαδεύει το ναυάγιο του νεοφιλελευθερισµού. Πολιτικά αυτό εκφράζεται από τον αυταρχικό λαϊκισµό, ήτοι έναν νέο τύπο διακυβέρνησης του αστικού «µπλοκ εξουσίας».
Στη φάση αυτή, γράφει, «η αστική τάξη παραχωρεί τη διακυβέρνηση όχι πλέον στο πληρωµένο ηγετικό πολιτικό προσωπικό, που προέρχεται από τα αστικά κόµµατα, αλλά γίνεται η ίδια ενεργή», παίρνει δηλαδή κατευθείαν στα χέρια της την κυβέρνηση.
Κορυφαία παραδείγµατα γι’ αυτό είναι ο Ντόναλντ Τραµπ στις ΗΠΑ, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι στην Ιταλία ή ο Αντρέι Μπάµπις στην Τσεχία. Το ηγετικό στιλ τους χαρακτηρίζεται, αφενός, από αυταρχισµό και, αφετέρου, από την προσοµοίωση της λειτουργίας της κυβέρνησης σε εκείνη των ιδιωτικών εταιριών.
Οι εργοδότες στην κυβέρνηση
Αυτό ισχύει και για τη Νέα Δηµοκρατία από το 2019: η ελληνική αστική τάξη κυβερνά πλέον αδιαµεσολάβητα µαζί της. Σημαντικό μέρος του κυβερνητικού επιτελείου στρατολογήθηκε κατευθείαν από τον ιδιωτικό τοµέα, από ανθρώπους της αγοράς» ή «τεχνοκράτες».
Το έµµισθο (επαγγελµατικό) υπουργικό προσωπικό παραµένει µεν στην πλειοψηφία, όµως το κόκκινο νήµα στη δράση όλων των υπουργών είναι η προσαρµογή της κυβερνητικής δραστηριότητας «στον τρόπο διαχείρισης ιδιωτικών επιχειρήσεων», που επιταχύνει και την ιδιωτικοποίηση της κρατικής περιουσίας από το «υπερταµείο» – την Ελληνική Εταιρία Συµµετοχών και Περιουσίας (ΕΕΣΥΠ).
Ο Ντεµίροβιτς περιορίζεται βέβαια στην περιοδοποίηση της εξέλιξης του νεοφιλελευθερισµού και στην περιγραφή των γνωρισµάτων της κάθε περιόδου. Για τη διαδικασία του περάσµατος από τον πολιτικό φιλελευθερισµό στον «αυταρχικό λαϊκισµό» δεν κάνει λόγο.
Αυτό το κάνει η Σαντάλ Μουφ. Με αφετηρία τη διαπίστωση ότι ο νεοφιλελευθερισµός προήλθε από τη σύζευξη ενός οικονοµικού και ενός πολιτικού σχηµατισµού, ήτοι του χρηµατιστικού καπιταλισµού µε τη φιλελεύθερη δηµοκρατία, υπενθυµίζει καταρχάς ότι η φιλελεύθερη δηµοκρατία στηρίζεται σε δύο αρχές, τη φιλελεύθερη και τη δηµοκρατική: η φιλελεύθερη εγγυάται τη διεξαγωγή εκλογών και την τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωµάτων· η δηµοκρατική, την ισότητα µεταξύ των πολιτών και τη λαϊκή κυριαρχία.
Με τον καιρό, ωστόσο, ο οικονοµικός σχηµατισµός διαβρώνει τον πολιτικό – η ηγεµονία του χρηµατιστικού κεφαλαίου επιφέρει την κατάρρευση της φιλελεύθερης δηµοκρατίας. Στα συντρίµµια της επιβιώνει µόνο το φιλελεύθερο στοιχείο της, ενώ το δηµοκρατικό τείνει να εξαφανιστεί.
Η μεταδημοκρατία – το καθεστώς των αυταρχικών ελίτ
Η µοιραία συνέπεια όλων αυτών είναι η εµφάνιση ενός νέου πολιτικού µορφώµατος, της «µεταδηµοκρατίας» (Κόλιν Κράουτς), η οποία εκφράζει τη συνεχώς µειούµενη δύναµη των Κοινοβουλίων και την απώλεια της κρατικής κυριαρχίας προς όφελος των επιχειρηµατιών. Αυτή συνίσταται σε «µια µορφή της πολιτικής, που γίνεται πάλι υπόθεση των κλειστών ελίτ – έτσι όπως συνέβαινε και στις προδηµοκρατικές εποχές».
Για τη Σαντάλ Μουφ, λοιπόν, ο λόγος της αυταρχικής µετάλλαξης του νεοφιλελευθερισµού δεν είναι ένα έκτακτο γεγονός, όπως η κρίση (αν και αυτή σίγουρα επιταχύνει τη µετάλλαξη), αλλά η «κανονική», εξελικτική πορεία του που επιβάλλει από ένα σηµείο και µετά την κυριαρχία του χρηµατιστικού κεφαλαίου επί της φιλελεύθερης δηµοκρατίας.
Ο νεοφιλελευθερισµός µπαίνει µε αυτό τον τρόπο στην ύστερη φάση του, έχοντας πλέον τον αυταρχισµό ως «οργανικό», όχι απλώς επίκτητο στοιχείο του.
Στην Ελλάδα, ο κυβερνητικός αυταρχισµός παροξύνεται και από ένα άλλο στοιχείο: τη µνηµονιακή κληρονοµιά. Η τελευταία καθορίζει την τύχη της χώρας και µετά την έξοδο από το τρίτο µνηµόνιο. Οι δανειστές δεν επιβάλλουν µεν νέα µέτρα, υποτάσσουν όµως την κυβερνητική πολιτική στην εξυπηρέτηση των χρεών.
Ετσι συντηρούν το άτυπο καθεστώς εκτάκτου ανάγκης που εισήγαγαν ήδη µε το πρώτο µνηµόνιο το 2010 και το οποίο χαρακτηρίζεται είτε από την παράκαµψη του Κοινοβουλίου (µεταξύ άλλων, µέσω των πράξεων νοµοθετικού περιεχοµένου), είτε από την κλιµάκωση της αστυνοµικής βίας κατά των αντιπάλων της µνηµονιακής πολιτικής.
Στην εξαφάνιση της δηµοκρατικής συνιστώσας της φιλελεύθερης Δηµοκρατίας, που παρατηρείται και στις άλλες χώρες του ύστερου νεοφιλελευθερισµού, προστίθεται εδώ και η συρρίκνωση της φιλελεύθερης: οι πολιτικές ελευθερίες συρρικνώνονται – χώρια η καταπάτηση των δικαιωµάτων των προσφύγων και των µεταναστών.
Το κύριο µέσο της «επιστροφής στην κανονικότητα» είναι το λεγόµενο επιτελικό κράτος. Το κράτος αυτό είναι πυραµοειδές – µε τον Κυριάκο Μητσοτάκη στην κορυφή της πυραµίδας. Πιο πεζά, πρόκειται για «µια προεδρική πρωθυπουργία», στην οποία νόµος είναι ο λόγος του πρωθυπουργού.
Το επιτελικό κράτος είναι το κράτος της τρίτης (ύστερης) περιόδου του ελληνικού νεοφιλελευθερισµού, που συνοπτικά διακρίνεται από τη συγκέντρωση υπερεξουσιών στα χέρια του πρωθυπουργού, τον αυταρχισµό της εκτελεστικής εξουσίας και τη µαζική είσοδο επιχειρηµατιών στην κυβέρνηση· πρόκειται, αν το δει κανείς µε τα µάτια της Μουφ, για ένα µεταδηµοκρατικό καθεστώς, στο ηµίφως του οποίου λύνουν και δένουν µε όλο και πιο αυταρχικό τρόπο αυτόφωτες ελίτ.
*Δόκτωρ της φιλοσοφίας και πολιτειολόγος. Πρώην βουλευτής του PDS.
**Δημοσιογράφος.
