Η αμφισημία της μάνας

Εν αρχή ην η μάνα, ως πρώτο κινούν για μια από καιρό εκκρεμή έρευνα στα αρχεία της μνήμης και της λήθης. Ο θαυμασμός για τον αγαπημένο θείο της που πέθανε φρανκιστής στα 19 του στον Ισπανικό Εμφύλιο, οδηγεί έπειτα από δισταγμούς τον συγγραφέα σε ένα ταξίδι-αναζήτηση απαντήσεων σε ερωτήματα που ανέκαθεν τον βασάνιζαν: Πώς γίνεται ένα παιδί να στρατευθεί σε λάθος στόχο και μάλιστα να χάσει τη ζωή του για αυτόν;

Ενα ταξίδι με πολλούς σταθμούς αλλά και μια κατάληξη που αξίζει: μια τομογραφία της ψυχής, της δικής του αλλά και του αναγνώστη, πτυχές του εαυτού του που έως σήμερα αγνοούσε, κάποιες που είχε επιμελώς συγκαλύψει.

Και σε αυτή την αναζήτηση θα έρθει επανειλημμένα σε αντιπαράθεση με τη μάνα, όχι μόνο για το κυρίως αντικείμενο της έρευνας («Από πότε γράφεις για να αρέσει στη μητέρα σου;») αλλά και για την εναγώνια προσπάθειά της να διασφαλίσει την παρουσία της μετά την οριστική έκλειψή της («Υποσχέσου ότι δεν θα πουλήσεις το σπίτι στο χωριό»).

Στο βιβλίο (που απέδωσε εξαιρετικά η Γεωργία Ζακοπούλου) συμπλέκονται αρμονικά η προσωπική μαρτυρία με την πραγματική ψυχρή ιστορία του εμφυλίου (ο συγγραφέας διπλασιάζεται ως «αφηγητής», ένας Θουκυδίδης που γράφει την ιστορία του «ως θησαυρόν παντοτεινόν»), η οποία μάλιστα διορθώνει τον προσωπικό μύθο, αναδεικνύει την πολιτεία της οικογένειάς του συγγραφέα πριν και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, ανακατασκευάζει βασανιστικά την πορεία του ήρωα προς τον θάνατο.

Ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται στον Αχιλλέα, ο οποίος στην «Ιλιάδα» συγκεντρώνει τον θαυμασμό για την ανδρεία και τον ένδοξο θάνατό του, ενώ στην «Οδύσσεια», κατά την κάθοδο του Οδυσσέα στον κάτω κόσμο, ο ίδιος είναι πρόθυμος να ανταλλάξει την αίγλη του «Μονάρχη των σκιών» στον Αδη με τη θέση ενός ταπεινού κολίγα στη γη.

Ο Θέρκας δημιουργεί και πάλι εδώ μια σταδιακή κορύφωση που μαγεύει, συγκινεί και μας μεταθέτει στον κόσμο των ονείρων, εκεί όπου μπορούμε να συνυπάρξουμε (έστω εφήμερα) με όσους έχουμε οριστικά αποχαιρετήσει.

Και στην πορεία μαθαίνουμε κάτι σημαντικό για την προσωπική εμπλοκή του: έγινε συγγραφέας για να δραπετεύσει από ένα πεπρωμένο που θεωρούσε ότι τον είχε εγκλωβίσει ο θαυμασμός της μητέρας του για τον πρόωρα χαμένο φαλαγγίτη συγγενή.

Μανουέλ Μένα: ένας νέος ο οποίος, στην αρχή του πολέμου, έφηβος προσχώρησε στη φάλαγγα, κατατάχθηκε στον στρατό και έγραφε πύρινους λόγους για την αξία του αγώνα για μια Ισπανία απαλλαγμένη από τον «ζυγό» των Δημοκρατικών.

Η πορεία του όμως μέσα από τον πόλεμο ως περίπου φυσική καταστροφή, η συμβίωση με την «εκκωφαντική σιωπή των πτωμάτων πάνω στο χιόνι», θα μετατρέψει μέσα σε λίγους μήνες την «ουτοπική» ορμή της νεότητας σε μια πρόωρα γερασμένη «στερνή γνώση», που δεν απέτρεψε τελικά τον θάνατο.

Χαβιέρ Θέρκας: ο συγγραφέας θα επιβραβευθεί με την ανακάλυψη ενός καλά κρυμμένου μυστικού, μιας αλήθειας θαμμένης στα μυστικά υπόγεια του χρόνου. Για έναν ήρωα που «στην πραγματικότητα ήταν ένας ηττημένος» αν και νικητής, κάποιος που λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του έκαψαν τα υπάρχοντά του και τη μνήμη του, εγκλωβισμένος «σε μια ηλικία που θα έχει πάντα».

Η περιπλάνηση θα οδηγήσει τελικά τη μάνα από το μαγικό κάδρο του οικογενειακού θρύλου, σε έναν πραγματικό κόσμο των «φαντασμάτων» στον χώρο όπου άφησε την τελευταία του πνοή ο ήρωας του βιβλίου, θα τη φέρει αντιμέτωπη με την πραγματικότητα ενός Οδυσσέα που, σε αντίθεση με τον Αχιλλέα, έζησε για να δει «καπνόν αποθρώσκοντα»» στον πάνω κόσμο της Ιθάκης.

Γιατί η πρόσκαιρη μνήμη του θρύλου δεν είναι η αιώνια ζωή, αλλά απλώς ένα εφήμερο, κενό υποκατάστατο της ζωής, σε έναν κόσμο όπου μόνο ο θάνατος είναι βέβαιος.