Ταραχοποιοί της τέχνης με νέες οπτικές γλώσσες

Βιώνουμε την κρίση, ζούμε σε εγκλεισμό και ο φωτεινός ορίζοντας αργεί να φανεί ακόμα. Ολα γύρω μας φαντάζουν πως κινούνται σε πραγματικά αναμενόμενα άσχημους ρυθμούς.

Το τρίτο κύμα της πανδημίας λόγω Covid-19 χτυπά με σφοδρότητα και μέσα στον ορυμαγδό αδυνατούμε να κάνουμε οποιοδήποτε πλάνο, σχέδιο ή ακόμα και όνειρο για οτιδήποτε. Η ζωή μας σε στασιμότητα και τέλμα, ενώ μας τυλίγει η αναμονή για αυτό που προσδοκούμε να έρθει.

Ο κόσμος λουφάζει στο σκοτάδι που τυλίγει τον πλανήτη μας, κρατώντας την ανάσα του πίσω από μάσκες και προσωπεία καθώς η υγειονομική λαίλαπα, η οικονομική ανασφάλεια και η κοινωνική κρίση τού προσθέτουν σωματικό και ψυχικό πόνο. Τι θα φέρει αλήθεια το δυστοπικό παρόν μας στο μέλλον που έρχεται; Η ουτοπία που προσδοκούμε αρχίζει να φαντάζει αχνοφέγγοντας στη συλλογική σκέψη μας.

Αποζητούμε όλοι μια επανεκκίνηση στις ζωές μας. Είναι προφανές, φαντάζομαι, για όλους μας πως τον κόσμο μας -ύστερα από όλο αυτό που εξακολουθούμε να ζούμε- τον θέλουμε φωτεινό, σταθερό, με ισονομία, δικαιοσύνη, ίσες ευκαιρίες, ενδυναμωμένο κοινωνικό ιστό με αλληλεγγύη, με πρωταρχικό μέλημα κάθε πολιτείας τη σωματική, ψυχική και κοινωνική υγεία και πρόνοια των πολιτών, απανταχού της Γης.

Αναζητάμε την ελευθερία μας, να μας τυλίξει ο πυρετός της δημιουργίας, να εμπνευστούμε κοινωνικά οράματα με συλλογικότητα, να μας εκτοξεύσουν οι βαθιές ανθρώπινες σχέσεις που θα αναπτύξουμε σε ελπιδοφόρες προοπτικές.

Είναι μια ευκαιρία να επανασχεδιάσουμε το μέλλον, να επαναπροσδιορίσουμε τον κόσμο μας που κατέρρευσε από όλες τις κρίσεις που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια, σε πολλαπλά επίπεδα.

Η τέχνη πάντα πρωτοπορεί. Οι κρίσεις και η δυστοπία έχει αποδειχθεί ιστορικά πως δημιουργούν ευκαιρίες για «μεγάλη» δημιουργία και σίγουρα η τέχνη αναταράσσει τα λιμνάζοντα νερά στην κοινωνία.

Μια κρίση μπορεί να εμπνεύσει το έργο και τη φαντασία του καλλιτέχνη και να εκτοξεύσει το συλλογικό όραμα. Μπορεί να τον φέρει αντιμέτωπο με τις προκλήσεις μιας ανήσυχης νέας εποχής και πραγματικότητας, όμως απαιτούνται από εκείνον φιλοδοξία, αντοχή και μεγάλη γενναιότητα.

Αυτό το συμπέρασμα βγαίνει αβίαστα μέσα από μια νέα έκθεση με τίτλο «Engineer, Agitator, Constructor: The Artist Reinvented», στους τοίχους του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη (MoMA), με αφίσες, περιοδικά, διαφημίσεις, φυλλάδια και φωτογραφίες που δημιουργήθηκαν πριν από έναν αιώνα.

Πολλοί καλλιτέχνες, από τη Μόσχα έως το Αμστερνταμ, άνοιξαν τα μάτια τους και οραματίστηκαν το μέλλον όπως αναμορφώθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Οκτωβριανή Επανάσταση. Η ταχεία πρόοδος στην τεχνολογία, στην επικοινωνία και στα μέσα ενημέρωσης έκανε την παλιά ακαδημαϊκή κατάρτιση των δημιουργών να φαντάζει παρωχημένη, καθώς ζούσαν στη θύελλα των γεγονότων, μέσα σε έναν πολιτικό και κοινωνικό σεισμό.

Οι δημιουργοί επανεξέτασαν τα πάντα. Αποκήρυξαν κατ’ αρχάς την αυτονομία που η σύγχρονη τέχνη συνήθως αποδίδει στον εαυτό της. Βύθισαν το έργο τους σε διάλογο με την πολιτική, τα οικονομικά, τις μεταφορές, το εμπόριο.

Τίποτα δεν έγινε αυτόματα και χωρίς κόπο για αυτούς τους πρωτοπόρους της τέχνης, οι οποίοι ανέλαβαν να αναδιαμορφώσουν τη ζωγραφική, τη φωτογραφία και τον σχεδιασμό ως ένα είδος έργων σε δημόσια θέα για το κοινωνικό καλό.

Η μεγάλη έκθεση στο πρωτοποριακό μουσείο της αμερικανικής μητρόπολης έρχεται να παρουσιάσει την πολιτική δέσμευση, τον ατρόμητο και πρωτοποριακό οπτικό πειραματισμό και τις ουτοπικές φιλοδοξίες όλων αυτών των πρωτοπόρων στις αρχές του 20ού αιώνα όπως απλώθηκε το έργο τους στην Ευρώπη.

Προβάλλονται έργα από τις μόνιμες συλλογές του μουσείου αλλά και περισσότερα από 300 έργα από τη Συλλογή Merrill C. Berman, έναν οικονομικό σύμβουλο που έχει περάσει τα τελευταία 50 χρόνια φτιάχνοντας πιθανώς την καλύτερη ιδιωτική συλλογή γραφικών τεχνών με έργα από τη δεκαετία του 1920 και του ’30 και που πρόσφατα αποκτήθηκαν από το ΜοΜΑ.

Στις γκαλερί παρουσιάζονται οι δραστηριότητες και οι πειραματισμοί που ανέπτυξαν ιστορικά πρωτοπόροι της αβανγκάρντ συμπεριλαμβανομένων των «γαλβανιστικών» έργων του κινήματος Νταντά (Dada), του Μπαουχάουζ (Bauhaus), του Νεοπλαστικισμού (De Stijl), του Φουτουρισμού (Futurism) και του ρωσικού Κονστρουκτιβισμού (Russian Constructivism). Συναντάμε ονόματα όπως οι Aleksandr Rodchenko (1891-1956), Lyubov Popova (1889-1924), John Heartfield (1891-1968) και Hannah Höch (1889-1978).

Κεντρικό σημείο μεταξύ των δημιουργών ήταν το φωτομοντάζ, στο οποίο φωτογραφίες και εικόνες από εφημερίδες και περιοδικά κόπηκαν, ανακατασκευάστηκαν και επικολλήθηκαν μαζί. Δουλεύοντας ως «προπαγανδιστές», διαφημιστές, εκδότες, συντάκτες, σχεδιαστές θεατρικών παραστάσεων και επιμελητές κάθε είδους παρουσιάσεων, αυτοί οι καλλιτέχνες απευθύνθηκαν στο πλατύ κοινό με νέους ριζοσπαστικούς τρόπους, δημιουργώντας ξεχωριστές υποδομές για την παρουσίαση του έργου τους στις μάζες.

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως σχεδόν το ένα τρίτο των έργων είναι δημιουργίες από γυναίκες δημιουργούς, όπως οι τολμηρές Σοβιετικές καλλιτέχνιδες αφίσας Anna Borovskaya (1901-1983) και Maria Bri-Bein (1892-1968), η πολυτάλαντη Πολωνή Teresa Zarnower (1897-1950) και η Ολλανδή σχεδιάστρια Fré Cohen (1903-1943).

Η έκθεση στον χώρο «κινείται» από ανατολικά προς δυτικά. Ξεκινάμε από τη Σοβιετική Ενωση, τον αδιαμφισβήτητο πρωταθλητή της καλλιτεχνικής καινοτομίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο όπου οι κονστρουκτιβιστές καλλιτέχνες που εμπλέκονται με την επανάσταση πήραν μέρος στην εποικοδόμηση ως διοργανωτές, προπαγανδιστές και υποκινητές της αλλαγής.

Στη συνέχεια, η έκθεση μεταναστεύει στην Πολωνία και την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία και την Αυστρία, στη συνέχεια στη Γερμανία και τις Κάτω Χώρες. Ο «γαλλικός» σχεδιασμός αντιπροσωπεύεται από ορισμένα φυλλάδια αλλά και η Ιταλία παίρνει μέρος με κάποιες «γκρίζες» αφίσες καθώς ο φασισμός άρχισε να απλώνεται στη μεσογειακή χώρα.

Φανταστείτε τον καλλιτέχνη που μεγάλωσε στην τσαρική Ρωσία και η οπτική του αναφέρεται στη θρησκευτική ζωγραφική, στα πορτρέτα και στους όμορφους κήπους. Λίγο πριν ξεσπάσει η Ρωσική Επανάσταση, μεγάλες πολιτικές προπαγανδιστικές αφίσες εμφανίστηκαν σε κτίρια. Κόκκινοι κύκλοι και μαύρα τετράγωνα εμφανίζονται στους τοίχους του γραφείου τηλεγραφίας και στις πλευρές των τραμ.

Οι ανυπόγραφες αφίσες, πιθανότατα έργα του Wladyslaw Strzeminski (1893-1952), αναδρομολογούν τις αφηρημένες γεωμετρικές μορφές του ριζοσπάστη Kazimir Malevich (1879-1935). Αυτή η εκπληκτική νέα μορφή επικοινωνίας έχει νόημα: οι εργαζόμενοι του κόσμου ενώνονται.

Το 1917 ο Λένιν (1870-1924) ανατρέπει τον τσάρο και τη ρωσική φεουδαρχία. Οταν ήρθε η επανάσταση λοιπόν, ο κάθε καλλιτέχνης δεν θα μπορούσε να μη μετέχει σ’ αυτή την πανδαισία ανοικοδόμησης των αξιών και της κοινωνίας. Το 1919 ιδρύεται η Unovis, ομάδα καλλιτεχνών με μεγάλη επιρροή υπό τη διεύθυνση του Malevich με σκοπό να εξερευνήσει και να αναπτύξει νέες θεωρίες και έννοιες στην τέχνη.

Ο καλλιτέχνης γίνεται «δημόσιος, ειδικός σε πολιτικές και πολιτιστικές διεργασίες με τις μάζες», όπως είπε ο Gustav Klutsis (1895-1938), ίσως ο σπουδαιότερος σχεδιαστής της σοβιετικής εποχής.

Εντάχθηκε στην Unovis μετά την επανάσταση και θα γίνει ο πιο ατρόμητος δημιουργός φωτομοντάζ σε ολόκληρη την Ευρώπη, επικολλώντας εικόνες στρατιωτών, αθλητών και του Στάλιν (1878-1953) σε «άγριες», ασυνεπείς κλίμακες και σε φόντα μεγάλης αντίθεσης. Μέσα στην έκθεση, πέρα από τα 16 έργα του Klutsis ανακαλύπτουμε εδώ και λιγότερο γνωστούς φωτομοντέρ, συμπεριλαμβανομένης της γυναίκας του, Valentina Kulagina (1902-1987).

Ενα από τα εντυπωσιακά κομμάτια της από το 1929 είναι ένας γκρίζος οξυγονοκολλητής, τον οποίο η Kulagina σχεδιάζει σε δυναμική γωνία 40 μοιρών, που επιτρέπει στους σπινθήρες να πετούν μπροστά από έναν ουρανοξύστη (στην πραγματικότητα μια φωτογραφία του Ντιτρόιτ!).

Ενα πλέγμα από λευκά και γκρι κτίρια με σκαλωσιές εκτείνεται μέχρι τον ουρανό. Στα πόδια του οξυγονοκολλητή υπάρχουν λευκά σπίτια, όπως ένα όνειρο μιας πόλης που εκτείνεται στο άπειρο. Το «STROIM» με κόκκινα γράμματα «φωνάζει» στο κέντρο. «Χτίζουμε», λέει.

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός έγινε το επίσημο καλλιτεχνικό ύφος της χώρας και ο Klutsis εκτελέστηκε, με εντολή του Στάλιν, το 1938, αλλά αυτοί οι εκρηκτικά εφευρετικοί Σοβιετικοί καλλιτέχνες συνέχισαν το εκπληκτικό έργο τους. Η τέχνη τους εξαπλώθηκε και είχαν ομολόγους μεταξύ των αριστερών Γερμανών φωτομοντέρ, όπως ο John Heartfield (1891-1968).

Στη Βαρσοβία, η Teresa Zarnower και o Mieczyslaw Szczuka (1898-1927) ίδρυσαν το Blok, ένα περιοδικό που παρουσίαζε την πολωνική πρωτοπορία. Μια ολόκληρη γκαλερί στην έκθεση είναι αφιερωμένη στο φαινόμενο Blok και σε άλλα με τολμηρό σχεδιασμό περιοδικά της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Μια εκπληκτική ολλανδική δημιουργία είναι τα φωτογραφικά φυλλάδια της Fré Cohen, που προώθησαν διαφημιστικά το αεροδρόμιο Schiphol και το λιμάνι του Αμστερνταμ με κολάζ, φωτογραφίες και δυναμικό σχεδιασμό με ολοκόκκινα γράμματα.

Η έκθεση είναι μια γιορτή της καινοτομίας του Μεσοπολέμου και δείχνει πως η πρόοδος στην τέχνη και η πρόοδος στην κοινωνία συμβαδίζουν φυσικά και αρμονικά. Είναι σίγουρο ιστορικά πως οι επαναστατικές δομές στην τέχνη ξεπήδησαν μέσα από ριζοσπαστικές αλλαγές στην κοινωνία και στον κόσμο.

Επειτα από δύσκολες περιόδους όπως το σήμερα που βιώνουμε, κάτι νέο και ελπιδοφόρο θα έρθει, μια νέα πραγματικότητα θα αρχίσει να χτίζεται, που θα κάνει την τέχνη να εκτοξευτεί και να μεσουρανήσει σε βηματισμό με την κοινωνική ανάπτυξη.

? «Engineer, Agitator, Constructor – The Artist Reinvented», Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (ΜοΜΑ), Νέα Υόρκη. Μέχρι 10 Απριλίου 2021. 

? Μένουμε ασφαλείς, μένουμε σπίτι! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο και παίρνουμε μέρος σε online ξεναγήσεις και εκδηλώσεις.