Εχει γνωστοποιηθεί η επίσημη πρόσκληση των «Δυνάμεων» που υπέγραψαν το «πρωτόκολλο του Λονδίνου», χωρίς ακόμη να έχουν ανταποκριθεί θετικά σ’ αυτήν. Βέβαια, κάθε «επέτειος» τρέφει και τρέφεται από τα «παρατράγουδά» της.
Με παράδειγμα αυτή που θα «συνεορτάσουμε», έστω και υπό συνθήκες «πανδημίας» (με όλες τις σημασίες). Με διακριτικό τρόπο θα διατυπώσω εδώ σειρά ερωτημάτων που υπονοούν συνάμα και την απόκρισή τους.
1. Πόσο τεκμηριωμένη, μέσω των οικείων πηγών, είναι η απόφανση ότι η «Επανάσταση του 1821 θεμελιώνεται στις υποδοχές που δημιούργησε στον οθωμανοκρατούμενο χώρο η Φιλική Εταιρεία, όπου δεξιώθηκε τα πολιτικά προτάγματα του Διαφωτισμού και συνέβαλε αποφασιστικά στη διάχυσή τους και στις ετοιμότητες για “ξεσηκωμό”».
Με δυο λόγια: «οριοθετεί τους όρους συγκρότησης της συνείδησης του έθνους», με την «επαναστατική, ανατρεπτική ενδεχομενικότητα»;
2. Αν αυτή η εκτίμηση γράφεται το 2021, το 2003 είχε μήπως διαφοροποιηθεί: «Με βάση τα νεωτερικά προτάγματα του πολιτικοποιημένου Διαφωτισμού και του πρώιμου ρομαντισμού» η Φιλική Εταιρεία «προτείνει την αυτοτελή και αυτοδύναμη οργάνωση του έθνους»;
3. Αν ο νεολογισμός «romantisme» που εισήγαγε ο Stendhal (1823, 1825), δηλαδή σε μια περίοδο όπου είχε προηγηθεί η ναπολεόντεια αυταρχική διακυβέρνηση και στη συνέχεια η «Παλινόρθωση», ο Κοραής μήπως διέκρινε ότι ο «Ρομαντισμός» προκρίνει να «εικονίζη την φύσιν κακοζήλως» και συντείνει στην απόπειρα επιστροφής στην «παλαιάν βαρβαρότητα» των «φωτισμένων» Γάλλων (1829);
4. Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρείας (έστω και έτους 1845) του Εμμ. Ξάνθου: θα πέσει στο μάτι μας και το αυτί μας σε κάποιο από τα φρεσκοκαμωμένα «spots» της κρατικής τηλεόρασης με κάποια μνεία του «Διαφωτισμού», ακόμη και μονολεκτικά (χωρίς τρόπους και χρόνους πρόσληψης και επεξεργασίας); Ή ήταν αδύνατο, λόγω της «ιδεολογικής δομής παγανιστικές ιδέες και χριστιανική ευσέβεια»· 2003;
5. Θα ακουσθεί μέσω επίσης της Φιλικής Εταιρείας, ο Ρήγας της Νέας Πολιτικής Διοικήσεως (1797) με την «Déclaration» και το γαλλικό Σύνταγμα του 1793 μπροστά του;
6. Θα μνημονευθεί η Ελληνική Νομαρχία (1806): όταν διαπίστωνε την «πολυποίκιλον στροφήν της γαλλικής στάσεως» που οδήγησε στον «δυνάστη» Βοναπάρτη δυσκολεύοντας την «επανόρθωσιν της Ελλάδος»;
7. Πολύ περισσότερο θα γίνει λόγος για τη μακρά διαδοχή των συναφών κειμένων του Κοραή;
8. Μήπως και στα Οδόσημα (2020) δεν υπάρχει οποιαδήποτε μνεία της Φιλικής Εταιρείας;
9. Αν όμως ανατρέξουμε στο Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας (1834) του Ι. Φιλήμονος, τι θα αποκομίσουμε;
10. Ενα βήμα περαιτέρω: πότε ιδρύθηκε (1814) και πότε δραστηριοποιήθηκε (1818) και πού, μήπως εκεί που δεν ήταν οι «θύλακες» του διαφωτιστικού κινήματος (βλ. και τα Πρακτικά της ημερίδας: Οι πόλεις των Φιλικών – 2018);
11.Τι σήμαινε για τον μονόλεκτο «Διαφωτισμό» το Βατερλό, έναν χρόνο μετά την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας που άλλωστε δεν «εντάσσεται σε κάποιο γαλλόφιλο σχεδιασμό» (2003);
12. Ο Κοραής (1813) γιατί διέκρινε ότι ο «φωτισμός του έθνος» δεν εμφανίζεται σε όλα τα «διαστήματα ισοταχής»;
13. Ποιους είχε χαρακτηρίσει «δημαγωγούς ριζοσπάστες», κρατώντας αποστάσεις από όσους «ζητούν ολόκληρον μεταβολήν της κοινωνίας» (1825);
14. Τι σήμαινε το «άκαιρον» ή «πρόωρον» (24.12.1821) για την έκρηξη του απελευθερωτικού κινήματος, αυτού που δεν είχε συναρτηθεί με τις εξαγγελίες των «φώτων»;
15. Και όταν επιβάλλεται η διακυβέρνηση του Καποδίστρια (το 1818 είχε αρνηθεί ακαριαία την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας): «η ταλαίπωρος Ελλάς δεν ανεστήθη αληθώς, αλλά τάφον μόνον ήλλαξεν, και επέρασεν από νεκροθαπτών Τούρκων χείρας εις Χριστιανούς νεκροθάπτας» (1831);
16. Ποιο ήταν το «επαναστατικό, νεωτερικό πρόγραμμα» (2020), μήπως ό,τι συνοδεύει το «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» (1821), το «Ημείς, το ελληνικόν έθνος των Χριστιανών» (1821), δηλαδή «παλιγγενεσία» (1790), η «επανόρθωσις» (1806), η «αναγέννησις» (1812), η «ανάστασις» (1821), η «ανακαίνισις» (1821), ο «πόλεμος για την πίστιν και την πατρίδα» (1831); Εστω και κατά τον Καποδίστρια (1830) η «βαθμιαία» αναγέννησις της Ελλάδος»;
17. Τι επιπτώσεις είχε ο «εμφύλιος πόλεμος» στις ετοιμότητες για «ξεσηκωμό», με τους «προκρίτους» και τους «οπλαρχηγούς» ή με τους Πελοποννήσιους και τους Στερεοελλαδίτες και τους νησιώτες;
18. Η διαδοχή των «προσωρινών» Συνταγμάτων (της Επιδαύρου, 1822· του Αστρους, 1823· της Τροιζήνας, 1827) τι υπονοούσε και πού τελικά οδήγησε, μήπως στην κληρονομική μοναρχία;
Υστερόγραφο: Η Ελλάς, ως αυτοτελής κρατική παρουσία, υπήρξε ή όχι ανασχετικός παράγων στην εκδίπλωση του «Διαφωτισμού»; Με το πρωτόκολλο του Λονδίνου (3.2.1830) που συνυπέγραψαν Μ. Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία, η διεθνής αναγνώρισή της ως κυριάρχου και ανεξαρτήτου κράτους οδήγησε στη διακυβέρνηση του Καποδίστρια, στην Αντιβασιλεία και στη βασιλεία του Οθωνα.
Αναμφίβολα η υπό συγκρότηση ελληνική κρατική εξουσία, μέσα από ένα περίγραμμα άκρως συντηρητικής «προστασίας», δεν επέτρεπε τη συνέχιση της δραστηριότητας ενός σφριγηλού ρεύματος διαφωτιστών, χωρίς βέβαια να έχουν εξουδετερωθεί μεμονωμένες εστίες ή απλώς περιπτώσεις μιας τέτοιας διανοητικής πρακτικής.
Στα παραδείγματα ανήκουν οι μαθητές του Κοραή, ορισμένοι από τους οποίους με διασκελισμούς ανταποκρίνοταν σε περισσότερο προωθημένα αιτήματα κοινωνικής και πολιτικής σκέψης και κάποιοι άλλοι, όπως ο Ν. Βάμβας, θα προσαρμόζονταν στη νέα πραγματικότητα, χωρίς να απολέσουν το αρχικό σφρίγος των αντιλήψεών τους.
Για τις χρονολογούμενες μαρτυρίες που προηγήθηκαν αδυνατώ να μην παραπέμψω στα βιβλία μου: Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Τα όρια της διακινδύνευσης (Αθήνα, «Ελληνικά Γράμματα» 2005) και ιστορικών και φιλοσόφων έλεγχος (Αθήνα, «Βιβλιόραμα» 2008). Οσο για την τιτλοφόρηση του παρόντος κειμένου ανατρέχω στο Μυθιστόρημα (1935) του Γ. Σεφέρη, με τη φωνή της Μ. Φαραντούρη και τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη (βλ. και Αυτοβιογραφίας αφορμές, Αθήνα «Παπαζήσης» 2018, 179)…
*Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
-320x213.jpg)
