• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.6°C / 29.7°C
    2 BF
    41%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.6°C / 27.3°C
    2 BF
    51%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.0°C / 27.0°C
    2 BF
    76%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.9°C / 23.1°C
    1 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.9°C / 22.9°C
    0 BF
    60%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.0°C / 23.7°C
    1 BF
    57%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.2°C / 20.1°C
    0 BF
    73%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 24.8°C
    1 BF
    51%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.0°C / 27.7°C
    2 BF
    42%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.9°C / 25.1°C
    1 BF
    56%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 22.8°C / 25.4°C
    0 BF
    41%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.7°C / 26.7°C
    2 BF
    54%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    94%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.9°C / 24.0°C
    0 BF
    64%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    26°C 22.5°C / 27.2°C
    1 BF
    52%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.6°C / 22.8°C
    4 BF
    62%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.6°C / 29.9°C
    0 BF
    36%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.3°C / 21.3°C
    2 BF
    64%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    24°C 21.7°C / 24.4°C
    2 BF
    64%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    0 BF
    80%

Πληρεξούσιοι και θεατές στην Εθνοσυνέλευση του 1843 όπως τους είδε και τους σχεδίασε ο B. Mary

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η φωνή των πορτρέτων

  • A-
  • A+
Στη δεξαμενή προσωπογραφιών του νέου Ελληνισμού εισέρρευσε ένας καλαίσθητος τόμος που περιλαμβάνει 125 προσωπογραφίες με 300 διαφορετικά πρόσωπα, όλα ζωγραφισμένα από τον Βέλγο διπλωμάτη και ζωγράφο Benjamin Mary.

Μιλούν οι προσωπογραφίες; Τι αποκαλύπτουν για τα πρόσωπα που απεικονίζουν; Ο καλλιτέχνης, το εικονιζόμενο πρόσωπο και η κοινωνία της εποχής συνιστούν τρία απτά πεδία πληροφόρησης, όπου το καθένα, ανάλογα με την απεικόνιση, έχει διαφορετική βαρύτητα.

Η σημασία της ιστορικής πληροφορίας που εισφέρει έτσι ένα πορτρέτο, δεν ταυτίζεται με την ποιότητά του ως έργου τέχνης. Το ίδιο μια σειρά προσωπογραφιών μπορεί να είναι «εύγλωττη», αποκαλυπτική, για την ιστορία της εποχής που έζησαν οι άνθρωποι, ελάχιστα όμως ελκυστική για την ιστορία της τέχνης. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο πάντως τα πορτρέτα είναι «ομιλούσαι κεφαλαί», πηγές γνώσης, εργαλεία κατανόησης, πρόξενοι αισθητικής απόλαυσης.

Η ελληνική παράδοση, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, είναι φτωχή. Ούτε αντίστοιχη σε μέγεθος και ποιότητα παραγωγή ζωγραφικών απεικονίσεων απαντά στη νεοελληνική τέχνη ούτε και χώροι ανάλογοι των μεγάλων National Portrait Galleries του αγγλοσαξονικού χώρου υπάρχουν στην Ελλάδα.

Πολλοί παράγοντες συνέβαλαν στην εξέλιξη αυτή, η χαλαρή οικογενειακή μνήμη όμως, και μάλιστα η ανεικονική οικογενειακή μνήμη μέχρι την έλευση τουλάχιστον της φωτογραφίας, αποτελεί χαρακτηριστικό της ελληνικής πραγματικότητας.

Οι πενιχρές, ξένης κατά κανόνα προέλευσης πηγές, που πυκνώνουν όσο πλησιάζουμε στην Ελληνική Επανάσταση, έχουν συμβάλει στον σχηματισμό μιας αδρής εικόνας της όψης των κατοίκων του ελληνικού χώρου στις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι όμως μια εικόνα που αποτελείται από λίγες, άνισες και επιλεκτικές ψηφίδες, όπου κάθε προσθήκη και εμπλουτισμός με νέο υλικό είναι αναγκαία και ευπρόσδεκτα.

Πρόσφατα στη δεξαμενή προσωπογραφιών του νέου Ελληνισμού εισέρρευσε -μάλλον αναπάντεχα- ένας θησαυρός. Ενας καλαίσθητος τόμος που περιλαμβάνει 125 σχέδια με ατομικές ή συλλογικές προσωπογραφίες. Σε αυτές εικονίζονται περισσότερα από 300 διαφορετικά πρόσωπα, όλα ζωγραφισμένα από τον Βέλγο διπλωμάτη και ζωγράφο Benjamin Mary κατά την παραμονή του στην Ελλάδα και τα ταξίδια του στην Ανατολική Μεσόγειο, την περίοδο 1839-1845.

Το Ιδρυμα Σύλβιας Ιωάννου απέκτησε, το 2016, σε δημοπρασία το σχετικό λεύκωμα που περιέχει τα πορτρέτα και συνεργάστηκε με τον εξειδικευμένο στην ιστορική προσωπογραφία φορέα στην Ελλάδα, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Φιλοτέχνησαν έναν ογκώδη, επιμελημένο με ευαισθησία και καλαισθησία τόμο, καρπό συλλογικής δουλειάς, που παρουσιάζει, αναλύει και τεκμηριώνει με διεξοδικό τρόπο το υλικό.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο, συνεργάτες της έκδοσης συζητούν κατ' αρχήν τα χαρακτηριστικά του ίδιου του τεκμηρίου και της έρευνας που το συνόδευσε (Μ. Γιουρούκου, L. Navari, Χ. Δημακοπούλου), αναλύουν τον βίο και την προσωπικότητα του φιλελεύθερου ρομαντικού καλλιτέχνη-διπλωμάτη B. Mary (Γ. Τζεδόπουλος), όπως και την καλλιτεχνική του τεχνική (Ι. Βογιατζή).

Παρουσιάζουν επίσης τρία επιμέρους ξεχωριστά θέματα που αναδεικνύονται από το σύνολο των προσωπογραφιών: την Εθνοσυνέλευση του 1843 (Δ. Κουκίου), το εκκλησιαστικό ζήτημα (Χ. Δημακοπούλου), την Κύπρο (Δ. Κουκίου). Το δεύτερο μέρος αποτελείται από εξαιρετικής ποιότητας αναπαραγωγές των προσωπογραφιών.

Το τρίτο εκτεταμένο μέρος αποτελείται από πρωτότυπα βιογραφικά σημειώματα όλων εκείνων που απέδωσε σχεδιαστικά ο Mary (Χ. Δημακοπούλου, Δ. Κουκίου, Ι. Βογιατζή).

Κάποιοι από τους βιογραφούμενους είναι γνωστά και «επώνυμα» πρόσωπα, ήδη καθιερωμένα στο προσωπογραφικό πάνθεον της ελληνικής ιστορίας. Η πλειονότητα όμως βρισκόταν στο σκοτάδι ή έστω στο ημίφως. Πρόκειται κυρίως για μέλη ή και θεατές της Εθνοσυνέλευσης του 1843, πρωταγωνιστές μεν των γεγονότων, των οποίων όμως η δημόσια παρουσία δεν είχε συχνά τη λάμψη και τη διάρκεια πιο φημισμένων συναδέλφων τους.

Η ταύτιση και η συγκρότηση των βιογραφικών τους -τεκμηριωτικός άθλος- δοκιμάστηκε, όπως αναφέρουν και οι συγγραφείς, από αναμενόμενες τεχνικές δυσκολίες, κυρίως όμως από την απουσία αξιόπιστων έργων υποδομής ικανών να στηρίξουν το εγχείρημα. Δυστυχώς οι νεοελληνικές σπουδές στερούνται βασικές -στοιχειώδεις ενίοτε- υποδομές, καθώς ελάχιστα είναι τα αξιόπιστα, έγκυρα λεξικά προσώπων, τόπων, θεσμών ή άλλων απαραίτητων πληροφοριακών δεδομένων για τη σύνταξη ενός βιογραφικού λήμματος.

Οι τεράστιες δυνατότητες που παρέχουν οι ψηφιακές επιστήμες και το διαδίκτυο έχουν ελάχιστα αξιοποιηθεί στην κατεύθυνση αυτή [ηλεκτρονικές πλατφόρμες με σχετικό βιογραφικό υλικό, όπως η «Νεοελληνική Εικονιστική Προσωπογραφία» του ΙΙΕ/ΕΙΕ, οι «Αντιπρόσωποι των Εθνοσυνελεύσεων και Βουλευτικό» του ΙΙΕ/ΕΙΕ, της Βιβλιοθήκης και του Ιδρύματος της Βουλής ή το «1821 Lexicon» του ΚΕΝΙ Πάντειο Πανεπιστήμιο προσφέρουν σημαντική ύλη· περισσότερο όμως λειτουργούν ως υπόμνηση για τις ανεκμετάλλευτες δυνατότητες και τις απουσίες].

Τα βιογραφικά σημειώματα επομένως του τόμου, τα οποία έχουν τη σπάνια δυνατότητα να συνοδεύονται και από τη σχεδιαστική απεικόνιση του προσώπου, συγκροτούν ένα νέο σώμα πληροφοριών, των ανδρών που κυριαρχούν στα πολιτικά πράγματα των μετεπεναστατικών χρόνων (οι φιγούρες των γυναικών της εποχής που είχε αποδώσει επίσης ο ίδιος ζωγράφος είχαν ενταχθεί σε παλαιότερη έκδοση που είχε επιμεληθεί η Χ. Δημακοπούλου, Benjamin Mary, «Ελληνισμού απαρχές – ελληνικές προσωπογραφίες», Αθήνα 1992).

Οι προσωπογραφίες ιερέων και μοναχών που αποπνέουν επιβολή και μεγαλοπρέπεια, οι αναπάντεχες αποδόσεις γνωστών αγωνιστών, η αποκάλυψη της όψης λιγότερο διάσημων πολιτικών και αγωνιστών, η προσθήκη προσώπων της τότε κυπριακής κοινωνίας, οι εκφραστικές μορφές ανώνυμων ανδρών, με μόνο προσδιοριστικό στοιχείο τον τόπο κατοικίας τους, όλα αυτά συνιστούν, νομίζω, ανεκτίμητη συνεισφορά στη νεοελληνική προσωπογραφία.

Ξεχωριστά θα ήθελα να σταθώ σε δύο σημεία. Το πρώτο αφορά το πλήθος απεικονίσεων των βουλευτών, αλλά και των θεατών της Εθνοσυνέλευσης του 1843. Αυτή η άτεχνη κάποιες φορές σκιαγράφηση δεκάδων ανδρικών μορφών που παρατίθενται η μία δίπλα στην άλλη (πχ. προσωπογραφίες αρ. 111), σαν σε φωτορεπορτάζ όπως γράφει η Δ. Κουκίου, συνιστά ένα μοναδικό πανόραμα της κοινωνίας της εποχής.

Τα πρόσωπα, τα μουστάκια και τα γένια, οι παραλλαγές των καπέλων και οι επιλογές των ρούχων, και βέβαια τα μάτια, τα ατομικά χαρακτηριστικά, οι εκφράσεις, όλα αυτά προσφέρουν αποχρώσεις της μετεπαναστατικής πραγματικότητας. Μοναδική περίπτωση η καθεμιά, ως σύνολο όμως ιχνογραφούν έναν ολόκληρο κόσμο, που έλαβε μέρος στην κορυφαία δημοκρατική εκδήλωση του καιρού του.

Ενα δεύτερο σημείο σχετίζεται με τις απεικονίσεις των γνωστών ηρώων της Επανάστασης. Οι μορφές τους ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα υφίστανται σταδιακά εκλέπτυνση και προσαρμογή στην αισθητική και στα κοινά διαμορφωμένα πρότυπα για την Επανάσταση και τους πρωταγωνιστές της.

Σταδιακά τα πρόσωπα μεταμορφώνονται, εξωραΐζονται και σταθεροποιούνται στις οικείες σε όλους μας μορφές των ηρώων που καθιερώθηκαν στις σχολικές ή άλλες δημόσιες εκδηλώσεις. Τα πορτρέτα του Mary παρουσιάζουν μία άλλη εκδοχή των ανθρώπων αυτών, κατά πάσα πιθανότητα πιο αυθεντική, πιο ρεαλιστική.

Η προσωπογραφία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη που έχει επιλεγεί για το εξώφυλλο του τόμου είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση, καθώς απέχει από την πατρική, αγαπητή φιγούρα του Γέρου του Μοριά που έχει κυριαρχήσει στη δημόσια εικόνα του. Ανάλογες αποκλίσεις παρουσιάζει η κατά Mary εικονιστική απόδοση και άλλων αγωνιστών, όπως του Μακρυγιάννη, του Ανδρέα Μεταξά, του Νικηταρά, του Ι. Κωλέττη, των Κουντουριώτηδων και άλλων.

Εδώ το πρόσωπο είναι συχνά αναγνωρίσιμο από τις προσλαμβάνουσες εικόνες που έχουμε, αλλά είναι πιο ακατέργαστο και αληθινό. Αυτή η καθαρή ματιά είναι μια συνεισφορά του Mary στη γνώση της εποχής του.

*Ιστορικός, Εθνικό Iδρυμα Ερευνών


❗️ «Η ιστορία έχει πρόσωπο. Μορφές του 1821 στην Ελλάδα του Οθωνα από τον Βέλγο διπλωμάτη Benjamin Mary», Συλλογικός τόμος, Ιδρυμα Σύλβιας Ιωάννου – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα 2020

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Μορφές του ’21» στο Μουσείο Μπενάκη
Ο κορυφαίος εικαστικός δημιουργός Γιάννης Ψυχοπαίδης φιλοτέχνησε τις «Μορφές του ’21» με όρους και προϋποθέσεις που απηχούν το πνεύμα της εποχής μας.
«Μορφές του ’21» στο Μουσείο Μπενάκη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Aποτύπωμα της ιστορικής μας μνήμης
Η ενδυμασία είναι το αποτύπωμα της ιστορικής μας μνήμης και η ιστορία της είναι λιγότερο ανεκδοτολογική απ’ ό,τι φαίνεται θίγοντας όλα τα προβλήματα.
Aποτύπωμα της ιστορικής μας μνήμης
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
«Η γυναίκα στην Επανάσταση του 1821»
Φιλελληνικά έργα, 80 πίνακες ζωγραφικής, πορσελάνινα αντικείμενα και ρολόγια του 19ου αιώνα, με έμπνευση από τις Ελληνίδες που έδρασαν στην πιο κρίσιμη περίοδο της Νεοελληνικής Ιστορίας, περιλαμβάνει η έκθεση...
«Η γυναίκα στην Επανάσταση του 1821»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ρομαντικός επαναστάτης Ευγένιος Ντελακρουά
Εμπνεόμενος στη Γαλλική Επανάσταση του 1830 κατέκτησε την παγκόσμια μνήμη με τον πίνακα σταθμό, «Η Ελευθερία οδηγεί τον Λαό». Ολόκληρο το έργο του ιδιοφυή ζωγράφου σημαδεύτηκε από τα παρισινά ιστορικά...
Ο ρομαντικός επαναστάτης Ευγένιος Ντελακρουά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Τίτος Πατρίκιος και οι ερωτικές εξορίες της ποίησης
Εικαστικό αφιέρωμα στον ποιητή Τίτο Πατρίκιο και στην ποίησή του από τον Γιάννη Ψυχοπαίδη με την έκθεση που θα πραγματοποιηθεί στο Σπίτι της Κύπρου από τις 25 Μαΐου.
Ο Τίτος Πατρίκιος και οι ερωτικές εξορίες της ποίησης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας