Αποτυπώματα της «μαύρης» κουλτούρας

Οταν οι Αφρικανοί με τη βία μεταφέρθηκαν από τους δουλέμπορους στις Ηνωμένες Πολιτείες, τους αφαιρέθηκε ο πολιτισμός τους.

Από τα μέσα του 15ου αιώνα μέχρι και τα τέλη του 19ου, οι Αφρικανοί υπόδουλοι στοιβάζονταν στα χαμηλοτάβανα αμπάρια των πλοίων, αλυσοδεμένοι με άλλους ανθρώπους που δεν μιλούσαν την ίδια γλώσσα, ούτε μοιράζονταν την ίδια κουλτούρα.

Από τους αιμοσταγείς εμπόρους των αθώων ψυχών υπήρξε μια συντονισμένη προσπάθεια να κρατήσουν τους με κοινή καταγωγή βίαια απαχθέντες χωριστά προκειμένου να τους αποδυναμώσουν αλλά και να εξαλείψουν την επικοινωνία μεταξύ τους λόγω του φόβου τους για κάποια εξέγερση.

Στους «δούλους» απαγορεύτηκε να εκτελούν παραδοσιακές τελετές της πατρίδας τους ή να ασκούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, έτσι έγιναν δημιουργικοί στο πώς θα μπορούσαν να διατηρήσουν μέρος του πολιτισμού τους χωρίς να τιμωρηθούν.

Από την αρχή λοιπόν της αμερικανικής Ιστορίας, η κουλτούρα των Αφροαμερικανών αναπτύχθηκε χωριστά από αυτήν του κυρίαρχου πολιτισμού επειδή απαγορεύτηκε στον μαύρο πληθυσμό να συμμετέχει παρά μόνον ως… αξιοθέατα που τραγουδούσαν ή χόρευαν για τη διασκέδαση των λευκών αφεντικών τους.

Οι μαύροι Αμερικανοί από την πρώτη στιγμή που αποβιβάστηκαν στη νέα πατρίδα τους «παρήγαγαν» τέχνη, η οποία όμως πολύ πρόσφατα ιστορικά ενσωματώθηκε στον γενικό πολιτισμό της απέραντης χώρας.

Η αφροαμερικανική τέχνη πρέπει να γνωρίζουμε πως είναι βαθιά συνυφασμένη με την ιστορία του αγώνα του μαύρου πληθυσμού ενάντια στην αποικιακή σκλαβιά και τις φυλετικές διακρίσεις, υπέρ του κινήματος για πολιτικά δικαιώματα, μέχρι σήμερα και τους ακτιβιστές του κινήματος «Black Lives Matter».

Η αφροαμερικανική τέχνη λοιπόν είναι ένας ευρύτερος όρος που περιγράφει τις εικαστικές τέχνες της αμερικανικής μαύρης κοινότητας, οι οποίες είναι επηρεασμένες από διάφορες πολιτιστικές παραδόσεις, όπως αυτές της Αφρικής, της Ευρώπης και της Αμερικής.

Οι παραδοσιακές αφροαμερικανικές μορφές τέχνης περιλαμβάνουν την γκάμα των πλαστικών τεχνών, από την ύφανση καλαθιών, την κεραμική και την υφαντική έως την ξυλογλυπτική και βέβαια τη ζωγραφική.

Οι πρώτοι Αφροαμερικανοί ζωγράφοι είναι δύο κατηγορίες υπόδουλων που επιβίωσαν στην αποικιακή Αμερική: εκείνοι που δημιούργησαν έργα για προσωπική τους χρήση και εκείνοι που τα δημιούργησαν για δημόσια. Μεταξύ του 17ου και των αρχών του 19ου αιώνα θαυμαστά αντικείμενα διασώθηκαν, όπως μικρά τύμπανα, υφαντά, ειδώλια από σφυρήλατο σίδερο, καλάθια, κεραμικά αγγεία και σμιλευμένες ταφόπλακες.

Από τους πρώτους ονομαστούς Αφροαμερικανούς ζωγράφους ήταν: Ο Robert S. Duncanson (1821-1872) που ζωγράφιζε υπέροχα τοπία χωρίς κάποια επίσημη εκπαίδευση. Εμαθε να ζωγραφίζει αντιγράφοντας εκτυπώσεις και ευρωπαϊκά έργα τέχνης.

Ο δημιουργός Edward Mitchell Bannister (1828-1901) που μπόρεσε να αποκτήσει κάποια εκπαίδευση στις τέχνες στο Lowell Institute και, ενώ η δουλεία σκίαζε τη χώρα μέχρι το 1865, κατάφερε να κερδίζει τα προς το ζην ως καλλιτέχνης. Ο Henry Ossawa Tanner (1859-1837), ο πρώτος διεθνώς αναγνωρισμένος Αφροαμερικανός ζωγράφος – και ο πρώτος που παρακολούθησε την Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φιλαδέλφειας και σπούδασε στο Παρίσι.

Ενώ τον 19ο αιώνα οι μαύροι καλλιτέχνες είναι λιγοστοί, έρχεται το «Harlem Renaissance» (1918-1937) να φέρει ένα τσουνάμι από Αφροαμερικανούς εικαστικούς δημιουργούς. Ηταν σε θέση πλέον να πληρώσουν την εκπαίδευσή τους για να αποκτήσουν πτυχία στις τέχνες.

Οι εικαστικοί καλλιτέχνες της «Αναγέννησης του Χάρλεμ» τείνουν να επισκιάζονται από συγγραφείς και μουσικούς, όμως οι εικαστικές τέχνες της περιόδου ήταν σημαντικότατες. Καλλιτέχνες όπως ο Aaron Douglas (1899-1979), ο Hale Woodruff (1900-1980) και η γλύπτρια Augusta Savage (1892-1962) έπαιξαν τεράστιο ρόλο στη δημιουργία της μαύρης αισθητικής σε έναν κόσμο τέχνης που δεν θα τους δεχόταν εύκολα.

Ο Alain Locke (1885-1954), συγγραφέας, φιλόσοφος, εκπαιδευτικός και προστάτης των τεχνών, υπήρξε ο αρχιτέκτονας της Αναγέννησης και οι εκτιμήσεις του για το κίνημα καθιέρωσαν κανόνες για τη μαύρη τέχνη.

Αν και η Μεγάλη Υφεση (1929-1939) κατέστρεψε οικονομικά τη χώρα, δημιούργησε ευκαιρίες για τους Αφροαμερικανούς καλλιτέχνες. Με τη βοήθεια του Works Progress Administration (WPA), η Augusta Savage κατάφερε να ηγηθεί του Harlem Community Center, που ενθάρρυνε και προστάτευσε τους μαύρους καλλιτέχνες ώστε να δημιουργήσουν και να αναβαθμίσουν την τέχνη τους εκείνη τη δύσκολη εποχή.

Τη δεκαετία του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 σημειώθηκε μείωση στην εμφάνιση Αφροαμερικανών καλλιτεχνών, καθώς τη χώρα απασχολούν περισσότερο τα ζητήματα ισότητας αλλά και φυλετικών διακρίσεων. Υπήρχε όμως ένα κίνημα για τη διατήρηση της κληρονομιάς των Αφροαμερικανών μέσω της δημιουργίας μουσείων, ώστε να διασωθεί η πλούσια ιστορία τους.

Καθώς στα τέλη της δεκαετίας του 1960 το «Black Power Movement» (Κίνημα της Μαύρης Δύναμης) ανέβαινε, το ίδιο έγινε και με το Κίνημα των Μαύρων Τεχνών (Black Arts Movement). Ο Charles White (1918-1979), ένας από τους πιο διάσημους Αφροαμερικανούς δημιουργούς, σύμφωνα με τον ιστότοπο του ΜοΜΑ (Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στην Νέα Υόρκη), δήλωσε: «Η τέχνη πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του αγώνα. Δεν μπορεί απλώς να αντικατοπτρίζει τι συμβαίνει. […] Πρέπει να συμμαχήσει με τις δυνάμεις της απελευθέρωσης». Δημιουργούνται πολλές συλλογικότητες μαύρων καλλιτεχνών με σκοπό να εμπνεύσουν «μαύρη υπερηφάνεια» και να υπάρξει φυλετική ενδυνάμωση μεταξύ των μελών τους.

Η δεκαετία του 1980, μπορούμε να πούμε, ανήκε στον Jean-Michel Basquiat (1960-1988). Ο σούπερ σταρ της τέχνης, που πέθανε πολύ νωρίς, φωτοβόλησε και έλαμψε αλλά έγινε και ο προστάτης άγιος για πολλούς μαύρους καλλιτέχνες. Κατέκτησε το παγκόσμιο στερέωμα και είναι ο μύθος του που κάνει αυτήν την εποχή στην ιστορία της μαύρης τέχνης να τη θυμόμαστε και να τη μνημονεύουμε ιδιαίτερα.

Η μεταμοντέρνα εποχή της δεκαετίας του 1990 είδε την κυριαρχία της μαύρης γυναίκας καλλιτέχνιδος. Ηρθαν στο προσκήνιο η Emma Amos (1937-2020), η Deborah Willis (1948) και η Renee Cox (1960), που κέρδισαν την αναγνώριση για το έργο τους με έναν τρόπο που οι μαύρες γυναίκες δεν είχαν κάνει ποτέ πριν. Το 1990, η Lorna Simpson (1960) ήταν η πρώτη μαύρη γυναίκα που παρουσίασε την τέχνη της στην Μπιενάλε της Βενετίας.

Στη νέα χιλιετία μαύροι καλλιτέχνες συνεισφέρουν σημαντικά στο μεγαλύτερο αμερικανικό πολιτιστικό τοπίο με την τέχνη τους, φέρνοντας στο έργο τους την πολύτιμη κληρονομιά τους αλλά και με πορεία αναγέννησης της σύγχρονης μαύρης τέχνης.

Αυτήν την εποχή με το πολύμηνο lockdown λόγω της πανδημίας του Covid-19 το ιστορικό Μουσείο Τέχνης στη Φιλαδέλφεια, τη μεγαλύτερη πόλη της αμερικανικής κοινοπολιτείας της Πενσιλβάνια, διοργανώνει μια online έκθεση με τον απλό τίτλο «African American Art».

Για περισσότερο από έναν αιώνα, το μουσείο φιλοξενεί εξαιρετική τέχνη δημιουργημένη από Αφροαμερικανούς. Σήμερα η συλλογή του περιλαμβάνει πάνω από 1.400 έργα 250 καλλιτεχνών αφρικανικής καταγωγής. Αυτοί οι αριθμοί αυξάνονται κάθε χρόνο.

Η διαδικτυακή έκθεση παρουσιάζει έργα ανδρών και γυναικών που αντικατοπτρίζουν ένα ευρύ φάσμα δημιουργικών πρακτικών, ιδεών και υπόβαθρων και επιβεβαιώνουν ότι η αφροαμερικανική τέχνη δεν είναι μια ευκρινώς καθορισμένη κατηγορία, αλλά μια πλούσια συλλογή ατομικών εκφράσεων από ανθρώπους που μοιράζονται την κληρονομιά της διασποράς ή του εκτοπισμού από μια προγονική γη.

Αναδεικνύονται πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά, φωτογραφίες, σχέδια, εκτυπώσεις καθώς και έπιπλα, κεραμικά, ασημικά και υφάσματα, όλα έργα διάσημων Αφροαμερικανών δημιουργών, όπως οι Henry Ossawa Tanner, (1888-1946), Jacob Lawrence (1917-2000), Martin Puryear (1941), Carrie Mae Weems (1953) και πολλοί άλλοι.

Τα έργα που παρουσιάζονται εδώ είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα σύνολο προσωπικών δηλώσεων σχετικά με την ταυτότητα ή τις καταγεγραμμένες στιγμές στην Ιστορία. Εχουν δύναμη, ομορφιά και νόημα που εκτείνονται πέρα από την κατηγοριοποίηση για να επιτύχουν διαχρονική και παγκόσμια γοητεία.

Η αφροαμερικανική τέχνη είναι βαθιά συνυφασμένη με την ιστορία της φυλής, σε μια πορεία επιβίωσης και αξιοπρέπειας από τη σκλαβιά στο κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων, μέχρι σήμερα και το μέλλον.

? «African American Art», Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας.

? Μένουμε σπίτι, ασφαλείς! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο και παίρνουμε μέρος σε online εκδηλώσεις.