Είναι αυτό που λέμε «αν δεν σου τύχει, δεν το καταλαβαίνεις!». Ή, για να το πάμε κι ένα βήμα παραπέρα, «άπαξ και το γνωρίσεις, δεν έχει επιστροφή!». Ο λόγος για τον ίδιο τον λόγο.
Αναφέρομαι στον λόγο και ως το γνωστό μας μπούρου-μπούρου, ως μέσο δράσης δηλαδή (προφορικός και γραπτός), αλλά και στον Λόγο (με «λ» κεφαλαίο) ως το φουκοϊκό «discourse», δηλαδή ο λόγος ως καθεστώς αλήθειας και ως μακροκατασκευή.
Με απλά λόγια, αν μάθουμε, σε όποιο βαθμό, να προσεγγίζουμε και κατ’ επέκταση να αναλύουμε το λόγο όχι ως μέσο ν’ ανακαλύψουμε τι κρύβεται στο μυαλό των ατόμων, αλλά ως φαινόμενο με τις δικές του ιδιότητες που επιδρούν στα άτομα και τη διάδρασή τους, τότε πραγματικά αλλάζει ο κόσμος μας και μπορεί ν’ αλλάξει και ο ίδιος ο κόσμος. Και γι’ αυτό, δίνω τον λόγο μου!
Τι καταλήγει να ανακύψει ως κανονικότητα ή κανονικότητες στο λόγο, τι ως «φυσικοποίηση», τι ως γεγονικότητα (ότι τα πράγματα έτσι είναι και τέλος – σας θυμίζει κάτι;), ποιες νοηματοδοτήσεις προκύπτουν, ποια δηλαδή είναι η επιτελεστική ιδιότητα του λόγου, όλα αυτά τα προσεγγίζει η Ανάλυση Λόγου, ένα επιστημονικό πεδίο που ακριβώς αποδεικνύει με συστηματικό και μεθοδικό τρόπο πώς ο λόγος κατασκευάζει εκδοχές του κόσμου, πραγματικότητες και ταυτότητες.
Μπορεί να ακούγεται πιο ακαδημαϊκό – και είναι. Μπορεί να ακούγεται πιο εξειδικευμένο – και είναι. Μπορεί να συνδυάζεται με ειδικά πεδία έρευνας – και ισχύει.
Ταυτόχρονα, όμως, η Ανάλυση Λόγου σε καθημερινό επίπεδο, έξω από αμφιθέατρα και ερευνητικά προγράμματα, μπορεί να επαναπρογραμματίσει τον τρόπο σκέψης μας (άρα και τον λόγο μας), τον τρόπο θέασης του κόσμου καθώς και την κριτική στάση απέναντι στα όσα συμβαίνουν γύρω μας ή/και εξαιτίας μας.
Και όσο περισσότερο εμβαθύνουμε σε αυτό το επιστημονικό πεδίο τόσο ευκολότερα και κυρίως ταχύτερα, κατανοούμε αυτές τις διαδικασίες, οπότε μπορούμε ίσως και να τις αποδομήσουμε (αμήν!).
Μία καλή αρχή για όλα τα παραπάνω είναι δύο ιδιαίτερα και εμπεριστατωμένα βιβλία, και τα δύο από τις εκδόσεις «Νήσος»: «Ανάλυση Λόγου» (Συλλογικό, σε επιμέλεια των Μαριάνθης Γεωργαλίδου, Μαρίας Σηφιανού, Βίλλυς Τσάκωνα) και «Κριτική Ανάλυση Λόγου -(Απο)Δομώντας την Ελληνική Πραγματικότητα» (Συλλογικό, σε επιμέλεια Σαλώμης Μπουκάλα και Αναστασίας Στάμου).
Το δεύτερο βιβλίο κυκλοφόρησε πριν από λίγες μόλις εβδομάδες και είναι το πρώτο βιβλίο για τη συγκεκριμένη Σχολή Ανάλυσης Λόγου στα ελληνικά και ολοκληρώθηκε με πολλή προσοχή και πολύ κόπο.
Η Κριτική Ανάλυση Λόγου βοηθάει κατά κύριο λόγο (!) στο να προσεγγίσουμε, αναλύσουμε και πιθανώς επαναπροσδιορίσουμε τις έννοιες της ιδεολογίας, της εξουσίας και της κριτικής.
Οσο τα βιβλία αυτά μπορούν ακόμη να «κυκλοφορούν» ελεύθερα (γιατί οι άνθρωποι δεν, ούτε στον δρόμο ούτε καν στα πανεπιστήμια – στις εκκλησίες μόνο), πραγματικά αποτελούν ένα σημαντικό «άνοιγμα» της σκέψης μας πάνω στον λόγο: Τι λέγεται; Πώς λέγεται; Τι κάνει;
Επικίνδυνα ερωτήματα. Απαραίτητες οι απαντήσεις. Ειδικά καθώς ο λόγος δεν είναι ποτέ αθώος.
