Είχα την τύχη να διαβάσω, πρόσφατα, ένα θαυμάσιο και απαιτητικό βιβλίο, δημοσιευμένο από τις εκδόσεις Καστανιώτη (2019) και μεταφρασμένο απευθείας από τα πολωνικά. Πρόκειται για το βιβλίο «Απαντα τα Πεζά» του Μπρούνο Σουλτς, Πολωνοεβραίου συγγραφέα και ζωγράφου (1892-1942). Το βιβλίο περιλαμβάνει δύο συλλογές διηγημάτων, «Τα μαγαζιά της κανέλας» και «Το Σανατόριο κάτω από την κλεψύδρα», καθώς και ακόμη μερικά πεζά που είναι και ό,τι απέμεινε από τη λογοτεχνική παραγωγή του συγγραφέα.
Κατ’ αρχάς να σημειώσουμε ορισμένες αναφορές στον συγγραφέα από ομοτέχνους του, όπως η Ολγκα Τοκαρτσούκ (βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας 2018): «Οι πανέμορφες, ευαίσθητες και ουσιαστικές ιστορίες του Σουλτς ανέβασαν την πολωνική γλώσσα σε ένα τελείως διαφορετικό επίπεδο. Τον αγαπώ, αλλά και τον μισώ, επειδή παραμένει απλώς ασυναγώνιστος. Είναι η ανυπέρβλητη ιδιοφυΐα της πολωνικής λογοτεχνίας»· ή ακόμη ο Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ: «Τον Σουλτς δυσκολευόμαστε να τον κατατάξουμε κάπου… Μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε σουρεαλιστή, συμβολιστή, εξπρεσιονιστή, μοντερνιστή…
Γράφει πότε σαν τον Κάφκα και πότε σαν τον Προυστ, και καταφέρνει ενίοτε να εισχωρήσει σε βάθη που κανένας από αυτούς δεν έφτασε ποτέ…». Νομίζω ότι αν και πράγματι η γραφή τού Σουλτς θυμίζει, κατά στιγμές, με θαυμαστή έκπληξη, τον Προυστ, η παραπάνω αναφορά στον Κάφκα είναι κατ’ εξοχήν θεματική και αναφέρεται κυρίως στις μεταμορφώσεις του πατέρα, για παράδειγμα, σε κατσαρίδα στο διήγημα «Κατσαρίδες» και σε κάβουρα στο «Η τελευταία απόδραση του πατέρα».
Απ’ ό,τι αναφέρει η μεταφράστρια του βιβλίου στο επίμετρό της που, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί σπουδαίο άρθρο, ακαδημαϊκού επιπέδου, λίγοι γνωρίζουν το έργο του Μπρούνο Σουλτς στην Ελλάδα. Στο επίμετρο αυτό η Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου σχολιάζει και αναλύει, με παραπομπές στην ξένη βιβλιογραφία, το έργο του μεγάλου αυτού συγγραφέα, όπου παρουσιάζεται ο μικρόκοσμος της επαρχιακής πολωνικής γενέτειρας του Σουλτς, του Ντοχόμπιτς, στο βορειοανατολικό σύνορο της τότε Αυτοκρατορίας των Αψβούργων. Αλλωστε ο ίδιος ο Σουλτς χαρακτήρισε τα κείμενά του αυτοβιογραφικά και «γενεαλογία ψυχής.
Η γραφή του ακολουθεί την έκπληξη της παιδικής ματιάς, που απορρίπτει τον ρεαλισμό και παραμένει έτοιμη να παρεκκλίνει εκτός των ορίων της εκλογίκευσης σε μια εξωπραγματική αλλά οικουμενική αλήθεια. Στον Σουλτς επικρατεί, με άλλα λόγια, η εσωτερική ζωή της παιδικής μνήμης και της μυθοπλασίας. Στην καλλιτεχνική δημιουργία του επικρατούν μνήμες και ιστορίες που είχαν υπάρξει, κάποτε, στο μυαλό του παιδιού. Ανθρωποι μεταμορφώνονται σε έντομα ή πουλιά, ένα σκυλί μετατρέπεται σε άνθρωπο, ο συνταξιούχος επιστρέφει στα παιδικά θρανία και μετά τον σηκώνει ο άνεμος, πετάει πάνω από τα σπίτια και εξαφανίζεται στον ουρανό, τα υφασμάτινα κομματάκια στο πάτωμα το βάζουν στα πόδια σαν τα ποντίκια, αμάξια χωρίς αμαξάδες τρέχουν μόνα τους στους δρόμους κτλ.
Η παιδικότητα αυτή είναι για τον Σουλτς καλλιτεχνικός στόχος. «Αν υπήρχε η δυνατότητα να αντιστρέψει κανείς την εξέλιξη, να επιτύχει μια δεύτερη παιδική ηλικία μέσα από ένα είδος κυκλικής πορείας, να αποκτήσει την πληρότητα και την απεραντοσύνη της, τότε θα είχαμε την πραγμάτωση της ιδιοφυούς εποχής, της μεσσιανικής εποχής που μας τάζουν και μας υπόσχονται όλες οι μυθολογίες. Ο ιδανικός μου στόχος είναι να ωριμάσω προς την παιδική ηλικία».
Ο Σουλτς εισάγει επίσης την καλλιτεχνική ωφελιμότητα των ευτελών αντικειμένων, της σαβούρας. Φθηνά αντικείμενα, χρωματιστό χαρτί περιτυλίγματος, ροκανίδια, βερνικόχρωμα κ.ά. έχουν μοναδική υπόσταση και σημασία. Κατά την Ιωαννίδου, «στην εξύψωση του ευτελούς εμπεριέχεται αναμφισβήτητα η ύβρις απέναντι στον Δημιουργό, όπως ο ίδιος αποκαλεί το θεϊκό στοιχείο στο έργο του, αλλά και ένα είδος εξέγερσης ενάντια στο διαρκές, το φθαρτό, ενάντια στη μίμηση της θεϊκής αρμονίας».
Μέσω της μυθοποίησης της πραγματικότητας, ο Μπρούνο Σουλτς καταργεί τον ιστορικό χρόνο και ανατρέχει σε έναν παράλληλο χρόνο ή, καλύτερα, σε παράλληλες τροχιές διπλής κατεύθυνσης που μεταβάλλονται ανάλογα με τον μύθο και τα γεγονότα. Στο διήγημα «Σανατόριο κάτω από την κλεψύδρα», για παράδειγμα, ο νεκρός ήδη πατέρας είναι ζωντανός και έχει και κατάστημα και όλα τα επεισόδια κινούνται στο πεδίο του φανταστικού. Οπως, όμως, αναφέρει η Ιωαννίδου, «ο Σουλτς εφευρίσκει τεχνάσματα για να επαναφέρει τον χρόνο στον ανθρώπινο ρυθμό. Είναι ο ρυθμός που εναρμονίζεται με την εσωτερική ικεσία του ανθρώπου για έλεος, για διορία».
Η λογοτεχνική αυθεντία του Μπρούνο Σουλτς έχει πλέον αναγνωριστεί σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι ιστορίες του μπορεί να θεωρηθούν εξπρεσιονιστικά, μυθοπλαστικά αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το έργο του, δυστυχώς, διεκόπη οριστικά όταν δολοφονήθηκε εν ψυχρώ από έναν ναζιστή αξιωματικό της Γκεστάπο το 1942.
Κλείνοντας το σημείωμα αυτό θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα πραγματικό γεγονός που μετέφερε σε άρθρο του ο Ισραηλινός Νταβίντ Γκρόσμαν και το οποίο μνημονεύει η Ιωαννίδου στο επίμετρο. Πρόκειται για τη μαρτυρία μιας φίλης του Μπρούνο Σουλτς, σύμφωνα με την οποία ο συγγραφέας πήγε στη Βαρσοβία για να συναντήσει τη γλύπτρια Μαγκνταλένα Γκρος, φίλη μιας από τις πλέον ισχυρές προσωπικότητες της λογοτεχνικής ζωής της πόλης, της συγγραφέως Ζόφια Ναλκόφσκα. «Είμαι καθηγητής Γυμνασίου. Εγραψα ένα βιβλίο. Μερικές ιστορίες. Ηρθα στη Βαρσοβία για μία νύχτα, για να το δώσω στη μαντάμ Ναλκόφσκα», συστήνεται. Διστακτικά η νεαρή Γκρος τηλεφωνεί στη Ναλκόφσκα, η οποία αντιδρά με εκνευρισμό. «Αν πρέπει να διαβάζω τα χειρόγραφα του κάθε λοξού που καταφτάνει στη Βαρσοβία με ένα βιβλίο υπό μάλης, δεν θα έχω καιρό να γράφω η ίδια».
Στο τέλος όμως πείθεται να δεχτεί τον Σουλτς για δέκα λεπτά. Ο ίδιος διηγείται: «Η μαντάμ Ναλκόφσκα μού ζήτησε να της διαβάσω δυνατά την πρώτη σελίδα. Ακουγε. Ξαφνικά με σταμάτησε. Μου ζήτησε να την αφήσω μόνη της με τις σελίδες μου και να επιστρέψω εδώ. Είπε πως θα μας ειδοποιήσει σύντομα». Αρκετές ώρες αργότερα η Ναλκόφσκα τηλεφωνεί για να αναγγείλει πως ίσως πρόκειται για τη μεγαλύτερη λογοτεχνική ανακάλυψη στην πολωνική λογοτεχνία των τελευταίων χρόνων, ζητώντας την άδεια να πάει η ίδια το χειρόγραφο στον εκδότη. Ο Σουλτς μοιάζει έτοιμος να λιποθυμήσει, κάθεται στην καρέκλα που του φέρνουν και σκεπάζει το πρόσωπό του με τις παλάμες του».
Πρέπει να διαβάσει κανείς το βιβλίο του Μπρούνο Σουλτς, να το αγκαλιάσει και να το γευτεί, για να νιώσει την χαρά, το εύρος αλλά και την ανάλαφρη μυστικιστική διάσταση ενός λογοτεχνικού επιτεύγματος που αγγίζει τα όρια της ιδιοφυΐας.
*τ. Ανώτερο στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ζωγράφος, βιβλιόφιλη
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].
