Η αμείλικτη σιωπή του Ντελίλο

«Κοιτάζω τον καθρέφτη και δεν ξέρω ποιον κοιτάζω», είπε εκείνος. «Το πρόσωπο που με κοιτάζει δεν είναι δικό μου. Αλλά πάλι, γιατί θα έπρεπε; Είναι ο καθρέφτης μια ανακλαστική επιφάνεια; Κι είναι αυτό το πρόσωπο που βλέπουν οι άλλοι; Ή μήπως είναι κάτι που εγώ εφευρίσκω; Μήπως τα φάρμακα που παίρνω απελευθερώνουν αυτόν τον δεύτερο εαυτό; Κοιτάζω το πρόσωπο με ενδιαφέρον αλλά και με κάποια σύγχυση. Αλλοι άνθρωποι το βιώνουν αυτό ποτέ; Τα πρόσωπά μας. Και τι βλέπουν οι άνθρωποι όταν περπατούν κατά μήκος του δρόμου και κοιτάζουν ο ένας τον άλλον; Είναι το ίδιο πράγμα που βλέπω κι εγώ; Ολες οι ζωές μας, όλα αυτά τα βλέμματα. Ανθρωποι κοιτάζουν. Αλλά τι βλέπουν;»

Μιλά ο Μάρτιν, ο πιο συναρπαστικός ήρωας του Ντον Ντελίλο στο τελευταίο του βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση της Ζωής Μπέλλας-Αρμάου. Είναι ο μόνος, ο αδέσμευτος, ανάμεσα στα δύο ζευγάρια του βιβλίου. Και κατά τη γνώμη μου ο «προφήτης» ή ο «κήρυκας» του συγγραφέα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα που επιχειρεί να περιγράψει.

Ο Ντελίλο αγαπά τα αεροπλάνα, τις πτήσεις ειδικότερα. Αυτό το μετέωρο της ύπαρξης έχει χρησιμοποιηθεί σε πολλές ιστορίες του. Ετσι και στη «Σιωπή», όλα αρχίζουν με μια απότομη προσγείωση ενός αεροπλάνου που εκτελεί την πτήση Παρίσι-Νέα Υόρκη· ένα ανεξήγητο σβήσιμο της οθόνης της τηλεόρασης κατά την μετάδοση του Super Bowl LVI του 2022… και όλα χάνουν τον λογικό τους ειρμό. Σε ένα διαμέρισμα στο Μανχάταν, πέντε άνθρωποι πασχίζουν να καταλάβουν τι σημαίνουν τα πρωτόγνωρα γεγονότα που εκτυλίσσονται γύρω τους.

Ο Ντον Ντελίλο άρχισε να γράφει τη «Σιωπή» το 2018. Η ατμόσφαιρα του έργου αποπνέει την ερήμωση που επικράτησε στους δρόμους της Αμερικής, και όχι μόνο, στη διάρκεια των μέτρων για τον έλεγχο του Covid-19. Ο μεγαλύτερος ίσως εν ζωή Αμερικανός συγγραφέας μάς παρασέρνει στο σκοτεινό σπήλαιο των φόβων που γεννούν η επιστήμη και η τεχνολογία και ο έλεγχός τους από εξουσίες που ο απλός άνθρωπος δεν γνωρίζει. Οι προβλέψεις του για την αντίδραση της κοινωνίας ηχούν προφητικές όσο ποτέ.

Η επιβίωση, όπως τη βλέπει κανείς σε πολλά δυστοπικά μυθιστορήματα, δεν είναι η ανάγκη που επιδιώκει να χαρτογραφήσει ο Ντελίλο. Δεν είναι μια περιπέτεια σε άγνωστους τόπους βομβαρδισμένων ερημικών περιοχών ή μια γενναία διαστημική αναζήτηση για έναν νέο κόσμο πέρα από τον δικό μας. Αυτό που πολλοί αναγνώστες θα διαπιστώσουν στο δεύτερο μισό του μυθιστορήματος του Ντελίλο είναι ένας άβολος μαύρος καθρέφτης στους περίεργους γήινους χώρους αυτών των τελευταίων μηνών της πανδημίας.

Ο Μάρτιν, όπως και η Νταϊάν, είναι καθηγητής φυσικής. Εχει εμμονή με τον Αϊνστάιν και ένα συγκεκριμένο έργο του: το Χειρόγραφο του Αϊνστάιν του 1912 για την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας. Οι συλλογισμοί του Μάρτιν για τον Αϊνστάιν δεν είναι περιττές φιλοσοφικές διαστάσεις σε αυτήν την ιστορία. Είναι κατά τη γνώμη μου η ραχοκοκαλιά της πλοκής.

Οι θεωρίες του Αϊνστάιν έχουν αλλάξει εμφανώς την ανθρώπινη αντίληψη και τα περιγράμματα αυτού του πλανήτη. Και ο ανήσυχος Ντελίλο το ξέρει καλά. Γυρίζει και ξαναγυρίζει συνεχώς το μυαλό των αναγνωστών στα μεγάλα λάθη της τεχνολογίας που άλλαξαν την ιστορία, όπως στο Ναγκασάκι και στη Χιροσίμα.

Κάτι ανατρεπτικό συμβαίνει πάντα στον Ντελίλο. Η διαταραχή της ρουτίνας των ανθρώπων που είναι «αραγμένοι στα δωμάτια» είναι μια σταθερή μεταβλητή στο έργο του, όπως στις περισσότερες μυθοπλασίες. Αλλά και στον προσεκτικό χειρισμό των συνεπειών του μυθιστορήματος -του χώρου που προκύπτει μετά την αναστάτωση- ο Ντελίλο επιτυγχάνει τα πιο βαθιά του αποτελέσματα.

Υπό το πρίσμα του Covid-19, αυτό που συμβαίνει στο μικρό Super Bowl πάρτι είναι κάτι παραπάνω από τυχαίο, ενοχλητικό και περιστασιακά αξιοσημείωτο. Ενα από τα μεγάλα δώρα του συγγραφέα είναι η ικανότητά του να καταγράφει τις τραγωδίες και τους παραλογισμούς της σύγχρονης ζωής με μια εντελώς δική του φωνή. Και στη «Σιωπή» υποκλινόμαστε στο μεγάλο του ταλέντο. Για τον συγκεκριμένο συγγραφέα, κάθε καταστροφή είναι μια στιγμή υπερβατικότητας. Το χάος και η σύγχυση στο έργο του πυροδοτούν φιλοσοφικές σκέψεις και αντιπαραθέσεις με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Η «Σιωπή» είναι ένα γρήγορο μυθιστόρημα που μπορεί αρχικά να σας αποπροσανατολίσει, καθώς ο συγγραφέας πειραματίζεται σε διάφορες λογοτεχνικές φόρμες στα βιβλία του, αλλά θα σας δώσει ένα άλλο παράθυρο στον κόσμο μας. Δεν είναι τυχαίο ότι ανοίγει με ένα απόσπασμα που αποδίδεται ανεπίσημα στον Αλμπερτ Αϊνστάιν: «Δεν ξέρω με τι όπλα θα διεξαχθεί ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά ο Δ’ Παγκόσμιος Πόλεμος θα γίνει με ξύλα και πέτρες». Λένε πως ήταν η απάντησή του για τους κινδύνους των πυρηνικών δοκιμών στην αρχή του Ψυχρού Πολέμου, αλλά σε αυτό το βιβλίο αποκτά ένα διαφορετικό νόημα. Στην τρέχουσα εποχή μας, θα μπορούσε ο πιο μεγάλος κίνδυνος να προέλθει από την κατάρρευση της ολοένα και πιο ψηφιακής ζωής μας; Εάν το βύσμα τραβηχτεί και όλα είναι «λευκά», τι θα συμβεί στη συνέχεια; Μια αμείλικτη ίσως σιωπή;

«Κανείς δεν θέλει να το αποκαλέσει Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά είναι αυτό ακριβώς» λέει ο Μάρτιν. Και δεν μπορούμε να μην το πάρουμε σοβαρά υπόψη μας αυτές τις δύσκολες μέρες του εγκλεισμού μας.