Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μυστικά των δρόμων της φιλοσοφίας σε Ανατολή και Δύση
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μυστικά των δρόμων της φιλοσοφίας σε Ανατολή και Δύση

  • A-
  • A+

Από τις εκδόσεις Εκκρεμές εκδόθηκε και κυκλοφορεί, με υποδειγματικά άρτια την εισαγωγή, τη μετάφραση και τα σχόλια του καθηγητή Παύλου Καλλιγά, μια συναρπαστική εξιστόρηση της γένεσης και της πορείας ανάπτυξης της φιλοσοφίας σε Ανατολή και Δύση μέχρι τον 12ο αιώνα.

Εύστοχα ο Π. Καλλιγάς την αποκαλεί «φιλοσοφικό μυθογράφημα», αφού πρόκειται για μια πρωτοπρόσωπη μυθοπλασία, ένα φιλοσοφικό «παραμύθι», θα λέγαμε, που ο κεντρικός ήρωας, Χάυυ, αυτογέννητος, σε ένα ερημικό νησί, αναζητά την αλήθεια με «έναν στοχαστικό ορθολογισμό που τον οδηγεί στη μέθεξη με το θεϊκό, μέσω της ενατένισής του.

Αυτό το αλληγορικό παραμύθι καταφανώς επηρέασε συγγραφείς της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, όπως τον Ντάνιελ Ντεφόε, συγγραφέα του «Ροβινσώνα Κρούσο», ίσως τον Τζόναθαν Σουίφτ, συγγραφέα των «Ταξιδιών του Γκιούλιβερ» 2 και σίγουρα τον Κίπλινγκ που ομολογεί πως πήρε πολλά από πολλούς για το «Βιβλίο της ζούγκλας». Λιγότερο εμφανώς, αλλά πολύ πιο ουσιαστικά, επηρέασε την πορεία της μεταγενέστερης δυτικής φιλοσοφίας, από τον Τζον Λοκ ώς τον Ντεκάρτ και ώς τον «Εμίλ» του Ρουσό κ.ά. Ιστορία πολυδιαβασμένη, λοιπόν, στον δυτικό κόσμο, από την Αναγέννηση και τα νεότερα χρόνια ώς τη σύγχρονη εποχή όπου ο ήρωάς της εξιστορεί τον άθλο του, από έρωτα για την αλήθεια, να φτάσει στο όριό τους τις στοχαστικές δυνατότητες πρόσληψης.

Ο,τι την κάνει μοναδική είναι ο εξαιρετικά εύληπτος τρόπος με τον οποίο αποδίδει συνοπτικά και παρ' όλ' αυτά ολοκληρωμένα τη σύνολη διαδρομή της φιλοσοφίας για χίλια πεντακόσια και παραπάνω χρόνια ώς τον Μεσαίωνα. Πράγμα που οφείλεται στη μυθιστορηματική μορφή στην οποία είναι γραμμένη, με αποτέλεσμα να μη θυμίζει τις σχολαστικές, όχι, όμως, και εμβριθέστερες πραγματείες της ιστορίας της φιλοσοφίας, στις οποίες κατά κανόνα προστρέχουν νεόκοποι κυρίως αναγνώστες που διψούν να καταλάβουν τι είναι αυτή η δύσβατη ήπειρος της μεταφυσικής, της οντο-γνωσιοθεωρίας και του μυστικισμού, άγνωστη για όσους θέλουν να αποκτήσουν μια πανοραμική εικόνα των περιοχών της. Διαβάζοντάς την, ο αναγνώστης κατανοεί γιατί η λογοτεχνία είναι για τη φιλοσοφία ό,τι είναι το πείραμα για την επιστήμη (Βλ. Αλ. Δεληγιώργη, «Το κόκκινο της φωτιάς», δοκίμιο για τη λογοτεχνία, σ. 137), αφού η φιλοσοφία υπογείως συμπλέκεται με τις δημιουργίες του έντεχνου λόγου, με μόνη διαφορά ότι ο στοχαστικός της λόγος είναι δύσληπτος για αρχάριους περιηγητές ενός τόσο νευραλγικού πεδίου.

Οι περισσότερες δυσκολίες για τους αναγνώστες του καιρού μας πηγάζουν από την έλλειψη σαφούς εικόνας της μακραίωνης διαδρομής της φιλοσοφικής και της επιστημονικής σκέψης· ͘διαδρομή που φτάνει μέχρι σήμερα, παρά την εναντίωση που συναντά, ιδίως τα τελευταία πενήντα χρόνια, με τη μορφή του λεγόμενου «Αντι-πλατωνισμού» το μέλλον της σκέψης, έτσι όπως εξυφαίνεται μέσω των στοχαστικών διερευνήσεων ενός ολοένα και πιο κοντινού παρελθόντος.

Αν η ιστορία του αυτοδίδακτου ήρωα Χάυυ που έγραψε ο ευρυμαθής Αραβας Αμπού Μπακρ, γεννημένος στην αραβοκρατούμενη Ανδαλουσία στις αρχές του 12 αι., και 3 την οποία μετέφρασε, διακόσια χρόνια μετά, στα λατινικά ο Pico della Mirandola, διαβάστηκε τόσο πολύ στον δυτικό κόσμο, είναι ακριβώς γιατί εξυφαίνει αυτό το λεπτό νήμα -κάτι σαν τον μίτο της Αριάδνης- που εισάγει τον νεοφώτιστο αναγνώστη στα μυστικά των λαβυρίνθων της πολύπειρης σκέψης, από τους προσωκρατικούς μέχρι τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, εξηγητές του αριστοτελικού πλατωνισμού της ύστερης αρχαιότητας, του Βυζαντίου και των Αράβων υπομνηματιστών, τον Μεσαίωνα.

Είναι εντυπωσιακό, όμως απολύτως κατανοητό γιατί από τα πολυάριθμα κείμενα φυσικής και μεταφυσικής του Αμπού Μπακρ, γιατρού, γνώστη του Γαληνού, του Πέρση αριστοτελιστή Αβικέννα και του διαδόχου του, μυστικού Γκαζαλί, το μόνο που σώθηκε είναι η ιστορία του Χάυυ Ιμπν Γιακζάν, που διηγείται στον χαλίφη του Μαγκρέμπ, φίλο και μαθητή του. Η ιστορία αυτή -ριζική ανάπλαση μιας ιστορίας του Αβικέννα- ενέπνευσε συγγραφείς διαφόρων εποχών να αξιοποιήσουν, ο καθένας ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του και το χάρισμά του, τη βασική ιδέα ενός αυτογέννητου ή ναυαγού σε ερημικό νησί, στον Ισημερινό, που χωρίς κοινωνικό περιβάλλον, κατορθώνει να αντιμετωπίσει τη ζωή σαν δυναμική διεργασία της έν-χρονης ύπαρξής του για να μετατρέψει, με τον λογισμό και το αίσθημα, την ανυπαρξία του θανάτου -μοίρα όλων των ζωντανών όντων- σε αιωνιότητα.

Σε όσα αφηγείται για την τόσο σύνθετη εμπειρία του, γέρος πια, ο Χάυυ Ιμπν Γιακζάν, θεολογία, φιλοσοφία και επιστήμη είναι αδιαχώριστες, καθώς τις συνέχει ο στοχαστικός λόγος που χαρίζει στον γνώστη/πιστό την έκσταση. Αυτό είναι εμφανές στις αναφορές του Χάυυ στις φυσικές επιστήμες (ενν. της εποχής του συγγραφέα) όταν μιλά για την εκτατότητα του ευκλείδειου χώρου και της τρισδιάστατης ύλης, την οποία ο Ντεκάρτ, χάρη στην Αναλυτική Γεωμετρία που δημιουργεί πέντε αιώνες μετά, μετέτρεψε σε μια δισδιάστατη επιφάνεια όπου χώρεσε τη φύση στην άκρως αφηρημένη της εκδοχή, που έκτοτε αποδίδει η γλώσσα των μαθηματικών. Πρόκειται για στάδιο του ορθού λόγου που από τον Διαφωτισμό και μετά εξαναγκάζεται να χάσει τη στοχαστική λειτουργία του για να γίνει απλό εργαλείο της διάνοιας.

Οι δύο δρόμοι, πάντως, που ανοίγει ο αριστοτελικός πλατωνισμός, μέσω των νεοπλατωνικών και των Αράβων 4 υπομνηματιστών, παραμένουν ανοιχτοί: ο ένας αφορά τον δυναμικό κόσμο της γένεσης, της αλλοίωσης, της φθοράς και της ανασύστασης κι ο άλλος ένα αναλλοίωτο ον ως μέτρο και γνώμονα του κόσμου που κλυδωνίζεται μέσα στο σαρωτικό πέρασμα της Ιστορίας.

* ομ. καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας

ΝΗΣΙΔΕΣ
Μήπως μας βλέπουν σαν πράγματα;
Η πανδημία επιφέρει ένα πλήγμα στην κοινότητα, οδηγεί στην α-δημία που αξιοποιείται από τους μηχανισμούς της εξουσίας. Η νέα αυτή συνθήκη απαιτεί επαγρύπνηση. «Ο πολτός των πραγμάτων» μας βάζει σε σκέψεις.
Μήπως μας βλέπουν σαν πράγματα;
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
Στο βιβλίο του «Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι», ο σπουδαίος ιστορικός και κοινωνιολόγος Πέρι Αντερσον επιχειρεί να συστηματικοποιήσει, να ταξινομήσει και να ομαδοποιήσει τις ασάφειες, αντιφάσεις,...
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ενοχλητικός κ. Αλτουσέρ
Οι εκδόσεις «Εκτός Γραμμής» εξέδωσαν πριν από λίγες εβδομάδες ένα σπάνιο βιβλίο του, με τον περίεργο τίτλο «Το υπόγειο ρεύμα του υλισμού της συνάντησης». Πρόκειται για κείμενα που γράφτηκαν από έναν εκ των...
Ο ενοχλητικός κ. Αλτουσέρ
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η ξενιτιά δεν είναι για όλους...»
​Συναντώ τον συγγραφέα και καθηγητή Φιλοσοφίας Θοδωρή Καλλιφατίδη δυο μέρες πριν επιστρέψει στη Σουηδία. Η αλήθεια είναι πως με δυσκολία έκρυψα το δέος που αισθανόμουν για τον άνθρωπο που είναι σήμερα ένα...
«Η ξενιτιά δεν είναι για όλους...»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η συνύπαρξη μέσα από την αντίθεση
Στον τόμο «Το Βυζάντιο στη Ρωσία - Δοκίμια Ιστορίας και Φιλοσοφίας» δημοσιεύονται δύο εξαιρετικά επίκαιρα δοκίμια δύο κορυφαίων στοχαστών στην ιστορική και φιλοσοφική σκέψη της Ρωσίας κατά το δεύτερο μισό του...
Η συνύπαρξη μέσα από την αντίθεση
ΚΑΡΕ ΚΑΡΕ
Ενας απαθής Ξένος μεταξύ ξένων
Ενα από τα πιο πολυδιαβασμένα και πολυσυζητημένα βιβλία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας είναι ο Ξένος (1942) του Αλμπέρ Καμύ (1913 – 1960). Τα φιλοσοφικά ερωτήματα που θέτει ο Γάλλος πολυπράγμων συγγραφέας...
Ενας απαθής Ξένος μεταξύ ξένων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας