Το «Zyklon ή το πεπρωμένο» είναι το τέταρτο έργο του συγγραφέα Θανάση Τριαρίδη που ανεβαίνει στη σκηνή. Και εδώ επανέρχονται τα κεντρικά θέματα του έργου του: το Ολοκαύτωμα, ο όλεθρος της Ιστορίας, η διαχείριση της μνήμης, η μάταιη προσπάθεια του ανθρώπου να ζήσει αληθινά, το βίωμα της Αγάπης και ο Θάνατος ως ολοκλήρωση κι εξιλέωση.
•Το «Zyklon ή το πεπρωμένο» είναι το τέταρτο έργο σας που ανεβαίνει στις αθηναϊκές σκηνές μέσα σε δύο θεατρικές χρονιές – όλα με συντελεστές που έχουν μακρά και μεγάλη ιστορία στον χώρο του θεάτρου. Πώς εξηγείτε το τόσο αυξημένο ενδιαφέρον για τα έργα σας;
Δεν μπορώ να το εξηγήσω. Πιθανώς να είναι ζήτημα τύχης ή συγκυρίας. Προέρχομαι από τον κόσμο του βιβλίου και δεν είχα την παραμικρή σχέση με τον κόσμου του θεάτρου -τα «θεατρικά έργα» μου τα αντιμετώπιζα (και τα αντιμετωπίζω) σαν ψηφίδες ενός πλέγματος αφηγήσεων, μαζί με τα μυθιστορήματα, τις νουβέλες, τα ποιήματα, τα δοκίμια που γράφω. Η Πέμη Ζούνη με «έβγαλε» στο θέατρο όταν έκανε τα «Μυρμήγκια» – μαζί της και η παραγωγός Ρούλα Νικολάου που έκανε την παραγωγή των δύο πρώτων έργων μου. Και τότε είδα πως στο θέατρο υπάρχουν ώρες όπου το τρεμάμενο σώμα -το μόνιμο ζητούμενο κάθε γραπτού μου- μπορεί να σαρκωθεί, να αιμοδοτηθεί, να γίνει δάκρυ και σπαραγμός. Φυσικά, πιάστηκα από τα ρουθούνια.
•Η επιτυχία του «Μένγκελε» (παίχτηκε δύο χρονιές με sold out παραστάσεις και θα συνεχιστεί και του χρόνου) πόσο σας επηρέασε;
Ελπίζω να μη με επηρέασε – εξάλλου δεν έχω τα ίδια κριτήρια για την επιτυχία και την αποτυχία με τον κόσμο της αγοράς. Για μένα η επιτυχία του «Μένγκελε» είναι το ότι το απέρριψαν όλοι οι παραγωγοί (ιδιώτες ή και πιο θεσμικοί) που απευθύνθηκα, ως κείμενο ακραίο και μη παραστάσιμο. Και, παρά το δεδομένο αυτό, οι ηθοποιοί μου και ο σκηνοθέτης μου (ο Γεωργακόπουλος, η Αλικάκη και ο Φιλίππογλου -άνθρωποι με πολλές δεκαετίες εκτυφλωτικής δουλειάς στο θέατρο) αποφάσισαν να το προχωρήσουμε ως κολεκτίβα, κάνοντας πρόβες σε σπίτια, κάποτε και μετά τα μεσάνυχτα. Και δεν σκεφτόμασταν το κοινό: το αίτημα ήταν να προχωρήσουμε τους εαυτούς μας μέσα από το κείμενο και την πρόβα. Δεν είχε σημασία αν η παράσταση θα κατέβαινε σε πέντε εβδομάδες ή αν θα πήγαινε για τρία χρόνια· σημασία είχε να διασαλεύσουμε κάπως την τάξη του κόσμου, έστω για μια στιγμή, έστω για έναν θεατή.
•Το «Zyklon» ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη με σκηνοθέτη τον Γιάννη Παρασκευόπουλο…
Είχα εμμονή να κάνω το «Zyklon» στη Θεσσαλονίκη – πόλη της αφανισμένης μνήμης των Εβραίων συμπολιτών μου. Επέμεινα γι’ αυτό, παρ’ όλο που μετά τον «Μένγκελε» θα ήταν ευκολότερο να γίνει στην Αθήνα. Και χρωστάω ευγνωμοσύνη στον Θωμά Χαρέλα που ανέλαβε την παραγωγή. Από εκεί και πέρα, δεν θα μπορούσα να κάνω κάτι στη Θεσσαλονίκη χωρίς τον Παρασκευόπουλο – στα χρόνια των Νέων Μορφών, από το 1996 μέχρι το 2004 άλλαξε την εικόνα που είχε για το θέατρο μια ολόκληρη πόλη. Είναι τιμή η συνεργασία μαζί του καθώς και με τη σκηνογράφο Σοφία Παπαδοπούλου (επίσης μέλος της ομάδας των Νέων Μορφών). Και με τον νέο συνθέτη Μάνο Μυλωνάκη, που έγραψε την εξαιρετική πρωτότυπη μουσική για το έργο, η οποία πλέον κυκλοφορεί και ως αυτόνομη μουσική δουλειά.
•Και η παράσταση ευτύχισε με δυο καταπληκτικούς ηθοποιούς, την Ιωάννα Παγιατάκη και τον Κωνσταντίνο Γαβαλά…
Η Ιωάννα έρχεται από την τρομερή εκείνη φουρνιά της σχολής του Εμπρός, ο Κωνσταντίνος από τη σχολή του Θεάτρου Τέχνης. Και τώρα κλήθηκαν να παίξουν ένα έργο όπου η ζωτική του συνθήκη είναι να μη δεις τον άλλον, αλλά να τον αγαπήσεις τόσο ώστε να πεθάνεις μαζί του. Νιώθω μεγάλη συγκίνηση για την πίστη, την αυταπάρνηση και τα ταλέντα που έβαλαν μέσα σε ένα επί της ουσίας μη παραστάσιμο έργο.
•Πιστεύετε πράγματι πως τα έργα σας είναι μη παραστάσιμα; Το γράφετε σε όλους τους προλόγους των έργων σας (μέχρι τώρα 12, έχουν δημοσιευτεί ελεύθερα από δικαιώματα στο Διαδίκτυο, στο triaridis.gr/books).
Ελπίζω να στέκει αυτό που γράφω. Αν είναι παραστάσιμα τα έργα μου, απουσιάζει το στοίχημα του αινίγματος που κυοφορώ (ή που νομίζω πως κυοφορώ). Στο θέατρο -στην τέχνη γενικότερα- γυρεύουμε κάτι απέπρωτο, κάτι αδύνατο (με τον ίδιο τρόπο που στη θρησκεία γυρεύει κανείς την ανάσταση των νεκρών ή τη ζωή του μέλλοντος αιώνος). Μόνο το μη παραστάσιμο μπορεί, εάν παρασταθεί, να γεννήσει τη συνθετότητα που γυρεύω (και αυτό το πιστεύω, δεν το λέω για να πω κάτι πομπωδώς αντιφατικό…).
•Το Ολοκαύτωμα βρίσκεται και πάλι στο κέντρο μιας ακόμη δουλειάς σας… Ακολουθώντας την κεντρική γραμμή του στοχασμού του Πρίμο Λέβι, έχετε γράψει πολλές φορές πως το Ολοκαύτωμα θα ξαναγίνει. Πως το παράγγελμα Wstawać («Εγερσις» στα πολωνικά) θα ακουστεί και πάλι…
Και επιπλέον έγραψα πως θα είμαστε εμείς εκείνοι που θα το προφέρουμε. Το Ολοκαύτωμα είναι η μαύρη τρύπα του δυτικού πολιτισμού – παράγει περισσότερο νόημα από την ερμηνεία που μπορεί να αντέξει. Συνάμα είναι και το μαύρο κουτί της Δύσης. Θα το γυρεύουμε όσο ζούμε, ειδάλλως θα ζούμε μισή ζωή, μια ζωή δίχως το αίτημα της αναστοχαστικής ερμηνείας. Πράγματι, είμαι μπολιασμένος με την τρομερή υποψία του Πρίμο Λέβι, πως το πρωινό παράγγελμα του Αουσβιτς θα ξανακουστεί. Μα θα ακουστεί από το στόμα μας. Εμείς θα ανεβάσουμε τους ανθρώπους στα τρένα για το επερχόμενο Αουσβιτς, εμείς θα τους βάλουμε στους θαλάμους, εμείς θα ελευθερώσουμε το αέριο Zyklon B. Σε όλα μου τα βιβλία γυρεύω τον εαυτό μου σε σχέση με το Ολοκαύτωμα. Οχι ως μελλοντικό θύμα, αλλά ως εξακολουθητικός θύτης.
•Και μαζί με αυτή τη συλλογιστική, σε όλα σας τα βιβλία επανέρχεται το σχήμα in amore moris – ο θάνατος που ολοκληρώνει την αγάπη μέσα από την ένωση. Μπορεί να το δει κανείς ως κεντρικό θέμα των «Μελένιων λεμονιών» αλλά και όλων των (περισσότερων από 40) δημοσιευμένων βιβλίων σας. Στο «Zyklon» οι ήρωες γυρεύουν να γίνουν ο ένας κομμάτι του άλλου, να μοιραστούν το σκοτάδι κι εν τέλει να πεθάνουν μαζί. Αυτό μπορεί να ιδωθεί ως ενσάρκωση της απόλυτης αγάπης…
Μακάρι να είναι έτσι. Τα βιβλία μου τα βλέπω σαν πλέγμα, όπως είπα και πριν. Σε αυτό το πλέγμα ένα βασικό -κι εντέλει ρομαντικό- αίτημα είναι το αίτημα της ένωσης-ολοκλήρωσης μέσα στην αγάπη. Η ολοκλήρωση μπορεί να είναι βιολογική, αισθησιακή-ηδονική, πνευματική, αλλά δεν γίνεται να μην περνάει από το οριακό γεγονός του θανάτου. Η αγάπη, ο έρωτας, ο πόθος, η διανοητική πείνα, η αγωνία μας να φτιάξουμε πολιτισμό είναι ορμές που ζυμώνονται μέσα στη βεβαιότητα του θανάτου μας. Αν ήμασταν αιώνιοι δεν θα ζούσαμε, παρά θα ήμασταν αιωνίως νεκροί.
•Εχετε εισηγηθεί (και χρησιμοποιείτε πολύ συχνά) τους όρους «ανθρωπινότητα» και «τρεμάμενο σώμα», τους οποίους και αντιδιαστέλλετε στην ιδεολογία, την ηθική και τη μεταφυσική.
Η ανθρωπινότητα για μένα είναι η πυρηνική έκφραση αυτού που ονομάζω «τρεμάμενο σώμα». Η ώρα που οι άνθρωποι μέσα στη ματαιότητά μας παίρνουμε οριακές αποφάσεις εσωτερικής νοηματοδοσίας πέρα από ιδέες, κανόνες και μεταφυσικούς τυφλοσούρτες. Να δώσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: τα σπίρτα που ανάβει το κορίτσι λίγο πριν παγώσει στο παραμύθι του Αντερσεν συνιστούν μια εσωτερική νοηματοδοσία ανθρωπινότητας που λάμπει με απίστευτη δύναμη. Αντίστοιχες (πολύ πιο θαμπές βέβαια) εσωτερικές νοηματοδοσίες γυρεύω και στις δικές μου αφηγήσεις – κάτι τέτοιο γυρεύουν και οι δύο ήρωες του «Zyklon» που γίνονται ο ένας σπλάχνο του άλλου.
•Διαβάζω πως το επόμενο καινούργιο θεατρικό έργο σας που ετοιμάζεται να ανέβει στη σκηνή είναι ο «Οιδίνους»… Οιδίπους είναι αυτός που έχει πρησμένα πόδια, άρα συνακόλουθα Οιδίνους είναι αυτός που έχει πρησμένο μυαλό. Με ποιο σχήμα θα δουλευτεί;
Είναι ένα έργο που προσπαθεί να μιλήσει (όσο είναι δυνατό κάτι τέτοιο) για το συναισθηματικό οίδημα μέσα στην οικογένεια, που ήταν, είναι και θα είναι μια ζωτική νοσηρότητα για τον δυτικό πολιτισμό. Μια θεριεμένη υπόθεση εργασίας που καταλαμβάνει τα μυαλά των γεννητόρων της – όπως υπαινίσσεται και ο τίτλος. Θα δουλέψουν γι’ αυτό και πάλι ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος μαζί με την Αννα Μάσχα, ενώ σκηνοθέτης θα είναι ξανά ο Κώστας Φιλίππογλου. Μακάρι να απολήξει σε μία παραστάσιμη εκδοχή που να μπορεί να γεννήσει έστω και μια στιγμή διασάλευσης, έστω για έναν θεατή.
Info:
Από τις 3 Μαΐου η παράσταση «Zyklon ή το πεπρωμένο» θα παίζεται στο Θέατρο Αλκμήνη (Αλκμήνης 12, Πετράλωνα), Τετάρτη-Κυριακή στις 21.15 ώς τις 3 Μαΐου.
Τηλέφωνο κρατήσεων: 210-3428650. Το βιβλίο και το πρόγραμμα της παράστασης κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις ΚΑΠΠΑ.
