Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αρρώστια στον χρόνο...

Θεατρικό Μουσείο, Αβινιόν, κοστούμια στον Μασαίωνα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αρρώστια στον χρόνο...

  • A-
  • A+

Πήρα το τρένο από την Αρλ με τον μιστράλ ακόμα να φυσάει, ο Βικέντιος δεν κατοικούσε εδώ, γιατί άλλωστε; Είχαν μαζέψει υπογραφές να τον διώξουν μετά από κάποια νευρική κρίση του, - τον αλλόκοτο κοκκινομάλλη που με το καβαλέτο έτρεχε στα χωράφια, και το βράδυ φουριόζος στο μπορντέλο, στη Ραχήλ, «θα κόψω το αυτί μου και θα σου το χαρίσω» της έλεγε, καθώς την κρατούσε στα γόνατά του. Δεν τον ήθελαν οι Αρλεζιάνοι τον αυτόχειρα – πάντως χρόνια τώρα πλουτίζουν από το όνομά του. Ισως αν φτάσω ώς το Σεν Ρεμί; Ανοησίες. Ο Βαν Γκογκ είναι παντού γύρω μου, καθώς το τρένο της περίφημης SNCF τρέχει προς τον Βορρά. Αμπέλια, χωράφια θερισμένα, κυπαρίσσια, φλαμουριές – ό,τι αγάπησε και ζωγράφισε κάτω από το προβηγκιανό φως. Γι’ αυτό το φως ήρθαν όλοι εδώ: Μανέ, Μονέ, Σεζάν, Ρενουάρ, Σινιάκ, Μπονάρ, Ματίς, Πικάσο, Σαγκάλ, Λεζέ, Ντε Σταλ... Φαίνεται πως η ανυπέρβλητη γαλλική ζωγραφική χρωστάει πολλά σε τούτο το φως. Αρα και τα χρώματα. Πώς να ξεχωρίσεις το Χρώμα από το Φως. Μπερδεύονται τα τοπία που τρέχουν πλάι μου, έξω από το τρένο, με τους καμβάδες των μουσείων που φωλιάζουν πίσω από τα βλέφαρα, η γνωστή αίσθηση του deja vu, μάλλον όχι, εδώ το τοπίο αναπνέει και τρεμουλιάζει στο πέρασμα του μιστράλ. Παρά το φως και τα χρώματα η πανούκλα επισκεπτόταν συχνά την Προβηγκία.

Πίσω στον χρόνο, 14ο αιώνα, όλοι οι δρόμοι οδηγούσαν στην Αβινιόν. Στο τοπίο των ποταμών και των αμπελιών και της λεβάντας, δυτικά των βουνών Βοκλίζ, όλοι έφταναν εδώ. Κατεβαίνοντας ή ανεβαίνοντας τον Ροδανό, οχτακόσια χιλιόμετρα ποτάμι, από τον ελβετικό παγετώνα ώς τη Μεσόγειο, με άμαξες και τα πόδια, στο παπικό κράτος της Αβινιόν: έμποροι, καλλιτέχνες, εργάτες γης που γίνονταν βιοτέχνες, η ευμάρεια ήθελε καλούς μαστόρους, όλοι στους Γάλλους Πάπες και ιδίως στον Κλήμη τον Εκτο. Είχαν κουράσει οι θρησκευτικοί πόλεμοι, η ασυδοσία των φεουδαρχών, είχε απλωθεί το μαντάτο πως στην Αβινιόν αγαπούσαν τους Εβραίους εμπόρους – κανείς δεν παζαρεύει τόσο άξια όσο εκείνοι. Κι ύστερα όποιος πλήρωνε τον φόρο του στους Πάπες είχε εδώ ήσυχο το κεφάλι του. Και δώσ’ του από κοντά σαλτιμπάγκοι, πόρνες και κλεφτρόνια, Τσιγγάνοι από τον Νότο και τροβαδούροι, λιποτάκτες, λόγιοι, αλχημιστές και πληρωμένοι δολοφόνοι, ζητιάνοι, τσαρλατάνοι, και πλύστρες. Το καπηλειό και το πορνείο της Ευρώπης υπό την ανοχή της παπικής εξουσίας των Γάλλων κληρικών με την ευγενή καταγωγή. Ακόμα κι αν ο Πετράρχης παραπονιέται: «Η Αβινιόν είναι ένας οχετός, όπου συγκεντρώνονται όλα τα αποβράσματα του κόσμου... Τα πάντα αποπνέουν ψέμα, ο αέρας, η γη, τα σπίτια και κυρίως τα υπνοδωμάτια»!

Και χτίζονταν η πόλη μέσα στα τείχη που τους προστάτευαν, γέμισε στενά σοκάκια, ελικοειδή μέσα σ’ ένα λαβύρινθο προβηγκιανής πέτρας. Μέσα σε στέρεα τείχη να ανοίγουν με στενές πύλες και σ’ ένα γεφύρι που έμεινε μισό –απλωμένο κομμένο χέρι η γέφυρα του Μπενεζέ με το παρεκκλήσι του προστάτη Αϊ-Νικόλα- τι θα έκαναν οι ναυτικοί στις φορτηγίδες χωρίς την προστασία του;

Νομίζω ότι ήθελα να καταλάβω την αντιφατική ιστορία μιας πόλης που τον ύστερο Μεσαίωνα προόδευε υπό την κυριαρχία των κληρικών, τη σάρωσε η πανούκλα και συγχρόνως έδωσε τον πρώτο διανοούμενο της Αναγέννησης. Μα στο βάθος, ως συνήθως, ανασαίνουν διαβάσματα βιβλίων. Είναι φθινόπωρο, άδεια η πόλη από το πλήθος που συχνάζει εδώ για να δει θέατρο, το περίφημο Φεστιβάλ της Αβινιόν, να τεμπελιάσει στις όχθες του Ροδανού, να εξορμήσει στην προβηγκιανή εξοχή γύρω και το βράδυ να κατασταλάξει πίνοντας τα περίφημα τοπικά κρασιά στην Πλατεία του Ρολογιού ή την άλλη κάτω από το Παπικό Παλάτι.

Ο θλιμμένος Πάπας

Παπικό Παλάτι, Αβινιόν

Κι αν εμείς –αρχές του 21ου αιώνα– με τους δορυφόρους προσπαθούμε να εντοπίσουμε τους φορείς της αρρώστιας, οι κάτοικοι της πόλης τον 14ο αιώνα προφανώς δεν νοιάζονταν. Ηξεραν μόνο πως κάποιο καράβι από την Ανατολή, γράφουν για την Κριμαία, με σιτηρά στα αμπάρια και καλοθρεμμένους αρουραίους είχε πιάσει λιμάνι στη Σικελία. Από τη Μεσίνα της απλώθηκε το θανατικό. Ανέβαινε βόρεια, ρήμαξε Φλωρεντία και Βενετιά, έστριψε προς την Προβηγκία, κυνηγούσε φαίνεται τις πολιτείες τις πυκνοκατοικημένες (Αχ, Νέα Υόρκη...) Οι ψύλλοι, αυτά τα ζωύφια, την έτρεφαν με ανθρώπινο αίμα. Τσίμπημα και μετάδοση. Μόνο η φυγή και η φωτιά τούς σταματούσε (κάπως έτσι κατακάηκε το Λονδίνο στην άλλη φοβερή πανδημία του 17ου αιώνα ). Η φωτιά λοιπόν. Διέταξε ο περίφημος γιατρός του Πάπα Κλήμη με το όνομα Γκι Ντε Σολιάκ να ανάψουν στη μεγάλη αίθουσα του Παλατιού δύο φωτιές που δεν θα σβήνουν ούτε στιγμή. Κι ανάμεσά στις φλόγες τους – κι ας καίει ο ήλιος έξω, θα ζει ο Πάπας. Λόγιος ο Πάπας, λάτρης του ωραίου, προστάτης των Γραμμάτων και των Τεχνών. Και φαίνεται πως όσο κράτησε η πανούκλα κυβερνούσε από την ίδια θέση, Αλλωστε λένε πως ούτε τότε αποχωρίστηκε την ερωμένη του, την πανέμορφη Σεσίλ Ντε Κομίνγκ, – μπορούσε άραγε να διοικήσει χωρίς αυτήν; Οι χρονογράφοι του καιρού της την παραδίδουν στην Ιστορία με τέλεια αποτριχωμένο λείο και αρωματισμένο σώμα, όπου έβαφε τα χείλη του φύλου της πορφυρά. Ο ίδιος προσπαθούσε, λένε, από τα διαμερίσματά του να σταματήσει τους διωγμούς των Εβραίων, να σταματήσει τις ακρότητες των αυτομαστιγωνόμενων αιρετικών. Φέρεται ως ο θλιμμένος διανοούμενος Πάπας του όλου Μεσαίωνα.

Για τον Πετράρχη στην Αβινιόν δεν ξέρουμε πολλά παρά μόνο ότι την ίδια εποχή, πάνω κάτω τα ίδια χρόνια, έχει φτάσει στην πόλη και ερωτεύεται τη Λάουρα. Την πρωτοείδε το 1327 στην εκκλησία, στην Αγία Κλαίρη της Αβινιόν, την ώρα της λειτουργίας, κληρικός ο ίδιος, παντρεμένη εκείνη, λέγεται πως δεν την άγγιξε. Αλλά στα Σονέτα του έχει περίοπτη θέση. Εμεινε στην παγκόσμια Ιστορία της Λογοτεχνίας κι ας ήταν μόνο μια όμορφη –όπως τόσες άλλες– κόρη. Ο Πετράρχης θα τη χάσει από την αρρώστια, κατά μία εκδοχή, όπως θα χάσει και τον γιο του, Τζοβάνι, αγνώστου μητρός, αργότερα, οριστικά δε θα φύγει από την πόλη το 1353. Και πώς να εξηγήσεις ότι με τον Πετράρχη από τα χρόνια της πανούκλας ξεκίνησε η Αναγέννηση;

Η πανούκλα του 14ου αιώνα στις πόλεις της Προβηγκίας έχει ακόμα μια έκπληξη: δεν χτυπά μόνο τη βουβωνική χώρα του σώματος αλλά και τους πνεύμονες. Μεταδίδεται με μεγάλη ταχύτητα και με τα σταγονίδια στον αέρα. Στις πυκνοκατοικημένες πόλεις εντός των τειχών κάνει θραύση. Πεθαίνουν οι άνθρωποι σε πέντε ή έξι μέρες. Κανείς δεν πλησιάζει τον άλλο. Ο φόβος είναι χειρότερος από τον θάνατο. Και οι δεισιδαιμονίες (υποθέτω δεν θα υπολείπεται και ο φθόνος). Ποιος φταίει; Οι Εβραίοι που δηλητηρίασαν τα πηγάδια και θα οδηγούνται στη σφαγή. Η ξέφρενη ζωή και η αμαρτία, ο Θεός θέλει θυσίες – και πότε δεν ήταν το ίδιο. Οι αυτομαστιγωνόμενοι πιστοί σε δημόσια θέα. Να σηκώσουν πάνω τους όλα τα κρίματα των πολιτών. Ο όχλος που δεν μπορεί να προστατευτεί και η «μαγεία» δίνει και παίρνει στις τάξεις του, κρατά, θαρρείς, τον νόμο στα χέρια του.

Οι μάσκες με μορφές

Γιατρός, 17ος αιώνας, χαλκογραφία

Στο διαδίκτυο των ημερών μας πωλούνται σωρηδόν οι μάσκες. Καμιά πρωτοτυπία. Στις πανούκλες του Μεσαίωνα οι μάσκες που φορέθηκαν ήταν εξαιρετικά ευφάνταστες κυρίως όσον αφορούσε τη μορφή των πουλιών. Λογής προσωπίδες με τις μορφές των πουλιών κατασκευάζονται και είναι πολύτιμο εμπόρευμα. Στα χειρόγραφα της εποχής απεικονίζονται κάπως τρομακτικά, πάνω από τα μακριά ενδύματα, συχνά πολυτελέστατα, η μουτσούνα–ράμφος ενός αρπακτικού πουλιού. Λες και ήταν ένας τρόπος να απομακρυνθεί από την επιθυμία το κάθε είδος φιλιού. Και για να μην ξεχάσουμε τον Βοκάκιο, όχι μόνο η δική του Φλωρεντία ερήμωσε στον θάνατο της πανούκλας αλλά και συνεχώς, μετά τη γνωριμία τους, καθώς ακολουθούσε τον Πετράρχη, δεν μπορεί, είχε και προβηγκιανές προσλαμβάνουσες. Κι ύστερα, μπορεί μαζί να ξεγελούσαν τον Θάνατο. Να τον μαστιγώνουν με τις λέξεις.

Οι αρωματοποιοί και τα κοράκια, οι νεκροθάφτες δηλαδή, είναι κεντρικά πρόσωπα στο δράμα. Αρωματικές ουσίες χρησιμοποιούνται στην απολύμανση των σπιτιών. Σε διπλές και τριπλές δόσεις. Θυμάρι, δενδρολίβανο, λεβάντα –τα απέραντα χωράφια της λεβάντας καθόλου τυχαία, λοιπόν– σωροί οι κληματόβεργες καίγονταν στα κεντρικά σημεία της πόλης και πάνω τους τα αρωματικά. Παρ’ όλα αυτά στην πυκνοκατοικημένη πόλη χάνουν τη ζωή τους τετρακόσια άτομα τη μέρα, όπως λεγόταν και το μεταφέρει στον 20ό αιώνα ο Ρενέ Μπρούνι. Εφτά χιλιάδες σπιτικά ερήμωσαν ολοκληρωτικά, έντεκα χιλιάδες πτώματα σε έξι βδομάδες, ανάμεσά τους και εννιά καρδινάλιοι και εβδομήντα κατώτεροι κληρικοί. Και οι άνθρωποι-κοράκια διασχίζουν όλη τη μέρα την πόλη με τα κάρα τους φορτωμένα πτώματα. Ο γιατρός Γκι Ντε Σολιάκ άφησε και γραπτά για να περιγράψει πώς...«πολλοί πέθαιναν δίχως να ’χουν κανέναν στο πλευρό τους και θάφτηκαν χωρίς την ευλογία παπά. Ο πατέρας δεν επισκεπτόταν το γιο, κι ο γιος δεν έβλεπε τον πατέρα, η ανθρωπιά είχε πεθάνει. Ακόμα κι οι γιατροί δεν τολμούσαν να εξετάσουν αρρώστους, από φόβο μήπως κολλήσουν κι οι ίδιοι «. Ναι, πόσες αναλογίες μπορούν να ανιχνευθούν και παραλληλισμοί να γίνουν. Μάλλον γιατί δεν αλλάζουμε στο βάθος και πολύ, ή μήπως καθόλου; Και τι νομίζουμε ότι διαβάζουν οι εραστές των βιβλίων στην μεγάλη βιβλιοθήκη του παπικού παλατιού; Μα την Αποκάλυψη του Ιωάννη, φυσικά.

«Μαύρος Θάνατος» και τέχνη

Αβινιόν, ο Ροδανός

Από τον 14ο αιώνα και για τριακόσια χρόνια ο λεγόμενος «Μαύρος Θάνατος» δεν θα λείψει από τον γνωστό κόσμο. Την ίδια εποχή στον Βενετικό Χάνδακα ανάμεσα σε πολλούς θα ξεκληρίσει και την οικογένεια του Στέφανου Σαχλίκη, του πρώτου που γράφει σε ρίμα στην ελληνική γλώσσα, μα ούτε ο Φρανσουά Βιγιόν έναν αιώνα αργότερα δείχνει να τον αγνοεί. Αναρωτιέμαι για την επίδραση του θανάτου στην ποίηση και των δύο αυτών: αθυρόστομοι, ζωή μέσα στην κραιπάλη, τη λαγνεία, τις φυλακές, με πόρνες, ζάρια και μαχαιρώματα, και μια ποίηση πρωτόγνωρη, βλάσφημη, «αμαρτωλή».

Το πρωί την επομένη είμαι στην κεντρική είσοδο στο Παπικό Παλάτι και η έκπληξη διπλή: το ίδιο εισιτήριο ισχύει για δύο μέρες και μια μεγάλη έκθεση εικαστικών από την Αφρική κοσμεί τις αίθουσές του. Πρώτα περνάς από τη μεγάλη αυλή. Εδώ η σκηνή του φεστιβάλ που μαζεύει κόσμο το καλοκαίρι από όλον τον κόσμο (2020, δεν θα γίνει, το κλείνει η πανδημία– τι ειρωνεία). Σκαλωσιές, φώτα, καλώδια, από τις πλαϊνές αψίδες των διαδρόμων η εικόνα σε μοιράζει στα δύο, το χθες και το σήμερα, αίσθηση που σε κρατά ώς το τέλος, καθώς στο ανάκτορο απλώνεται η έκθεση των Αφρικανών καλλιτεχνών. Η συνοδική πτέρυγα, η σειρά των παπικών προσωπογραφιών, το παρεκκλήσι, ο πάνω όροφος: η τεράστια Αίθουσα των Δείπνων και το περίφημο μαγειρείο απαθανατίστηκαν σε χρονικά και πίνακες τα πιάτα με τους φασιανούς και τα κυνήγια, ψητά αρνιά και γουρουνόπουλα, εδώ έτρωγε η άρχουσα τάξη μιας ολόκληρης εποχής, κλήρος και φεουδάρχες μοίραζαν τη σοδειά και τη φορολογία σε –όχι πάντα– αγαστή συνεργασία, ενώ στη διπλανή αίθουσα των τελετών αντάλλασσαν πολυτελή δώρα. Και οι υπηρέτες λαϊκοί καταϊδρωμένοι, μην αργήσουν τα εδέσματα και μη σβήσουν τα κεριά και τα καντηλέρια!

Στο συνεχόμενο παλιό ανάκτορο είναι τα διαμερίσματα του Κλήμη του Εκτου. Εδώ η υψηλή αισθητική σε αφήνει απλώς άφωνη. Το υπνοδωμάτιό του έχει γαλάζιους τοίχους με λεπτεπίλεπτα σχέδια από κλαριά, φύλλα και πουλιά. Λες και η λεπτεπίλεπτη ιαπωνική ζωγραφική έχει μετοικήσει εδώ. Η Αίθουσα του Ελαφιού με σκηνές από ψάρεμα και κυνήγι. Μα το πιο γοητευτικό; Το πάτωμα! Μικρά κεραμικά πλακάκια σε όλα τα χρώματα που το προβηγκιανό φως χαρίζει, ψαράκια, μικρά πουλιά, περιστέρια και ζωάκια ενός άγνωστου εξωτικού κόσμου. Πανηγύρι χρωμάτων και μορφών κάτω από τα πόδια σου. Εδώ θέλεις να σ’ αφήσουν να καθίσεις κατάχαμα και να ταξιδεύεις στο αληθινό αλλά και επινοημένο ζωικό βασίλειο.

Η Αίθουσα των Ακροάσεων, για την απονομή της δικαιοσύνης και τη διανομή των προνομίων, το μεγάλο παρεκκλήσι, η μεγάλη σκάλα ώς την κορφή, την τοσοδούλα καφετέρια, θέα πάνω από κεραμοσκεπή κτίρια, ώς τους καταπράσινους κήπους τού Ροσέ ντε Ντομ. Καταμεσήμερο θα ανεβώ ώς εδώ, ήθελα να δω τα βουνά του Βοκλίζ όπως τα είδε η ηρωίδα του Αντρέ Μπρινκ στο «Τείχος της Πανούκλας».

Οι ιοί ταξιδεύουν

Εχουμε και λέμε: 1347, 1399, 1427, 1588. Συνήθως στην Ευρώπη η αρρώστια έρχεται με ναύτες κι εμπορεύματα από την Ανατολή, ρίχνει άγκυρα στα λιμάνια, ξενιστές πάντα κάποια ζωάκια. Στις μέρες μας ταξιδεύει αεροπορικώς, ίσως και πρώτη θέση. Αλλά τότε ήταν και ενδημική, σαν να μην απομακρύνεται καθόλου από την πολιτισμένη Κυρία με τα ακριβά ρούχα -οι πρώτες αποικίες τής φέρνουν πολύτιμα υφάσματα, μετάξια και λινά. Αργότερα το 1665-66 το Λονδίνο πεθαίνει από την ίδια αιτία με ασύλληπτους ρυθμούς ώς τη μεγάλη πυρκαγιά. Ο Ντάνιελ Νταφόε, ναι αυτός του Ροβινσώνα Κρούσου των παιδικών μας χρόνων, έζησε μικρός την επιδημία της πανώλης κι έγραψε γι’ αυτήν στο «Ημερολόγιο της χρονιάς της πανούκλας». Το 1721 η νέα πανούκλα θα λυγίσει τη Γαλλία. Τώρα είναι η σειρά της Μασσαλίας να έχει το μεγάλο μερίδιο της «ευθύνης». Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.


 

 

 

 


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Επιδημία και πανδημία
Πανδημία είναι μια επιδημία λοιμωδών ασθενειών που εξαπλώνεται με γρήγορους ρυθμούς σε μια μεγάλη περιοχή, όπως είναι μία ήπειρος, ή ακόμα και σε παγκόσμια κλίμακα, απειλώντας το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού.
Επιδημία και πανδημία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας τα τρωτά σημεία τους
Οι κοινοί μηχανισμοί νόσησης στην οικογένεια των κορονοϊών αποτέλεσαν το θέμα μελέτης ερευνητικής ομάδας όπως αναφέρεται σε άρθρο του περιοδικού Τεχνολογίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Cordis».
Αναζητώντας τα τρωτά σημεία τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μην ξεχνάτε τα εμβόλια του παιδιού
O Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει σημάνει συναγερμό αφού λόγω Covid-19 τα εθνικά προγράμματα εμβολιασμού εμφανίζουν πτώση 70% και είναι απαραίτητο ο εμβολιασμός των παιδιών να πραγματοποιηθεί κανονικά.
Μην ξεχνάτε τα εμβόλια του παιδιού
ΝΗΣΙΔΕΣ
«I feel you»… Covid-19
Ενα νέο έξυπνο βραχιολάκι χειρός (smartband), θα βοηθήσει στην επίτευξη της κοινωνικής αποστασιοποίησης, με στόχο τον έλεγχο της εξάπλωσης του Covid-19. Η μικρή «έξυπνη» φορητή συσκευή αναπτύχθηκε από ομάδα...
«I feel you»… Covid-19
ΕΥΡΩΠΗ
Η Σουηδία είχε τον μεγαλύτερο αριθμό νεκρών τον Απρίλιο μετά το 1993
Ο Απρίλιος του 2020 ήταν ο χειρότερος από άποψη θανάτων στη Σουηδία μετά το 1993, σύμφωνα την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της χώρας, και σε αυτό συνέβαλε η επιδημία Covid-19.
Η Σουηδία είχε τον μεγαλύτερο αριθμό νεκρών τον Απρίλιο μετά το 1993

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας