Δύο απειλές συμπίπτουν χρονικά: η απειλή των «μολυσματικών ασθενειών» και εκείνη των «μολυσματικών ανθρώπων». Ο ξένος γίνεται εχθρός. Το ίδιο και ο ασθενής. Το άγγιγμα του Αλλου καταλήγει να είναι ταυτόσημο ενός «επιθετικού ιού» και το «προσφυγικό σώμα» αντιμετωπίζεται ως κάτι το επονείδιστο.
Με πόσους τρόπους μπορούν να επανανοηματοδοτηθούν τα ανθρώπινα σώματα πάνω στους φράχτες των συνόρων και τι κάνει άραγε τη στοργή απέναντι στον Αλλο να μεταλλάσσεται σε απέχθεια;
Ο δημόσιος λόγος πολλαπλασιάζει την αγριότητα και τις φοβίες εντός μας και το σώμα μας αναπτύσσει μηχανισμούς άρνησης και απώθησης, αρνούμενο την αδυναμία, έτσι ώστε να μην μπει σε «καραντίνα» για να μη στιγματιστεί, απαρνούμενο τον ξένο για να μην «αλλοτριωθεί». Η διασπορά του φόβου και του μίσους –όπως όλα δείχνουν– είναι αναπόδραστη όσο οι άνθρωποι –είτε ασθενείς είτε οδοιπόροι– υποβαθμίζονται σε «εισβολείς», από τους οποίους θα πρέπει να προστατευτεί η κοινωνία.
Το ομιλούν σώμα βρίσκεται σε κρίση, όπως σχεδόν και ό,τι μας περιβάλλει. Κι ας επιμένει ο μεταμοντέρνος άνθρωπος να δείχνει Υπεράνθρωπος. Δεν είναι. Νοσεί ή τρέμει πως θα νοσήσει, νιώθει παραβιασμένος από οτιδήποτε κατονομάζει «εισβολέα» και αναδιπλώνεται.
Ισως γιατί το ανθρώπινο σώμα παλεύει να παραμείνει «εξαγνισμένο και δυνατό». Πρόκειται για τη θεμελιώδη φαντασίωση της «εθνικής καθαρότητας», η οποία χρησιμοποιήθηκε –κατά καιρούς– από τους υπέρμαχους της ναζιστικής ιδεολογίας.
Ο φασισμός είναι, εξάλλου, ένας ύπουλος κίνδυνος, όπως έγραφε και ο Γάλλος θεωρητικός Ρολάν Μπαρτ. Και τα άτομα με χαμηλή υποκειμενικότητα είναι τα πλέον επιρρεπή για να τον ασπαστούν, ενδεχομένως για να περιφρονήσουν τους άλλους προτού προλάβουν να περιφρονηθούν από αυτούς. Το πλήθος είναι, άλλωστε, πιο ευάλωτο σε περιόδους κρίσης. Τότε υπάρχει πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της θεωρίας περί υπανθρώπων. Υπάνθρωποι μπορεί να είναι οι ελλειμματικοί, οι διαφορετικοί, οι μη αυτόχθονες. Δηλαδή, σώματα που περισσεύουν.
Τα περιττά σώματα
Η Χάνα Αρεντ σημείωνε πως ζούμε σε ένα πρότυπο καθεστώς ολοκληρωτικής κοινωνίας που τείνει προς ένα κλειστό σύστημα εντός του οποίου οι άνθρωποι είναι περιττοί. Μέρος αυτής της ολοκληρωτικής κοινωνίας είναι το απανθρωποποιητικό ιατρικό σύστημα που αποφασίζει ποιοι θα πεθάνουν και ποιοι θα ζήσουν, ένα σύστημα που αναγκάζει ακόμα και τους γιατρούς να καταλήξουν να είναι βιο-διαχειριστές.
Ο Covid-19 λειτούργησε –μεταξύ άλλων– ως μια αφορμή για να έρθουμε αντιμέτωποι με τον τρόπο που στεκόμαστε απέναντι στην περατότητά μας και στον Αλλο. Με τρόπο φοβικό. Το προσφυγικό ζήτημα εργαλειοποιήθηκε και ανασύρθηκε στην επιφάνεια ο χειρότερος εαυτός μας, στη σκιά του κορονοϊού. Η ανθρώπινη ιδιότητα αφαιρέθηκε από τους πρόσφυγες και τους μετανάστες, ενώ η ανθρώπινη ζωή έπαψε να είναι αδιαπραγμάτευτη καθώς ο κυρίαρχος λόγος δεν αναγνωρίζει «ξεριζωμένους» αλλά «ποινικούς που απειλούν τα σύνορά μας».
Ο ιός, ο φόβος και ο ξένος
Πώς οικοδομείται το ρατσιστικό-φοβικό σώμα; Οταν ο ξένος γίνεται εχθρός, η κυρίαρχη φαντασίωση αφορά πλέον το «καθαρό σώμα». Τα άτομα με χαμηλή υποκειμενικότητα γίνονται «πιστοί ακόλουθοι» (followers) αυτής της ρητορικής του μίσους και ασπάζονται τη φασιστική φαντασίωση ενός σώματος εξαγνισμένου από κάθε «κακό». Ως γνωστόν, η διεκδίκηση της εθνικής καθαρότητας οξύνεται σε περιόδους κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Είναι η στιγμή που χρειαζόμαστε έναν «εχθρό» για να φορτωθεί την ευθύνη για όλα τα δεινά μας. Και όσο οι συμβολικές ταυτίσεις βρίσκονται σε κρίση τόσο χρειαζόμαστε να ενισχύσουμε το αίσθημα μιας εικονικής ταυτότητας, να αρνηθούμε τους «πολλούς ξένους» στο όνομα μιας ομοιογένειας. Η άρνηση του πολλαπλού στο όνομα του Ενός είναι, άλλωστε, η «πηγή των διακρίσεων», σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία. Αυτή είναι και μία από τις κυρίαρχες ερμηνείες γένεσης του ρατσιστικού σώματος που μοιάζει να βρίσκεται σε έξαρση.
Σώματα σε κρίση
Αντίστοιχη είναι και η φαντασίωση του μονίμως υγιούς και ακμαίου σώματος. Στο όνομα αυτής της φαντασίωσης, απορρίπτεται οτιδήποτε ελλειμματικό, ασθενικό και ατελές.
Μοιάζει, λοιπόν, να γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να κατοικήσουμε ένα σώμα με ασφάλεια, αξιοπρέπεια και ηρεμία. Είτε βρισκόμαστε από τη μία είτε από την άλλη πλευρά της όχθης. Και όσο άνθρωπος δεν είναι η απάντηση, όποια και αν είναι η ερώτηση, το σώμα που νοσεί και μισεί θα τρώει την ίδια του τη σάρκα.
Ακόμα και το σώμα του στρατιώτη φέρει τη δική του οδύνη. Ο ένστολος μεταφέρει ένα σύνολο ιδεωδών καθώς αντιπροσωπεύει την πατρίδα του, με αποτέλεσμα το σώμα του να μην του ανήκει πια. Οπως δεν μας ανήκει το σώμα μας όταν φέρει το στίγμα ενός ιού, τη στιγμή που δαιμονοποιείται μια ασθένεια. Τα σώματα που νοσούν και εκείνα που ξεριζώνονται γίνονται, σχεδόν πάντα, αποδέκτες μέγιστων προσβολών της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Και δεν χωρούν πουθενά.
«Απέναντι στην κρίση του ανθρώπου, ας σώσουμε τουλάχιστον τα σώματα, ώστε το μέλλον να παραμείνει δυνατό», έγραφε ο Αλμπέρ Καμί. Για τον Γάλλο φιλόσοφο, που επέμεινε μέχρι τέλους στον στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση, η προστασία του ανθρώπινου σώματος και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ήταν θεμέλιος λίθος της πολιτικής. Με στόχο, πάντα, την αποφυγή της ταπείνωσης του υποκειμένου. Διότι το υποκείμενο που ταπεινώνεται, ενσωματώνει τη βαρβαρότητα και νιώθει ντροπή να ζει. Βιώνει την ενοχή ενός σώματος που περισσεύει και συνθλίβεται. Για την ακρίβεια, μετατρέπεται σε αντικείμενο της ταπείνωσης που υπέστη και η αυτοεικόνα του θρυμματίζεται. Γι’ αυτό, ας περισώσουμε τα σώματα, χωρίς να τα αποκλείουμε από την αξιοπρέπεια. Είτε πρόκειται για σώματα ξένα είτε για σώματα «εύθραυστα».
