«Επιστρέφω 25 αιώνες μετά για να σας ευχαριστήσω…»

«Κάθε φορά που διαβάζω ένα κείμενο του Μπόρχες ξαναζώ, ώς έναν βαθμό, την εμπειρία της πρώτης επαφής με το έργο του, πράγμα που δεν συμβαίνει με την εκ νέου ανάγνωση όποιου άλλου λογοτεχνικού κειμένου. Την ξαναζώ όχι ως ανάμνηση ή νοσταλγία αλλά ως πρωτόγνωρη εμπειρία, παρότι έχω διαβάσει πολλά κείμενα του Μπόρχες· βρίσκεται σε ένα άλλο μήκος λογοτεχνικού κύματος, που είναι τόσο ιδιότυπο ώστε να γίνεται αισθητό ως μοναδικό» γράφει ο Νάσος Βαγενάς στο βιβλίο του «Η λογοτεχνία στο τετράγωνο, Σημειώσεις για τη γραφή του Χόρχε Λουίς Μπόρχες» που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις.

Το απόσπασμα αυτό περιγράφει ακριβώς τη γνωριμία με το σύμπαν του μεγάλου Αργεντινού συγγραφέα. Ενα σύμπαν που δεν έχει τον γνώριμο ήλιο και το κίτρινο φεγγάρι που γνωρίζουμε, ένα σύμπαν που έφτιαξε ολόδικό του ο Μπόρχες από την πρώτη ιστορία που έγραψε στα οχτώ του χρόνια, όταν σταδιακά έχανε την όρασή του μέχρι το 1986 όταν, οριστικά τυφλός πια, πεθαίνει στη Γενεύη. Η ελληνική μυθολογία και η επανάσταση των μπολσεβίκων στη Ρωσία ήταν πάντα η έμπνευσή του, το σκαλί που πατούσε για να χτίσει τον λεγόμενο πια «μπορχεσιανό κόσμο».

Στο βιβλίο, ο καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας Νάσος Βαγενάς μάς επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στις σημειώσεις που συγκέντρωνε τόσα χρόνια για τον Μπόρχες. Κομβικό σημείο η συνάντησή τους στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, όπου οι δύο άντρες συναντήθηκαν στις 12 Μαΐου 1984, με αφορμή την τελετή αναγόρευσης του Μπόρχες σε επίτιμο διδάκτορα.

Η αντιφώνηση του Μπόρχες άρχιζε έτσι: «Ντρέπομαι που δεν ξέρω ελληνικά και είμαι αναγκασμένος να σας ευχαριστήσω στα αγγλικά. Ως ποιητής δεν μπορώ παρά να χρησιμοποιήσω μεταφορές, και στη σημερινή περίπτωση θα χρησιμοποιήσω δύο. Η πρώτη είναι εκείνη της επιστροφής στην πατρίδα, της επιστροφής του Οδυσσέα. Ο Οδυσσέας έκανε δέκα χρόνια για να γυρίσει στην Ιθάκη. Εγώ θα έλεγα ότι επιστρέφω στην Κρήτη, επιστρέφω στην Ελλάδα, είκοσι πέντε αιώνες έπειτα από τότε που όλα άρχισαν εδώ· εδώ που ανέβλυσαν ο στοχασμός, η διαλεκτική, η ποίηση, η φιλοσοφία, όλα. Και γυρίζω έπειτα από τόσους αιώνες για να σας ευχαριστήσω όλους».

Ο Νάσος Βαγενάς περιγράφει την πρώτη τυχαία συνάντηση με τον Μπόρχες στις 3 Σεπτεμβρίου του 1983, όταν ενώ συζητούσε με μια παρέα στου «Ζόναρς» και έλεγε πως μεταφράζει το διήγημά του «25 Αυγούστου 1983», βλέπει ξαφνικά στον καθρέφτη του καφενείου τον Μπόρχες ολοζώντανο: «“Ο Μπόρχες”, ψιθύρισα. Οι άλλοι νόμισαν πως αστειεύομαι. Ανέβαινε αργά την Πανεπιστημίου. Είχε το αριστερό του χέρι (δηλαδή το δεξί) περασμένο στο μπράτσο μιας γυναίκας με ξανθόμαυρα μαλλιά (αργότερα ο Δημήτρης Καλοκύρης μου είπε πως θα πρέπει να ήταν η Μαρία Κοντάμα).[…] Σηκώθηκα και τους ακολούθησα. Σταμάτησαν στα φανάρια του “Ορφανίδη” περιμένοντας να ανάψει το πράσινο. Τους άκουσα να μιλούν ισπανικά. Φτάνοντας στο απέναντι πεζοδρόμιο στάθηκαν. Η Μαρία Κοντάμα κοίταζε γύρω σαν να γύρευε κάτι. Πλησίασα και τη ρώτησα στα ελληνικά: “Είναι ο Μπόρχες;”. “Si”, είπε. Ο Μπόρχες ακούγοντας το όνομά του έστρεψε το πρόσωπό του προς το μέρος μου. Ηταν αδύνατο να κρατήσω τη συγκίνησή μου. […] “Δεν το ξέρει κανείς πως είστε εδώ, δεν το ‘γραψαν οι εφημερίδες”. “Προσπαθώ να είμαι αόρατος”, αποκρίθηκε γελώντας…».

Στο βιβλίο υπάρχουν και πέντε ποιήματα του Μπόρχες σε μετάφραση του Νάσου Βαγενά. Ξεχωρίζω το «Ο ερωτευμένος», γιατί ίσως είναι μια από τις λίγες στιγμές στο έργο του που ο Αργεντινός ποιητής ασχολείται με το θέμα του έρωτα.

«Θα λέγαμε ότι ο Μπόρχες είναι ερωτικά ντροπαλός. Πολύ περισσότερο από τον φυσικό ερωτισμό τον ενδιαφέρει -τον ερεθίζει, θα έλεγα- ο πνευματικός ερωτισμός, που αποτελεί μια παράμετρο του καλλιτεχνικού ιδεαλισμού του. Αν ο Ντε Κουίνσι, που ο Μπόρχες τόσο θαύμαζε για το πνεύμα του, έπαψε να αναζητεί την Αννα του μέσα στα ταλαίπωρα πλήθη του Λονδίνου, την Ουλρίκε ο Μπόρχες, που στο ομώνυμο διήγημά του φαντάστηκε ότι τη φίλησε στο στόμα, δεν έπαψε να την αναζητά ποτέ. Αυτό το ανεκπλήρωτο εκφράζει, στον ύψιστο βαθμό, “Ο ερωτευμένος”, το ωραιότερο, πιστεύω, σονέτο του», σημειώνει ο Νάσος Βαγενάς.

Και με αυτό το ποίημα τελειώνω αυτό το κείμενο, ανανεώνοντας για ακόμη μια αφορά τους όρκους της αγάπης και του μεγάλου θαυμασμού για τον ανεκτίμητο Χόρχε Λουίς Μπόρχες.

Φεγγάρια, ρόδα, χαραυγές, γρίφοι, ρολόγια

Πλώρες, η μυρωδιά του δυόσμου, ωδές, λαγούτα,

Το σκονισμένο τίποτα, οι μορφές του Γκόγια,

Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν όλα τούτα.

Ας υποθέσουμε ότι η δοξασμένη Ρώμη

Κι η Βαβυλώνα υπήρξαν κάποτε, και μόνο

Πως τ´ όνομά τους απομένει ακόμη

Που δεν το σκέπασε το χώμα των αιώνων.

Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει η οργή, η ασπίδα

Του φοβερού Αχιλλέα, το αστείρευτο αίμα,

Το έπος του Ωραίου, η αρμονία του Κόσμου.

Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν οι άλλοι: Ψέμα.

Εσύ μονάχα υπάρχεις, θλίψη μου κι ελπίδα,

Απελπισία, χαρά, έρεβος, φως μου.