Το 1973, όταν ξέσπασε η πρώτη πετρελαϊκή κρίση, με τις αραβικές χώρες να κλείνουν τις στρόφιγγες, γιατί η Δύση υποστήριζε το Ισραήλ στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, στην Ελλάδα κυκλοφόρησε η ταινία «Ο φαντασμένος», του Ντίνου Δημόπουλου, με τον Κώστα Ρηγόπουλο, την Μπέττυ Αρβανίτη και τον Λάμπρο Κωνσταντάρα στον πρωταγωνιστικό ρόλο του μεγαλομανούς επιχειρηματία Μάκη Καρασίνη, που «την ψωνίζει» τελείως όταν πιστεύει πως ένα πηγάδι στο κτήμα του στο χωριό άρχισε να βγάζει πετρέλαιο. Σε μια σκηνή ανθολογίας, ο Κωνσταντάρας αγκαλιάζει μια μπουκάλα γεμάτη πετρέλαιο, που του έφερε ο επιστάτης του κτήματός του, και φαντασιώνεται τα αμύθητα πλούτη του Ιμπν Σαούντ (του ιδρυτή και βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας): «οι αντλίες να δουλεύουν και να βγάζουν το μαύρο χρυσάφι: ντούπου – ντούπου, ντούπου-ντούπου…» λέει εκστασιασμένος.
Γιά να δούμε όμως λίγο περισσότερο αυτό το παχύρρευστο, εύφλεκτο υγρό, το μαύρο αίμα που ρέει στις αρτηρίες του σύγχρονου πολιτισμού, δίνοντάς τους ζωή. Εκτός από καύσιμο οχημάτων, το πετρέλαιο καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες της βιομηχανίας και της γεωργίας, ενώ είναι η πρώτη ύλη για ένα σωρό προϊόντα, από τα χρώματα και τα χημικά μέχρι το πλαστικό. Κυριολεκτικά, σήμερα ο πολιτισμός της Γης βασίζεται, ακόμα, στο πετρέλαιο, παρ’ όλη την παραγωγή ενέργειας από τη διάσπαση του ατόμου και τις ανανεώσιμες πηγές. Το πότε θα τελειώσουν τα αποθέματα υδρογονανθράκων είναι ουσιαστικά το σημαντικότερο ερώτημα αυτή τη στιγμή στον πλανήτη.
Μέχρι να γίνει αυτό, όμως, και να αλλάξει η ζωή μας άρδην, να πούμε πως το πετρέλαιο είναι μεν ένα σύνθετο μείγμα υδρογονανθράκων, ένα υγρό πέτρωμα, αλλά δεν ξέρουμε ακριβώς την προέλευσή του. Υπάρχουν, χοντρικά, δύο θεωρίες. Η μία λέει πως το πετρέλαιο είναι προϊόν αποσύνθεσης κυρίως θαλάσσιων ζωικών και φυτικών οργανισμών, που εγκυστώθηκαν μέσα σε πετρώματα σε μεγάλο βάθος. Από αυτό το υλικό, με την επίδραση αναερόβιων βακτηρίων, προέκυψε το πετρέλαιο, σύμφωνα με τον γεωλόγο Ποτονιέ. Με άλλα λόγια, όταν φουλάρουμε το ρεζερβουάρ, βάζουμε στο αυτοκίνητό μας τα υπολείμματα της αρχέγονης βλάστησης, του πλαγκτού και ίσως των δεινοσαύρων από τις πρώτες γεωλογικές εποχές του πλανήτη – καίμε το παρελθόν μας κατά κάποιον τρόπο…
Από την άλλη, υπάρχει η σχολή που υποστηρίζει τη μη βιολογική προέλευση του πετρελαίου, αποδίδοντας τη δημιουργία του στις αποθέσεις άνθρακα κατά τον σχηματισμό του στερεού φλοιού – κάτι που δέχτηκε και ο Ντμίτρι Μεντελέγιεφ, ο Ρώσος χημικός που συνέταξε τον Περιοδικό Πίνακα των Στοιχείων. Το όνομά του, «πετρέλαιο» προκύπτει από τις λέξεις «έλαιο» και «πέτρα». Το λάδι της πέτρας δηλαδή. Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας λέει πως είναι «ελληνογενής» ξένος όρος, που προέρχεται από τον μεσαιωνικό λατινικό όρο «petroleum». Μια άλλη εκδοχή θέλει τον όρο «πετρέλαιο» να επινοείται το 1556 απο τον Γερμανό γεωλόγο Γκέοργκ Μπάουερ.
Οπως και να ’χει, το πετρέλαιο ήταν γνωστό στην Κίνα εδώ και 2.000 χρόνια, μάλιστα αναφέρεται στο γνωστό βιβλίο «Ι Τσινγκ». Στην Κίνα έγινε και η πρώτη καταγεγραμμένη γεώτρηση για άντληση πετρελαίου το 347 μ.Χ., στα 240 μέτρα βάθος, με σωλήνες από μπαμπού. Ο Κινέζος επιστήμονας Σεν Κούο, τον 11ο αιώνα μ.Χ., ονόμασε το μαύρο υγρό «Σιγιού» (Shiyou), δηλαδή το «έλαιο της πέτρας», πετρέλαιο.
Ο Ηρόδοτος αναφέρει πως, χιλιάδες χρόνια πριν, η άσφαλτος (ορυκτός υδρογονάνθρακας) χρησιμοποιούνταν στην κατασκευή των τειχών και των πύργων της Βαβυλώνας, ενώ μιλά για πετρελαιοπηγές στη Ζάκυνθο!
Αραβες και Πέρσες χημικοί μελέτησαν το πετρέλαιο, όπως ο Μουχάμαντ ιμπν Ζακαρίγια Ραζί στον 9ο αιώνα, που απέσταξε κηροζίνη από το πετρέλαιο ως καύσιμο για λάμπες. Και από τους Αραβες της Ισπανίας, η τεχνική της απόσταξης πέρασε τον 12ο αιώνα στη Δυτική Ευρώπη. Πάντως, η σύγχρονη ιστορία του πετρελαίου αρχίζει τον 19ο αιώνα με τη διύλιση του αργού πετρελαίου για την παραγωγή παραφίνης από τον Σκοτσέζο χημικό Τζέιμς Γιανγκ.
Σήμερα, κανείς δεν μπορεί να προδιαγράψει με ακρίβεια το τι θα γίνει τελικά στο ακανθώδες ζήτημα της εκμετάλλευσης του υποθαλάσσιου πετρελαϊκού πλούτου στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Τουρκία, την Ελλάδα, την Κύπρο, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, τη Λιβύη, τους Αμερικανούς, του Ευρωπαίους και τους Ρώσους να παίζουν ένα γεωστρατηγικό ενεργειακό σκάκι. Δυστυχώς, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει και κάποια ανάφλεξη, κυριολεκτική και μεταφορική, με τόσα καύσιμα και τόσα όπλα στην περιοχή… Τελικά, το μόνο σίγουρο είναι πως το πετρέλαιο φέρνει τεράστιο πλούτο σε ελάχιστους πετρελαϊκούς κολοσσούς και μεγάλη δυστυχία σε πολλύ περισσότερους ανθρώπους – οι Πόλεμοι του Κόλπου αλλά και οι οικολογικές καταστροφές από βύθιση δεξαμενόπλοιων είναι ισχυρά παραδείγματα.
Από την άλλη, πόσοι ωφελούνται, ρεαλιστικά, από το πετρέλαιο; Λίγοι ξέρουν ότι η Ελλάδα κατέχει την 82η θέση στη λίστα (του 2019, από την Αμερικανική Διoίκηση Ενεργειακής Πληροφόρησης – US Energy Information Administration) με τις 96 πετρελαιοπαραγωγικές χώρες στον κόσμο, με 3.172 βαρέλια ημερήσια παραγωγή, όταν οι ΗΠΑ, η πρώτη χώρα του καταλόγου, παράγουν περισσότερα από 15 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, ενώ η τελευταία, το Μαρόκο, παράγει μόλις 160 βαρέλια ημερησίως.
Σίγουρα κανείς Ελληνας δεν φόρεσε τη σαουδαραβική κελεμπία κυκλοφορώντας με λιμουζίνα, με την τσέπη γεμάτη πετροδολάρια, επειδή υπάρχει το κοίτασμα του Πρίνου στην θαλάσσια περιοχή της Θάσου και το φυσικό αέριο του Ν. Καβάλας. Απεναντίας, χώρες με πολύ πετρέλαιο, όπως η Βενεζουέλα (στην 11η θέση του καταλόγου), υποφέρουν τα πάνδεινα γιατί δεν εκλέγουν τους σωστούς ηγέτες… Για το Ιράκ που είναι η τέταρτη χώρα στον κόσμο στην παραγωγή πετρελαίου με σχεδόν 4,5 εκατ. βαρέλια την ημέρα, και το Ιράν, στην πέμπτη θέση με σχεδόν 4 εκατ., ας μη μιλήσουμε καλύτερα… Τελικά, ίσως να ήταν καλύτερα για μας, εάν όλη αυτή η ιστορία με τα πετρέλαια στο Αιγαίο, το Ιόνιο και την Ανατολική Μεσόγειο να ήταν μια φούσκα, αέρας κοπανιστός, όπως συνέβη με τον Κωνσταντάρα, που το πετρέλαιο στο πηγάδι του ήταν μια φάρσα που του έστησαν οι συγχωριανοί του. Γιατί συχνά, συχνότατα, πετρέλαιο και αίμα ρέουν μαζί στον κόσμο.
