Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η φιλανθρωπία ως μορφή εξουσίας

Το νοσοκομείο Συγγρού. Κατασκευάστηκε με χρήματα του κληροδοτήματος του Ανδρέα Συγγρού, τραπεζίτη και εθνικού ευεργέτη. Εν ζωή είχε εμπλακεί σε ένα από τα πρώτα χρηματιστηριακά σκάνδαλα, ενώ αποτέλεσε και παράγοντας στην πρώτη χρεοκοπία της χώρας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η φιλανθρωπία ως μορφή εξουσίας

  • A-
  • A+

Ποια είναι η θεμελιώδης φαντασίωση πίσω από τη φιλανθρωπία; Κατά πόσον η γενναιοδωρία παράγει κοινωνική αλλαγή; Μπορούν οι φιλάνθρωποι να σώσουν τον κόσμο ή απλώς αναιρούν τη φυσική κατάσταση ισότητας;

Η Λίντσεϊ Μαγκόι, κοινωνιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Εσεξ, είχε υποστηρίξει σε μια μελέτη της πως «η φιλανθρωπία μπορεί να αυξάνεται, αλλά μόνο στο πλαίσιο της ανεξέλεγκτης ανισότητας». Και όσα ακολούθησαν τα τελευταία χρόνια την επιβεβαίωσαν, δεδομένου πως η αύξηση της οικονομικής ανισότητας σε όλο τον κόσμο συνέπεσε με την αύξηση της ροής χρήματος σε φιλανθρωπικές δράσεις.

Τι κρύβεται, λοιπόν, κάτω από τον μανδύα της φιλανθρωπίας τόσο σε ψυχολογικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο; Και για ποιο λόγο καμία κυβέρνηση στη χώρα μας δεν έχει υποστηρίξει με συνέπεια τη λειτουργία του κοινωνικού κράτους ως αναπτυξιακού μέσου;

Αναπαραγωγή πατερναλιστικών μοτίβων πίσω από τη φιλανθρωπία

Στο άρθρο «Το παράδοξο της φιλανθρωπίας» η Τζουλιάνα Σρέντερ, ερευνήτρια Γνωστικής και Κοινωνικής Ψυχολογίας, ανέλυε πώς οι άνθρωποι που επιμένουν να προσφέρουν βοήθεια, το κάνουν με τρόπο πατερναλιστικό, ενώ οι αποδέκτες φιλανθρωπικών πράξεων επιθυμούν να έχουν την επιλογή του είδους της βοήθειας που θα τους παρασχεθεί. Η συγγραφέας του άρθρου χρησιμοποιεί το εξής παράδειγμα για να ξεδιπλώσει τον συλλογισμό της: Αν σας πλησιάσει ένας άστεγος και σας ζητήσει οικονομική βοήθεια, είναι πολύ πιθανό να του προσφέρετε ένα σάντουιτς αντί να του δώσετε χρήματα. Αν σας πλησιάσει ένας φίλος ζητώντας σας επίσης οικονομική βοήθεια, δεν θα σκεφτείτε καν να του πάρετε ένα σάντουιτς αλλά θα του δώσετε κατευθείαν χρήματα. Το αίτημα είναι το ίδιο και στις δύο περιπτώσεις και οι επιλογές που έχουμε για να βοηθήσουμε κάποιον είναι οι ίδιες. Αυτό που επιλέγουμε, ωστόσο, είναι διαφορετικό. Για ποιο λόγο; Γιατί όταν δωρίζουμε ένα σάντουιτς και όχι χρήματα αναπαράγουμε πατερναλιστικά μοτίβα και περιορίζουμε τις επιλογές του ατόμου. Η φιλανθρωπία είναι, δηλαδή, άλλη μια μορφή εξουσίας. Δίνω, άρα ελέγχω. Αν το δώρο στηρίζεται στο πλεόνασμα εκείνου που φαινομενικά έδωσε -όπως είχε υποστηρίξει ο Ζορζ Μπατάιγ-, το ερώτημα που προκύπτει αφορά την εξουσία του δωρητή πάνω σε εκείνον που δέχεται το δώρο, δηλαδή τη σχέση υπακοής και εξάρτησης που συγκροτείται.

Κανένας δεν μπορεί να αγνοήσει το είδος της φιλανθρωπίας που ασκείται από κυβερνήσεις οι οποίες προωθούν πολιτικές επιδομάτων αντί για πολιτικές που θα παρέχουν λύσεις. Ετσι, είναι αναπόδραστη η δημιουργία «ευεργετούμενων υπερχρεωμένων σωμάτων» και όχι ενός κράτους πρόνοιας.

Παρ' όλο που βάσεις του κοινωνικού κράτους μπήκαν τον 19ο αιώνα, όταν ο Πιερ Λερού μαχόταν για να αντικατασταθεί η εκκλησιαστική φιλανθρωπία από την ανθρώπινη κοινωνική αλληλεγγύη και ο Λεόν Μουρζουά ανέπτυσσε την πολιτική φιλοσοφία του solidalisme, δηλαδή της «αμοιβαίας ευθύνης που εγκαθίσταται ανάμεσα στους ανθρώπους».

Το πρόβλημα, ωστόσο, σήμερα με τη φιλανθρωπία -σημείωνε ο Guardian το 2016- είναι πως τα χρήματα δεν μπορούν να αγοράσουν την ισότητα. Η Monde Diplomatique είχε θίξει νωρίτερα τις «γκρίζες ζώνες της φιλανθρωπίας», δεδομένου πως για τον φιλάνθρωπο ο άλλος άνθρωπος είναι κατώτερος. Ο Σλαβόι Ζίζεκ είχε προσθέσει, από τη μεριά του, πως η φιλανθρωπία δεν είναι μόνο ένα σύμπτωμα των ανισοτήτων που δημιουργεί το οικονομικό σύστημα αλλά ένα πολύτιμο εργαλείο στα χέρια των μεγάλων επιχειρήσεων και ενδεχομένως και των κρατών που λειτουργούν ως επιχειρήσεις.

Αν δεν υπάρξει συμμετρία στο σημείο εκκίνησης θα είναι ασύμμετρη και η εξέλιξη των ατόμων. Για να υπάρχουν κάποιοι που παρέχουν, θα πρέπει να υπάρχουν κάποιοι που δεν έχουν. Δηλαδή, προϋπόθεση της φιλανθρωπίας θα είναι πάντα η ανισότητα. Γι’ αυτό και θα έπρεπε να μιλάμε για ισότιμη συμμετοχή του ατόμου ως φορέα δικαιωμάτων και για πολιτικές που έχουν στόχο τη χειραφέτησή του, λαμβάνουν υπόψη τους πολλαπλούς καταναγκασμούς στους οποίους υπάγεται ο ευάλωτος άνθρωπος, στοχεύουν στην απονομιμοποίηση αυτών των καταναγκασμών και μπορούν να οδηγήσουν στην ισότητα.

Η φιλανθρωπία δεν συμβάλλει συνεπώς στη συγκρότηση ενός κοινωνικού κράτους, ως μέρος μίας αναπτυξιακής πολιτικής. Ούτε οδηγεί στην ανασυγκρότηση μιας κοινωνίας με όρους αλληλεγγύης. Διότι η αλληλεγγύη είναι οριζόντια, όπως έγραφε ο Ουρουγουανός συγγραφέας Εντουάρντο Γκαλεάνο. «Ενώ η φιλανθρωπία είναι κατακόρυφη, πηγαίνει από πάνω προς τα κάτω».

Η εξουσία του δώρου

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε αυτό που καταμαρτυρεί ο Παγκόσμιος Δείκτης Γενναιοδωρίας (World Giving Index) για τον τρόπο που υπάρχουμε στον κόσμο ως λαοί και κράτη. Ως γνωστόν, κάθε χρόνο το Charities Aid Foundation εκδίδει τον Παγκόσμιο Δείκτη Γενναιοδωρίας. Πρόκειται για μία κατάταξη των κρατών με κριτήριο τα χρήματα και τον χρόνο που διαθέτουν οι πολίτες της εκάστοτε χώρας σε κοινωφελείς σκοπούς ή στη βοήθεια ξένων. Με αφορμή την επέτειο των 10 χρόνων, κυκλοφόρησε στα τέλη του 2019 η λίστα με τις χώρες με τους μεγαλύτερους και μικρότερους δείκτες γενναιοδωρίας κατά τη διάρκεια της δεκαετίας. Στην πρώτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης βρέθηκαν οι ΗΠΑ, στη δεύτερη η Μιανμάρ, στην τρίτη η Νέα Ζηλανδία, στην τέταρτη η Αυστραλία και στην πέμπτη θέση Ιρλανδία. Ακολουθούν ο Καναδάς, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ολλανδία, η Σρι Λάνκα, η Ινδονησία. Αυτό είναι το Top 10 της φιλανθρωπίας.

Στον πάτο της λίστας βρίσκονται η Κίνα, η Ελλάδα, η Υεμένη, το Κράτος της Παλαιστίνης, η Σερβία, η Λιθουανία, η Βουλγαρία, το Μαυροβούνιο, η Κροατία και τη Ρωσία.

Σε αυτή τη διεθνή κατάταξη γενναιοδωρίας παρατηρούμε τον τρόπο με τον οποίο η καπιταλιστική κουλτούρα επιδρά στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη δυστυχία και τον πόνο, αναδιαμορφώνοντας τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους. Η επιβολή της «εξουσίας του δώρου» οδηγεί αναπόδραστα στην κατασκευή «υποκειμένου του χρέους», με το χρέος να γίνεται μέσο πειθάρχησης συμπεριφορών στις νεοφιλελεύθερες κοινωνίες.

Ετσι, η φιλανθρωπία έχει καταλήξει να είναι ένα ακόμα αυτοάνοσο του νεοφιλελευθερισμού που υπηρετεί τη φαντασίωση του ελέγχου μέσω της γενναιοδωρίας. Και όταν δεν είναι έτσι, έχει απλά άλλο όνομα: τη λένε αλληλεγγύη, έχει άλλη θεμελιώδη φαντασίωση και υπηρετεί το όραμα της χειραφέτησης.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Μύθος ή πραγματικότητα;
Μιλώντας στους συντάκτες τεχνολογίας του BBC ο Κινέζος χρηματιστής, Τσάντλερ Γκούο, βλέπει μια νέα δύναμη να αναδύεται - ένα σύστημα πληρωμών που δημιουργήθηκε από το κινεζικό κράτος, γνωστό ως DCEP.
Μύθος ή πραγματικότητα;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενα πορτρέτο ανθρωπιάς
Διέκρινα στα μάτια του μια δυναμική ανθρωπιά, χωρίς δισταγμούς και αμφιβολίες, που αψηφά τις κακοτοπιές. Δεν ήταν στο έργο του που το ’βλεπα. Ηταν στο βλέμμα του, στη στάση του, στην ειλικρίνειά του.
Ενα πορτρέτο ανθρωπιάς
ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ
Folli Follie: Στη φυλακή μετά τις απολογίες πατέρας και γιος Κουτσολιούτσος
Μαραθώνιες ήταν οι απολογίες στην 35η ανακρίτρια για το οικονομικό - χρηματιστηριακό σκάνδαλο της Folli Follie, του ιδρυτή της Δημήτρη Κουτσολιούτσου, του γιου του Τζώρτζη και της συζύγου του Καίτης.
Folli Follie: Στη φυλακή μετά τις απολογίες πατέρας και γιος Κουτσολιούτσος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Σκάνδαλα και ψευτογιατροί, τέρατα και σημεία στιγμή δεν μας αφήνουνε να βρούμε ησυχία. Οι μεν κατηγορούν τους δε: τον Παππά ή τον Πέτσα λόγια βαριά ανταλλάσσουνε χωρίς καμιά φινέτσα. Τέλειωσε η ανακωχή: με τα...
Ποιητής... εκ του προχείρου
ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Σε καθεστώς χρεοκοπίας η Wirecard μετά το σκάνδαλο
Ραγδαίες είναι οι εξελίξεις στη γερμανική εταιρεία, η οποία γίνεται η πρώτη επιχείρηση μέλος του χρηματιστηρίου της Φρανκφούρτης που υποβάλει αίτηση χρεοκοπίας.
Σε καθεστώς χρεοκοπίας η Wirecard μετά το σκάνδαλο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας