Ενα ανύπαρκτο επάγγελμα για το επίσημο κράτος

Εντυπωσιάζει ακόμα και τον πιο αδιάφορο περαστικό η βιτρίνα του ατελιέ χειροποίητων καπέλων της Κατερίνας Καρούσου. Περνώ το κατώφλι: καπέλα χειμωνιάτικα, καλοκαιρινά, μονόχρωμα, χρωματιστά, γούνινα, ψάθινα, με άνθη, με κορδέλες, με φτερά, για ιπποδρομίες και για παραλίες.

Μου ήρθαν στον νου εικόνες από τον κινηματογράφο και τα περιοδικά της εποχής των 50s και των 60s, τότε που τα αξεσουάρ καπέλο, γάντια και τσάντα ήταν απαραίτητα για τις γυναίκες θαμώνες όχι μόνο των κοσμικών σαλονιών, των σικ καφέ, κλαμπ και εστιατορίων, αλλά και για τις περιπατήτριες στις μεγάλες λεωφόρους των μητροπόλεων.

Στο βάθος του ατελιέ, η κουρτίνα που χωρίζει το σαλόνι από το εργαστήριο ανοίγει. Εμφανίζεται η Κατερίνα Καρούσου, μια κομψή, λεπτοκαμωμένη γυναίκα με μακριά κοτσίδα στο πλάι.

Η Κατερίνα Καρούσου είναι η μοναδική κατασκευάστρια χειροποίητων καπέλων στην Ελλάδα και ίσως από τις λίγες που έχουν απομείνει στην Ευρώπη. Με ειδικές σπουδές στην τέχνη του καπέλου στο Fashion Institute for Technology (FIT) στη Ν. Υόρκη, έχει εργαστεί σε διεθνείς οίκους μόδας, όπως οι Eric Javits, Carolina Herera και Liz Claiborne. Εχει επιμεληθεί τα κοστούμια και τα καπέλα θεατρικών παραστάσεων, όπως «Οι μάγισσες της Σμύρνης», «Το ημέρωμα της στρίγκλας». Τα καπέλα της έχουν φορεθεί από διάσημες Ελληνίδες, όπως η Ζωή Λάσκαρη, η Νόνικα Γαληνέα, η Μιμή Ντενίση και η Κατερίνα Χέλμη.

Εχει κατασκευάσει καπέλα για τις Ιπποδρομίες του Ασκοτ και για πολλούς βασιλικούς γάμους. Εχει συνεργαστεί με Ελληνες σχεδιαστές σε πολλές επιδείξεις μόδας. Μπορεί να τη συναντήσει κανείς στο ατελιέ της, εργάζεται συνέχεια, από το πρωί μέχρι το βράδυ, στην οδό Δορυλαίου 17, σε μια από τις πιο ζωντανές αθηναϊκές συνοικίες, στην πλατεία Μαβίλη.

● Ενα ατελιέ καπέλων. Ενας χώρος με αντιθέσεις: πολυτελείς καρέκλες, καθρέφτες, βιτρίνες, αλλά και ένα σωρό μηχανές. Θα ήθελα να μας αφηγηθείτε την περιπέτεια της κατασκευής ενός καπέλου.

Για να κατασκευάσεις ένα καπέλο χρειάζεται να διαθέτεις έναν ευρύ χώρο για βαρύ μηχανικό εξοπλισμό. Ειδικά μηχανήματα ατμού, καλούπια, ειδικές ραπτομηχανές. Υπάρχουν ειδικές πρέσες για τα καπέλα μαζικής παραγωγής. Τα καλούπια τους είναι από αλουμίνιο.

Οσο περισσότερα καλούπια διαθέτεις τόσο καλύτερα. Τα καλούπια μου είναι ξύλινα. Παλιότερα οι Ελληνες καπελάδες είχαν γύψινα, γιατί τα ξύλινα κόστιζαν ακριβά. Μπορούσες, επίσης, να κατασκευάσεις χειροποίητο καπέλο με tulgomé (γομαρισμένο τούλι) και σύρμα. Ενας τεχνίτης, στη συνέχεια, αντέγραφε το σχέδιο σε ξύλινο καλούπι. Οταν άρχισα εγώ να κάνω καπέλα, αυτό το υλικό ήταν από ψάθα και από λίγες ίνες υφάσματος, κλωστές. Σήμερα είναι κάτι σαν δίχτυ είτε άσπρο είτε μαύρο, δεν έχει καμιά σχέση με το υλικό που γνώρισα πριν από χρόνια, όταν πρωτάρχισα να κάνω καπέλα. Σε λίγο δεν θα μπορείς να κάνεις χειροποίητα καπέλα γιατί δεν θα υπάρχουν τα υλικά για να το κατασκευάσεις.

● Και οι ραπτομηχανές;

Χρειάζονται ειδικές ραπτομηχανές για να γαζώνουν την εσωτερική κορδέλα (πιλόγυρο), τις ψάθινες τρέσες, το στρίφωμα του καπέλου.

● Είναι δύσκολο να βρεις και να συντηρείς όλα αυτά τα μηχανήματα;

Ολες οι μηχανές μου είναι παλιές, μαντεμένιες, του 1910, του 1918 και του 1920. Για να τις επισκευάσω πρέπει να τις στείλω στην Ιταλία. Εκεί βρίσκεται το μηχανουργείο και ο ειδικός άνθρωπος που τις επισκευάζει. Οι καινούργιες μηχανές είναι κινέζικες, δεν έχουν καμιά σχέση με τα παλιά εργαλεία και είναι και πανάκριβες.

● Ποια είναι η διαδικασία κατασκευής;

Κάθε καπέλο απαιτεί τη δική του κατεργασία. Εξαρτάται αν είναι χειροποίητο ή μαζικής παραγωγής, από την ποιότητά του, την εποχή που φοριέται, αν δηλαδή είναι χειμωνιάτικο, καλοκαιρινό, γούνινο, υφασμάτινο ή ψάθινο.

Το χειμωνιάτικο καπέλο χρειάζεται πίλημα. Τα καλά, ακριβά πιλήματα είναι από τρίχα κουνελιού (λαπέν) και έχουν υποστεί διάφορες επεξεργασίες, άλλα είναι πιο ματ, άλλα έχουν υφή βελουδένια και άλλα έχουν υφή γούνας, δηλαδή λίγο τρίχα. Υπάρχουν και πιλήματα από την τρίχα του κάστορα, που είναι εντελώς αδιάβροχα. Εψαξα για να τα βρω αλλά δεν τα βρήκα· είναι πολύ σπάνια. Ο κάστορας θεωρείται προστατευόμενο είδος.

Τα πιλήματα που φοράει όλος ο κόσμος είναι από κετσέ – μάλλινο σκληρό ύφασμα, τσόχα, που αναμιγνύεται και δουλεύεται με νερό. Είναι ανθεκτικό ύφασμα και μορφοποιείται εύκολα. Τα πιλήματα πρέπει να τα βάλουμε στο καλούπι με πολύ ατμό για να τους δώσουμε συγκεκριμένο σχήμα. Τα τραβάς και τους δίνεις σχήμα.

● Πώς κατασκευάζονται τα γούνινα καπέλα;

Την τέχνη του γούνινου καπέλου την έμαθα πολύ καλά. Δεν ξέρω πόσοι υπάρχουν στον κόσμο που να ξέρουν τα γούνινα καπέλα όπως εγώ. Γίνονται από δέρματα, αλεπούδες, βιζόν, ζιμπελίνες, αστρακάν, όλες οι γούνες είναι κατάλληλες. Είναι μια σπάνια κατηγορία, γιατί πολύ λίγα καπέλα πλέον κατασκευάζονται, κυκλοφορούν και αγοράζονται. Είναι πολύ ακριβά αν είναι φτιαγμένα από καλή γούνα, όχι βέβαια αυτά που είναι από ουρές ή ποδαράκια.

● Πώς έμαθες τόσο καλά την τέχνη του γούνινου καπέλου;

Ξεκίνησα από το σχολείο μου, το FIT, στη Ν. Υόρκη και μετά δούλεψα στα γουναράδικα. Οι γουναράδες ήταν ή Ελληνες ή Εβραίοι.

● Και τα καπέλα από ύφασμα, είναι δύσκολο να κατασκευαστούν;

Τα υφασμάτινα καπέλα είναι είτε χειμωνιάτικα είτε καλοκαιρινά. Τα υφασμάτινα καπέλα είναι πιο απλά και μπορούν να κατασκευαστούν χωρίς ειδικές μηχανές. Είναι με πατρόν και μπορείς να χρησιμοποιήσεις όλων των ειδών τα υφάσματα: βελούδο, μετάξι, βαμβάκι, ό,τι χρώμα και ό,τι ύφασμα θέλεις. Τα λινά και τα βαμβακερά καπέλα είναι για το καλοκαίρι, τα βελούδινα και τα μάλλινα είναι για τον χειμώνα.

● Τα ψάθινα, πώς κατασκευάζονται;

Η ψάθα είναι από διάφορα φυτά (σιτάρι, μπανάνα, μπαμπού, κάνναβη, λινό κ.ά.), είτε σε μορφή τρέσας –σε διάφορα φάρδη– που γαζώνεται κυκλικά, ξεκινώντας από την κορυφή, είτε είναι έτοιμη σε μορφή αφορμάριστου καπέλου. Οι ψάθες που χρησιμοποιούν στο εμπόριο, στη μαζική παραγωγή, δεν είναι ψάθες, είναι χαρτιά με πολυέστερ ή πολυπροπυλένιο. Το χαρτί, επίσης, είναι πολύ διαδεδομένο γιατί μοιάζει με ψάθα. Το πολυπροπυλένιο και το χαρτί είναι πολύ πιο φθηνά και ανθεκτικά.

● Τα καπέλα με τις συνθετικές ίνες είναι υγιεινά;

Τα καπέλα αυτά μαζεύουν πολύ περισσότερη ζέστη και είναι και βαριά.

● Πώς μπορούμε να καταλάβουμε πότε ένα καπέλο είναι καλής ποιότητας;

Από το βάρος. Οταν είναι ελαφρύ το καπέλο, σημαίνει ότι είναι πολύ καλής ποιότητας. Δηλαδή μπορείς να έχεις το ίδιο σχήμα από ελβετική τρέσα που γίνεται από βαμβάκι και βισκόζη και από πολυπροπυλένιο. Τα καπέλα από ελβετικά υλικά μπαίνουν στην τσάντα, είναι πιο ανθεκτικά από τα ψάθινα και είναι εξίσου ελαφρά και δροσερά.

● Τα υλικά από πού τα προμηθεύεστε;

Δεν υπάρχει πλέον η ποικιλία που υπήρχε, γιατί τα εργοστάσια της Ελβετίας και της Ιταλίας έχουν σταματήσει να έχουν πολλές γραμμές παραγωγής. Παλαιότερα όλα τα πιλήματα έρχονταν από την Τσεχία· τώρα, από την Κίνα. Χρησιμοποιώ παλιά ελβετικά υλικά.

● Είστε συλλέκτρια υλικών;

Εχω μια μεγάλη συλλογή. Οταν συνειδητοποίησα ότι τα υλικά αρχίζουν και εξαφανίζονται και ότι τα νέα δεν έχουν καμιά σχέση με τις παλιές ποιότητες, όπου έβρισκα στοκ πήγαινα και το αγόραζα. Διατηρώ ένα μεγάλο στοκ, κυρίως τρέσες, από ελβετικά υλικά. Ακόμη, έχω στην αποθήκη μου μάλλινα υφάσματα που έγιναν στην Ελλάδα από εργοστάσια που έκλεισαν όλα.

● Τα τούλια, τα λουλούδια και τα φτερά που κοσμούν τα καπέλα είναι δυσεύρετα;

Δεν ξέρω πόσοι έχουν μείνει που μπορούν να κατασκευάζουν τεχνητά άνθη. Αυτό είναι μια ξεχωριστή δουλειά. Απαιτείται ειδική τεχνική. Παλιότερα υπήρχαν γυναίκες που τα κατασκεύαζαν. Χρησιμοποιούσαν καλούπια, συρματάκια για τους μίσχους, υφάσματα για τα φύλλα, τα πέταλα.

● Η τέχνη του καπέλου απαιτεί εκπαίδευση και εξειδίκευση. Στις περισσότερες χώρες του εξωτερικού υπάρχουν δημόσιες ή ιδιωτικές σχολές. Στην Ελλάδα για να ασχοληθεί κάποιος επαγγελματικά με την τέχνη του καπέλου πού και πώς μπορεί να εκπαιδευτεί;

Δεν είχαμε τίποτα, δεν έχουμε και τώρα. Αν φύγω, εγώ, από τη ζωή, δεν θα έχουμε τίποτα. Αυτό είναι πολύ σοβαρό. Το επάγγελμά μου δεν υπάρχει ούτε ως κωδικός στον ΟΑΕΔ, δεν υφίσταται το επάγγελμα του καπελά ή της καπελούς σε αυτή τη χώρα. Και βέβαια, καμιά από τις ειδικότητες που περιλαμβάνει η διαδικασία κατασκευής, όπως π.χ. αυτή του καλουπατζή, δεν υπάρχει στον ΟΑΕΔ.

● Και ως προς τι όλη αυτή η δημόσια συζήτηση και οι εξαγγελίες περί ανάπτυξης της παραγωγής και δημιουργίας θέσεων εργασίας;

Αυτό είναι εντελώς θεωρητικό. Δεν έχουμε καμιά υποδομή, καμιά προοπτική για να κατασκευάσουμε οτιδήποτε. Η χώρα μας πλέον δεν παράγει. Αν κάποιος θέλει και έχει το μεράκι να παράγει, τότε η Ελλάδα τού φέρνει όσο περισσότερες δυσκολίες μπορεί και έτσι γίνεται σερβιτόρος.

● Υπάρχουν ακόμη ελληνικοί οίκοι μόδας και ατελιέ μοδιστρικής. Μπορούν οι μοδίστρες να κατασκευάσουν καπέλα;

Καμιά μοδίστρα δεν μπορεί να κατασκευάσει καπέλα. Το καπέλο έχει μια ειδική τεχνική, απαιτούνται όπως είπαμε ειδικά εργαλεία, ειδικές μηχανές.

● Εσείς πώς διδαχτήκατε την τέχνη του καπέλου; Τι προβλήματα αντιμετωπίσατε;

Αναγκάστηκα να πάω στη Νέα Υόρκη, γιατί εδώ όλες ανεξαιρέτως οι καπελούδες –που ήταν και σε μεγάλη ηλικία– μου έκλειναν την πόρτα και μου τραβούσαν την κουρτίνα για να μη δω τι κάνουν. Κανείς δεν ήθελε να μου δείξει πώς να κατασκευάσω ένα καπέλο. Ο,τι έκανα, μέχρι να πάω στο εξωτερικό, ήταν αυτό που είχε πάρει το μάτι μου, κατά λάθος. Με έχει πιάσει μια λύσσα και μια μανία να διδάξω, για να μη βρεθούν και οι άλλοι στην ίδια κατάσταση με εμένα.

● Παλαιότερα το καπέλο ήταν αναπόσπαστο τμήμα της γκαρνταρόμπας, σήμερα όλο και λιγότεροι άνθρωποι το αντιμετωπίζουν ως ένα απαραίτητο αξεσουάρ. Πιστεύετε ότι το καπέλο θα ανακάμψει;

Γενικά, δεν μ’ ενδιαφέρει τι κάνουν οι άλλοι – αν φοράνε ή δεν φοράνε καπέλα. Θεωρώ ότι είναι το πιο ωραίο αξεσουάρ γιατί αμέσως σε αναδεικνύει και δίνει και το στίγμα τού ποιος είσαι, τι παριστάνεις εκείνη τη στιγμή. Το καπέλο αλλάζει την προσωπικότητά σου. Με το ίδιο ρούχο αλλάζεις καπέλα και αλλάζει και το ρούχο και η προσωπικότητά σου.

● Ποιοι φοράνε τα καπέλα που κατασκευάζετε;

Οσοι άνθρωποι ενδιαφέρονται και τολμούν να έχουν προσωπικό στιλ. Επίσης, οι κυρίες που παντρεύονται, που πηγαίνουν σε γάμους, στις Ιπποδρομίες του Ασκοτ, σε βαφτίσια και σε επίσημες τελετές. Το πλήρωμα των αεροπορικών εταιρειών. Οι εύζωνοι της Προεδρικής Φρουράς φορούν το φάριο. Οι μοναχοί του Αγίου Ορους φορούν το καλυμμαύχι. Ολοι αυτοί εξυπηρετούνται από εμένα. Γιατί δεν υπάρχει άλλος – έχω μείνει μόνη μου.

● Θεωρείστε η πρέσβειρα του ελληνικού καπέλου. Ποιο είναι το όραμά σας, ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια;

Το όραμά μου είναι ένα ζωντανό Μουσείο για το Καπέλο που να παρουσιάζει όλες τις φάσεις παραγωγής και να αναδεικνύει τις πρώτες ύλες. Το μουσείο να διαθέτει και Σχολή εκμάθησης της τέχνης και πωλητήριο για τη διάθεση των υλικών. Είναι ενθαρρυντικό το παράδειγμα με το Μουσείο Μετάξης στο Σουφλί, που ανήκει στο Δίκτυο Μουσείων του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς. Θέλω να δημιουργήσω μια Σχολή, να μεταδώσω την τεχνογνωσία και το μεράκι μου, να βρω εμπνευσμένους ανθρώπους, αλλά και οι μη εμπνευσμένοι να μπορούν να βρουν απασχόληση. Το καπέλο είναι ένας τομέας εντάσεως εργασίας. Μπορούν να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας.

● Είστε μια επιτυχημένη επαγγελματίας. Ποια είναι η πρότασή σας για το μέλλον των μικρών επιχειρήσεων που ασχολούνται με την παραγωγή αγαθών και αντικειμένων που απαιτούν μια ιδιαίτερη τεχνική;

Πρέπει να υπάρξει ένας συστηματικός σχεδιασμός σε κυβερνητικό επίπεδο, που θα εξασφαλίζει την επιβίωση των επιχειρήσεων αυτών. Χρειάζονται κεφάλαια, δίκτυα προώθησης, διανομής και πώλησης. Εύχομαι να δημιουργηθεί κωδικός στον ΟΑΕΔ για όλες αυτές τις ειδικότητες που χάνονται σιγά σιγά και να σταματήσει η παραγωγή αόρατης εργασίας.