Πριν από δύο χρόνια, ο Jay Watts, κλινικός ψυχολόγος της Βρετανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, έγραφε στον Independent πως οι ηγέτες του Bremain απέτυχαν να παραγάγουν ένα αφήγημα που θα έκανε τους πολίτες να αισθανθούν ενωμένοι σε προσωπικό και εθνικό επίπεδο, μια στιγμή βαθιάς αβεβαιότητας για τη χώρα. Το αφήγημα των ηγετών του Brexit, το οποίο βασίστηκε στην «επανάκτηση του χαμένου ελέγχου από τους Ευρωπαίους δυνάστες», αποδείχτηκε ισχυρότερο.
Το αποτέλεσμα ήταν, συνεπώς, η βρετανική κοινωνία να βρεθεί σε μια κατάσταση την οποία οι ψυχαναλυτές αποκαλούν «παρανοϊκή θέση», κατέληγε ο Watts. Η κλιμάκωση της βρετανικής αμφιθυμίας και το αποτύπωμά της στην πολιτική σκέψη και στη ζωή των πολιτών, έκανε αυτομάτως τη «διχοτόμηση» βασικό μηχανισμό άμυνας των Βρετανών πολιτών. Μόνο που ο αρχαϊκός μηχανισμός, που χωρίζει τον κόσμο σε άσπρο και μαύρο, σε καλό και κακό, δίχως άλλες αποχρώσεις, με στόχο, σε ασυνείδητο επίπεδο, να καταστεί διαχειρίσιμο το συναίσθημα της αμφιθυμίας, συναντάται εντονότερα στις μεταιχμιακές διαταραχές προσωπικότητας.
Πριν από λίγες ημέρες, στο άρθρο «Ο Εφιάλτης της Βρετανίας πριν από τα Χριστούγεννα», ο Economist περιέγραφε πώς μια διχασμένη χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια ακόμα εκλογική διαδικασία, η οποία προβλέπεται να τη διχάσει ακόμα περισσότερο. Ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα των εκλογών. «Διχασμός» είναι, εξάλλου, η λέξη που συμπυκνώνει μέσα της, εδώ και καιρό, την πολιτική, κοινωνική και ψυχική πραγματικότητα των Βρετανών πολιτών. Ποιο ψυχικό στάτους θα υπερισχύσει στο κατώφλι του 2020; Ο φόβος του αποχωρισμού από την Ε.Ε. ή ο φόβος των ξένων; Η πολιτική είναι ψυχολογία. Οπως και η οικονομία. Και η σύνδεση ψυχανάλυσης και πολιτικής είναι μια πολύ παλιά υπόθεση. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ αφιέρωσε πολύ χρόνο στην πραγμάτευση θεματικών και ζητημάτων που επικεντρώνονται στη συλλογική ζωή, την κοινωνική και πολιτική ταυτότητα. Το ίδιο και ο Ζακ Λακάν. Και η απάντηση που δίνουν οι Βρετανοί στις κάλπες εκφράζει, δίχως άλλο, την ψυχική δομή του Ηνωμένου Βασιλείου.
Συλλογικός ναρκισσισμός
Πριν από τριάμισι χρόνια, η νίκη των Brexiters στο δημοψήφισμα είχε αποκαλύψει τη ναρκισσιστική ταύτιση των Βρετανών με «οτιδήποτε ίδιο» και την απόρριψη «κάθε διαφορετικού». Τότε, οι Βρετανοί ήταν, καταφανώς, «θυμωμένοι» με την «επέλαση των βαρβάρων». Με αυτό τον τρόπο αντιλαμβάνονταν τους «μετοίκους» που απειλούσαν την ακεραιότητα της ταυτότητάς τους και της «εικόνας του εαυτού» τους, όπως έγραφαν τότε οι ειδικοί αναλυτές. Ετσι, αποφάσισαν την ανέγερση του δικού τους τείχους ως εργαλείου ελέγχου και αποκλεισμού, με πρώτο στόχο την «αναστολή του άγχους της παγκοσμιοποίησης» και απώτερο σκοπό την επιστροφή στο αποικιοκρατικό τους μεγαλείο.
Ολα αυτά συνέβησαν το 2016… Ποιο είναι το κυρίαρχο συν-αίσθημα, σήμερα, στη γενέτειρα του κοινοβουλευτισμού; Πόσο ισχυρή παραμένει η επιθυμία της Βρετανίας να διαχωρίσει τη θέση της από την Ε.Ε. και κατά πόσο υπερνικά την αγωνία της απόσχισης;
Οι Βρετανοί καλούνται να ψηφίσουν για τρίτη φορά μέσα σε τεσσεράμισι χρόνια και συγκεκριμένα να επιλέξουν ανάμεσα στον Μπόρις Τζόνσον, που τους υπόσχεται ένα σκληρό Brexit, και στον Τζέρεμι Κόρμπιν, που δεσμεύεται πως θα «ξαναγράψει τους κανόνες της οικονομίας, ακολουθώντας τις γραμμές του ριζοσπαστικού σοσιαλισμού. Στην πραγματικότητα, όμως, ψηφίζουν για το πού θέλουν να ανήκουν. Στην Ευρώπη ή στον εξιδανικευμένο τους εαυτό; Η μαζική πίστη πως η ομάδα, η πολιτική οργάνωση, η φυλή, το έθνος που ανήκει κάποιος υπερέχει των άλλων εμπίπτει σε αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «συλλογικό ναρκισσισμό». Πρόκειται ουσιαστικά για μια πεποίθηση που εκπορεύεται από το αίσθημα του μεγαλείου και αποτελεί τη μαγιά κάθε ολοκληρωτισμού.
Δεν θα αναλύσουμε εδώ τις συνέπειες που θα έχει το Brexit στη βρετανική οικονομία, στη θέση της Βρετανίας στον κόσμο ή στο Εθνικό Σύστημα Υγείας των Βρετανών. Αλλά τον αντίκτυπο στη διασύνδεση ψυχικής υγείας και πολιτικών πρακτικών, είτε μείνουν είτε αποχωρήσουν άναρχα.
Τα σύνδρομα του Brexit – Σωματοποιώντας τον «φόβο του αποχωρισμού»
Πριν από λίγους μήνες, η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία δημοσίευσε μια μελέτη γύρω από την ψυχική υγεία των Βρετανών σε σχέση με την ενδεχόμενη έξοδο της Βρετανίας από την Ε.Ε. Σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας, που διεξήχθη τον περασμένο Μάρτιο, το 43% των ενηλίκων της χώρας –ποσοστό που αντιστοιχεί σε 22 εκατομμύρια ανθρώπους– βίωνε συναισθήματα αδυναμίας, το 39% ένιωθε θυμό και το 38% ανησυχία. Συγκεκριμένα, μετά το δημοψήφισμα του Brexit καταγράφηκε 13% αύξηση κατανάλωσης αντικαταθλιπτικών.
Το άρθρο με τίτλο «Brexit Blues» διασαφήνιζε πως η ψυχική υγεία των Βρετανών είχε επηρεαστεί από την πολιτική κατάσταση, ανεξάρτητα εάν ανήκαν στην ομάδα των Brexiters ή των Bremainers. Και οι δύο κατηγορίες πολιτών –υπέρμαχοι και πολέμιοι της εξόδου– εμφάνιζαν διαταραχές ύπνου και βίωναν εντονότερες και συχνότερες κρίσεις στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Ανάμεσα στα «ψυχολογικά συμπτώματα» ξεχωρίζει και το σύνδρομο Hoarding, τόσο σε άτομα όσο και σε εταιρείες. Δεν αναφερόμαστε στην εκδοχή του συμπτώματος ως παθολογικής αποθησαύρισης αλλά ως «εμμονικής υπερσυγκέντρωσης αγαθών». Οι πολίτες έγιναν, αίφνης, συλλέκτες ειδών που θεώρησαν πως θα τους λείψουν μετά την αποχώρηση της Βρετανίας από την Ε.Ε. Το ίδιο έκαναν και οι εταιρείες, εκπονώντας μάλιστα σχέδια για την αποθήκευση πρώτων υλών. Για παράδειγμα, άρχισαν να στοιβάζονται στις βρετανικές αποθήκες τεράστιες ποσότητες κρασιών, φαγώσιμων και φαρμάκων.
Τι είναι αυτό που θέλουν, τώρα, οι Βρετανοί; Ποιοι ανήκουν ακόμα στους φανατικούς υποστηρικτές της εξόδου της Βρετανίας από την Ε.Ε.; Κατά πόσο το Ηνωμένο Βασίλειο θέλει να είναι μέρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης;
Οι Αγγλοσάξονες ένιωθαν πάντα πως ζούσαν μέσα σε «ξένο σώμα, σαν να είχαν βρεθεί εξ αρχής στη λάθος οικογένεια». Οταν τέθηκε το ζήτημα της εξόδου από την Ε.Ε., η αμφιθυμία απέναντι στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα εντάθηκε. Λίγο αργότερα, ξεκίνησαν οι «σωματοποιήσεις» της αγωνίας της απόσχισης και του φόβου του αποχωρισμού.
Πριν από έναν χρόνο, οι Irish Times είχαν δημοσιεύσει ένα άρθρο που επιχειρούσε να αναλύσει τα ψυχολογικά κίνητρα των Βrexiters. Το δημοσίευμα κατέληγε πως ο αριθμός των Βρετανών που πιστεύουν πως η έξοδος της Βρετανίας από την Ε.Ε. θα διαφυλάξει την «ταυτότητά» τους παραμένει υψηλός, παρόλο που όλα τα σενάρια του Βrexit δείχνουν να μη συμφέρουν οικονομικά τους ίδιους και τη χώρα τους. Για να καταφέρουν, ωστόσο, να ανήκουν στη «σωστή για εκείνους οικογένεια», θα πρέπει να πενθήσουν την προηγούμενη. Και δεν είναι βέβαιο πως είναι έτοιμοι για να ολοκληρώσουν αυτήν την ψυχική διαδικασία.
