Στο μυαλό ενός τζιχαντιστή της ψηφιακής εποχής

Ο Ουσμάν Χαν, ο δράστης της επίθεσης στη Γέφυρα του Λονδίνου, μας επανέφερε στον νου τη ρεαλιστικότητα της απειλής της ισλαμικής τρομοκρατίας, η οποία έχει τις ρίζες της στην πολιτικοποίηση του Ισλάμ. Σε ιδεολογικό επίπεδο.

Τι συμβαίνει όμως στο μυαλό ενός εξτρεμιστή του ισλάμ;

Ο 28χρονος, ο οποίος σκότωσε με μαχαίρι δύο επιστήμονες και τραυμάτισε τρεις σε εκδήλωση που διοργάνωσε το Πανεπιστήμιο του Cambridge για επανένταξη κρατουμένων, μας υπενθύμισε πως ο φονταμενταλισμός συνεχίζει να ασκεί σαγήνη σε νέους (μουσουλμάνους και μη) του δυτικού κόσμου, παρά τη διάλυση του λεγόμενου «Ισλαμικού κράτους».

Εχουν κυκλοφορήσει πολλές «ψυχαναλυτικές ερμηνείες» σχετικά με τη μεταμόρφωση των ψυχικά ευάλωτων ατόμων σε ισλαμιστές τρομοκράτες. Οπως έχουν γίνει αρκετές απόπειρες σκιαγράφησης του ψυχολογικού προφίλ τζιχαντιστών που φοίτησαν σε ευρωπαϊκά σχολεία και υιοθέτησαν για κάποια χρόνια τον δυτικό τρόπο ζωής. Το πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι οι εξτρεμιστές προσλαμβάνουν τον εαυτό τους. Οπως και ο τρόπος με τον οποίο τους ενσωματώνει η εκάστοτε κοινωνία υποδοχής.

Ο Ουσμάν Χαν είχε θεωρηθεί το success story ενός προγράμματος επανένταξης του Cambridge, το οποίο παρακολούθησε μετά την αποφυλάκισή του. Το ίδιο το πανεπιστήμιο ήταν εκείνο που ενσάρκωσε -εν συνεχεία- τον πολιτισμικό εχθρό του.

Στις «Πηγές της Τρομοκρατίας», η Γαλλίδα ψυχαναλύτρια και συγγραφέας Ελέν Λεγιέ σημείωνε, πριν από λίγα χρόνια, πως «ο μηδενισμός είναι η κοινή πηγή ισλαμισμού και ναζισμού, οι οποίοι συναντώνται στην κοινή εναντίωσή τους προς τον πολιτισμό». Υπογράμμισε τη σύγκλιση της τρομοκρατίας με τον ολοκληρωτισμό, από τη στιγμή που επικαλούνται και οι δύο την αλλαγή μέσω της βίας και όχι μέσω του νόμου. Λίγο αργότερα, ο Φετχί Μπενσλαμά, ο Γαλλοτυνήσιος ακαδημαϊκός, ψυχαναλυτής και συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του βιβλίου «Η Ψυχανάλυση στη Δοκιμασία του Ισλάμ», ανέδειξε πως «οι τζιχαντιστές ολοκληρώνουν την πράξη τους, προσλαμβάνοντας όλους εμάς ως ηδονοβλεψίες».

Ο Ουσμάν Χαν είναι μια τέτοια περίπτωση τρομοκράτη, που κυμάτιζε δημοσίως τη σημαία της Αλ Κάιντα. Ηταν εδώ και χρόνια γνωστός στις βρετανικές αρχές, καθώς οι μυστικές υπηρεσίες του Ηνωμένου Βασιλείου είχαν υποκλέψει συνομιλίες του, στις οποίες κουβέντιαζε για την κατασκευή βόμβας βάσει ενός εγχειριδίου της Αλ Κάιντα. Συνελήφθη, φυλακίστηκε, αποφυλακίστηκε και έπεσε νεκρός στη Γέφυρα του Λονδίνου από τα αστυνομικά πυρά.

Ο άνθρωπος που γίνεται τρομοκράτης –λένε οι ψυχαναλυτές– αισθάνεται πως ζει σε έναν κόσμο δημόσιας ταπείνωσης και μόνο η «ηρωική αποστολή του» στο όνομα του Ισλάμ μπορεί να τον βγάλει από την «ελαττωματική συνθήκη του». Ο αφανισμός των υπαίτιων για τα δεινά του γίνεται βασικός σκοπός και πηγή απόλαυσης. Στόχος του είναι η διασπορά τρόμου και η εγκατάσταση του φόβου της επανάληψης. Το φυλετικό, θρησκευτικό ή κοινωνικό στίγμα λειτουργεί, άλλωστε, ως «τροφή για την τρομοκρατία».

Για ποιο λόγο, όμως, όλοι όσοι έλκονται από την προπαγάνδα του Ισλάμ και ασκούν θρησκευτική βία δεν προέρχονται μόνο από ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα, αλλά και από ευνοημένες κοινωνικά τάξεις; Ποιος είναι τελικά ο εχθρός ενός τζιχαντιστή και πάνω σε τι θεμελιώνεται το μίσος του και εν συνεχεία το «ηρωικό ιδεώδες»;

Η δυτική κοινωνία, ένας πολιτισμικός εχθρός

Ο τρομοκράτης βάζει στη θέση τού «ιδεώδους του εγώ» έναν καθοδηγητή, απέναντι στον οποίο παύει να έχει την οποιαδήποτε αντίσταση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο Ουσμάν Χαν με καταγωγή από το Κασμίρ, περιοχή – σημείο τριβής μεταξύ Πακιστάν και Ινδίας, ριζοσπαστικοποιήθηκε μέσω της διαδικτυακής προπαγάνδας της Αλ Κάιντα. Οπως όλα δείχνουν, στη θέση τού «ιδεώδους του εγώ» έβαλε τον Ανουαρ – αλ Αουλάκι, ενώ η σημαία της Αλ Κάιντα είχε γίνει σύμβολο πίστης.

Δεν μπορεί να υποτιμηθεί το γεγονός πως τα τελευταία χρόνια στη Μεγάλη Βρετανία έχει καταγραφεί κλιμάκωση ρατσιστικών επιθέσεων, ιδίως αφού το βρετανικό δημοψήφισμα για το Brexit έφερε στην επιφάνεια ξενοφοβικά στοιχεία. Οπως δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το γεγονός πως στο Κασμίρ, τόπο καταγωγής του Ουσμάν Χαν, σοβεί εδώ και τρεις δεκαετίες ισλαμικό αυτονομιστικό κίνημα.

Για τον Νόαμ Τσόμσκι, η πολιτική είναι –ως γνωστόν– το κλειδί, καθώς «οι τρομοκράτες σκοτώνουν και πεθαίνουν με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν οι στρατιώτες σε μια μάχη».

Θεωρείται τελικά επιτυχές το μοντέλο της πολυπολιτισμικής κοινωνίας; Κατά πόσον η ισλαμική ταυτότητα είναι συμβατή με τις δυτικές αξίες και τον δυτικό τρόπο ζωής;

Η παθολογία του ατόμου έχει μεγάλη σημασία. Ο ρόλος, όμως, του κοινωνικού αποκλεισμού στην ανάπτυξη του ισλαμικού φονταμενταλισμού είναι καθοριστικός. Η ενσωμάτωση των μουσουλμανικών κοινοτήτων στις ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Το μόνο βέβαιο είναι πως το ψυχολογικό προφίλ των τρομοκρατών δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί δίχως να ληφθεί υπόψη η αλληλεπίδραση των φονταμενταλιστών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την εποχή της ψηφιακής εποχής.

Πάει καιρός που το Διαδίκτυο λειτούργησε ως μέσο «κηρύγματος του φονταμενταλιστικού Ισλάμ» προσελκύοντας νέους επίδοξους μαχητές. Στο «Διαδίκτυο του Μίσους», ο Γάλλος συγγραφέας Μαρκ Κνομπέλ είχε περιγράψει τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες εκατομμύρια χρήστες – αρνητές των δυτικών αξιών– έφτασαν να πιστεύουν στον «επαναστατικό μύθο του ιερού πολέμου κατά της Δύσης». Στην αρχή, ικανοποιούν τη νοσηρή περιέργειά τους για τις «διαδικτυακές πύλες του παραδείσου», όπως έχει καταχωριστεί ο διεθνής πια όρος Τζιχάντ, με την ασφάλεια της ανωνυμίας που τους παρέχει το Διαδίκτυο. Ο ανθρωπολόγος Σκοτ Ατράν είχε εξηγήσει, ακόμα παλαιότερα, τους λόγους για τους οποίους «η διαφήμιση κατέληξε να είναι το οξυγόνο της τρομοκρατίας». Ο Ουσμάν Χαν, ο οποίος κατά τη διάρκεια της εφηβείας του, διασκέδαζε με τα βιντεάκια από την πτώση των Δίδυμων Πύργων, είναι ακόμα μια ηχηρή επιβεβαίωση.