Κύπριοι αντιφασίστες των Διεθνών Ταξιαρχιών

Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος, 1936-1939. Μάχη της Χαράμα, Φλεβάρης 1937, μάχη του Τερουέλ, Δεκέμβρης 1937-Φλεβάρης 1938. Γιατί άραγε θυμηθήκαμε αυτόν τον αιματηρό πόλεμο και τις συγκεκριμένες μάχες; Οχι μόνο γιατί φέτος συμπληρώνονται 80 χρόνια από την έναρξη εκείνου του πολέμου αλλά και γιατί σ’ αυτές τις αποφασιστικής σημασίας μάχες, πολέμησαν Κύπριοι αντιφασίστες εθελοντές και πολλοί απ’ αυτούς σκοτώθηκαν θυσιάζοντας τη ζωή τους στον βωμό του διεθνιστικού καθήκοντος και του αντιφασιστικού αγώνα.

Ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος είναι ένα από τα πιο δραματικά γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας του 20ού αιώνα. Στη δεκαετία του 1930 η ισπανική κοινωνία είχε φτάσει σε ένα κομβικό σημείο. Η βασανιστική αργή ανάπτυξη του καπιταλισμού, τα ισχυρά μισοφεουδαρχικά κατάλοιπα, οι κατά καιρούς μεταρρυθμίσεις που έμειναν στα μισά του δρόμου, ο απόηχος ενός βίαιου αυτοκρατορικού παρελθόντος, τα σοβαρά ελλείμματα δημοκρατίας και η απουσία κοινοβουλευτικής παράδοσης, τα συχνά πραξικοπήματα, η δεσπόζουσα θέση της Καθολικής Εκκλησίας, το άλυτο πρόβλημα της γης, η ανάπτυξη της εργατικής τάξης χωρίς ωστόσο να έχει δικαιώματα και ενώ κατά κανόνα πνίγονταν στο αίμα οι κινητοποιήσεις της, όλα αυτά τα στοιχεία συνέθεταν ένα εκρηκτικό μείγμα.

Μέσα σ’ αυτό το τεταμένο κλίμα, το Λαϊκό Μέτωπο κερδίζει τις εκλογές του Φλεβάρη 1936. Το Λαϊκό Μέτωπο ήταν ένας ευρύς συνασπισμός πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων της Αριστεράς και του Κέντρου. Γεννήθηκε έτσι η προοπτική και η ελπίδα μιας διαφορετικής πορείας προς τη δημοκρατία και την κοινωνική πρόοδο.

Οι συντηρητικές δυνάμεις όμως αντέδρασαν σ’ αυτή την προοπτική. Δεν είχαν καμιά διάθεση να αποχωριστούν προνόμια και τη δεσπόζουσα θέση τους. Αρνήθηκαν να αποδεχτούν την ετυμηγορία του λαού όπως αυτή εκφράστηκε στις εκλογές. Και πήραν τα όπλα για να ανατρέψουν την κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου και να συντηρήσουν στην εξουσία την παλιά τάξη πραγμάτων.

Εκφραστής αυτών των δυνάμεων έγινε ο στρατηγός Φράνκο. Το πραξικόπημα της 18ης Ιουλίου 1936 με ηγέτη τον Φράνκο σήμανε την έναρξη του τρίχρονου αιματηρού και καταστροφικού εμφύλιου πολέμου. Ενός εμφύλιου πολέμου που σύντομα απέκτησε πανευρωπαϊκές και διεθνείς διαστάσεις.

Ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος χαρακτηρίστηκε –ασφαλώς όχι άδικα– προοίμιο του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. Στην Ισπανία όπως και κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο συγκρούστηκαν σε μια μάχη ζωής και θανάτου ο φασισμός από τη μια με τη δημοκρατία και την πρόοδο από την άλλη.

Στα πολεμικά πεδία της Ισπανίας δεν αντιπαρατάχθηκαν μόνο οι ντόπιες φασιστικές δυνάμεις με τις ντόπιες προοδευτικές δημοκρατικές δυνάμεις. Αντιπαρατάχθηκε ολόκληρος ο φασιστικός κόσμος της εποχής με όλες εκείνες τις δυνάμεις που αντιπροσώπευαν τη δημοκρατία και την πρόοδο παγκοσμίως.

Χίτλερ και Μουσολίνι ενίσχυσαν με κάθε μέσο τον πραξικοπηματία ομοϊδεάτη τους Φράνκο. Του παραχώρησαν όπλα, αεροπλάνα και δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες να πολεμούν στο πλευρό του. Αντίθετα, Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ κ.ά. συγκρότησαν την Επιτροπή μη Επέμβασης και ως επακόλουθο επέβαλαν εμπάργκο όπλων στις αντιμαχόμενες παρατάξεις. Αυτό το εμπάργκο όμως έπληττε μόνο τους δημοκρατικούς, καθώς ο Φράνκο προμηθευόταν ασταμάτητα όπλα από τη ναζιστική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία. Μόνο ένα κράτος ενίσχυσε, ως κράτος, τη νόμιμη δημοκρατική ισπανική κυβέρνηση, και αυτό ήταν η Σοβιετική Ενωση.

Η πολιτική της μη επέμβασης κατέστησε αναγκαία τη δραστηριοποίηση του λαϊκού παράγοντα. Με πρωτοβουλία των κομμουνιστών συγκροτούνται οι Διεθνείς Ταξιαρχίες. Σ’ αυτές, πέρα από τους κομμουνιστές, μετέχουν σοσιαλιστές, καθολικοί και άλλοι δημοκρατικοί πολίτες και αντιφασίστες κάθε ιδεολογικοπολιτικής απόχρωσης.

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες κατεβαίνουν στην Ισπανία και πολεμούν στο πλευρό των δημοκρατικών δυνάμεων. Υπολογίζεται ότι γύρω στις 60 χιλιάδες είναι οι διεθνιστές αντιφασίστες που πήγαν στην Ισπανία για να πολεμήσουν τον φασισμό.

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες διαδραμάτισαν αποφασιστικό ρόλο στην άμυνα της Μαδρίτης και διακρίθηκαν σε όλες τις μεγάλες μάχες του τρίχρονου αντιφασιστικού πολέμου. Υπήρξαν η πιο ρωμαλέα έκφραση διεθνιστικής αλληλεγγύης που γνώρισε ο κόσμος.

Κύπριοι αντιφασίστες

Από τούτο το προσκλητήριο δεν έλειψε και η Κύπρος. Η Κύπρος που στέναζε τότε κάτω από την καταπίεση της βρετανικής αποικιοκρατίας στα χρόνια της Παλμεροκρατίας.

Δεκάδες συμπατριώτες μας έσπευσαν εθελοντικά στην Ισπανία και εντάχθηκαν στις δυνάμεις των Διεθνών Ταξιαρχιών. Ο Πολ Στρόγγος, που μελέτησε διεξοδικά το θέμα στο βιβλίο του «Ισπανικές Θερμοπύλες – Κύπριοι εθελοντές στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, 1936-39», εκτιμά ότι οι Κύπριοι εθελοντές ήταν 57.

Σύμφωνα με τις έρευνές του, 19 από αυτούς έπεσαν πολεμώντας ηρωικά για τη δημοκρατία και την ελευθερία του ισπανικού λαού. Αν λάβουμε υπόψη τον πληθυσμό της Κύπρου τότε, ίσως αναλογικά οι Κύπριοι εθελοντές να ήσαν οι περισσότεροι από κάθε άλλη χώρα.

Οι Κύπριοι αντιφασίστες στην ολότητά τους ήταν Κύπριοι μετανάστες στην Αγγλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες. Μέσα στις συνθήκες της Παλμεροκρατίας δεν ήταν δυνατόν να μεταβούν εθελοντές απευθείας από την Κύπρο. Ολοι οι Κύπριοι των Διεθνών Ταξιαρχιών ανήκαν στον αριστερό χώρο.

Οπως αναφέρει ο Πολ Στρόγγος: «Οι Κύπριοι εθελοντές με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν, κυρίως, ενεργά μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος Μεγάλης Βρετανίας που λειτουργούσαν εντός του “κυπριακού τμήματος” και παρήγαγαν το δικό τους προπαγανδιστικό υλικό στην ελληνική γλώσσα». Ενώ για τους Κύπριους εθελοντές από τις ΗΠΑ αναφέρει ότι «ήταν πολιτικά ενεργοί στο Κομμουνιστικό Κόμμα των Ηνωμένων Πολιτειών και στην “Παγκυπριακή”, την κύρια κυπριακή πολιτιστική οργάνωση στις ΗΠΑ στη διάρκεια της δεκαετίας του 1930».

Αρκετοί από τους Κύπριους εθελοντές πριν μεταναστεύσουν ήταν μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου, όπως ο Γιακουμής Γεωργίου και ο Κώστας Λαπηθιώτης, που ήταν μάλιστα μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΚ. Ο πιο γνωστός από τους Κύπριους εθελοντές είναι ο μετέπειτα γ.γ. του ΑΚΕΛ, Ε. Παπαϊωάννου, ο οποίος μάλιστα τραυματίστηκε στο μέτωπο της Κόρδοβα. Αλλος γνωστός μαχητής της Ισπανίας είναι ο Μιχαλάκης Οικονομίδης, που έφτασε μάλιστα στον βαθμό του πολιτικού κομισάριου στη μονάδα όπου υπηρετούσε. Πληγώθηκε στη μάχη της Χαράμα.

Στη μάχη της Χαράμα που αναφέραμε στην αρχή του σημειώματος σκοτώθηκαν οι Παναγιώτης Κατσαρόνας από Λάρνακα, Κωνσταντίνος Αυγερινός, Κύπριος με καταγωγή από Κωνσταντινούπολη, Νίκος Πέρδικος από Γιαλούσα, Αγγελος Ρωμάνης από Λευκωσία.

Στη μάχη του Τερουέλ πολέμησαν αρκετοί Κύπριοι αντιφασίστες όπως ο Αναστάσης Αντωνίου από Αγ. Ηλία (σκοτώθηκε τον Μάρτη του 1938 στο Κάσπε), ο Ιάκωβος Κούμουλλος από Λεύκαρα (σκοτώθηκε στο μέτωπο της Αραγονίας τον Μάρτη του 1938), ο Χρίστος Κωνσταντίνου από Μπέλα Παΐς (σκοτώθηκε επίσης στο μέτωπο της Αραγονίας τον Μάρτη του 1938), ο Δημήτρης Τσινίκολας από Αγ. Ηλία (σκοτώθηκε στο Μπελτσίτε τον Μάρτη του 1938), ο Σπύρος Παντελίδης από Κάτω Δρυ (σκοτώθηκε το 1938), ο Βασίλης Παττίχης από Λεύκαρα (σκοτώθηκε στο Μπελτσίτε τον Μάρτη του 1938), ο Σέργιος Ρωσίδης από Πυργά (σκοτώθηκε στο μέτωπο της Αραγονίας τον Μάρτη του 1938).

Οι υπόλοιποι πεσόντες Κύπριοι αντιφασίστες στα μέτωπα της Ισπανίας είναι ο Αχιλλέας Κανάρης από Λευκωσία, ο Γιώργος Πανταζής από Κυθρέα, ο Λούκας Ορφανίδης από Ακάκι, ο Χρίστος Χριστοδούλου από Ριζοκάρπασο, ο Ιωάννης Δήμας, ο Δημήτρης Δημητρίου, ο Γ. Γεωργαλλάς, ο Μ. Θεόδουλος.

Ας είναι αυτή η αναφορά μνημόσυνο τιμής για τους Κύπριους αντιφασίστες της Ισπανίας, και όσους έπεσαν εκεί και όσους επέζησαν του πολέμου.

Σελίδα δόξας και τιμής

Η συμμετοχή των Κύπριων αντιφασιστών στις Διεθνείς Ταξιαρχίες συνιστά ένα ηρωικό και πολύ σημαντικό κεφάλαιο όχι μόνο της ιστορίας του ΚΚΚ-ΑΚΕΛ, αλλά και της Κύπρου ευρύτερα. Δυστυχώς αυτό το κεφάλαιο έχει θαφτεί κυριολεκτικά από την επίσημη ιστοριογραφία. Ο λόγος είναι προφανής και εξόχως ιδεολογικο-πολιτικός.

Δεν πρόκειται για «εθνικό» αγώνα με πρωταγωνιστές ανθρώπους της Δεξιάς. Πρόκειται για έναν αντιφασιστικό διεθνιστικό αγώνα με πρωταγωνιστές Κύπριους κομμουνιστές, για τούτο και είναι προτιμότερο για ορισμένους να ξεχαστεί.

Ομως δεν μπορούμε και ούτε πρέπει να επιτρέψουμε να ξεχαστεί. Αιώνια θα είναι η ευγνωμοσύνη, η δόξα και η τιμή για τους ήρωες Κύπριους αντιφασίστες της Ισπανίας.

Το Ινστιτούτο Ερευνών «Προμηθέας» σε συνεργασία με το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου πραγματοποίησαν πέρσι τον Φλεβάρη επιστημονικό συνέδριο με τίτλο «Ισπανικός Εμφύλιος: Κύπρος, Ελλάδα και Ευρώπη». Στο συνέδριο έγιναν πολύ ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις.

Ο «Προμηθέας» εξέδωσε τα πρακτικά του συνεδρίου, τα οποία ο καθένας που ενδιαφέρεται μπορεί να προμηθευτεί. Από εκεί είναι και τα δύο αποσπάσματα από την παρέμβαση του Π. Στρόγγου που αναφέρονται στο κείμενο.

Προσκύνημα τιμής

Στα περίχωρα της Μαδρίτης βρίσκεται το κοιμητήριο Fuencarral. Στο κοιμητήριο αυτό θάβονταν οι νεκροί των Διεθνών Ταξιαρχιών που έπεσαν υπερασπιζόμενοι την ισπανική πρωτεύουσα. Μετά την επικράτηση του Φράνκο, ο δικτάτορας φρόντισε να εξαλείψει κάθε ίχνος του κοιμητηρίου που θύμιζε τις Διεθνείς Ταξιαρχίες.

Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, άρχισε και η αποκατάσταση του κοιμητηρίου. Ανεγέρθησαν μνημεία των πεσόντων από διάφορες χώρες. Αναρτήθηκαν αναμνηστικές πλάκες που θυμίζουν τη θυσία τους.

Ο πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ισπανία κ. Αντώνης Τουμαζής ανέλαβε, προς τιμήν του, την πρωτοβουλία το 2011 και εντοίχισε στον τοίχο των εθελοντών πλάκα που μνημονεύει τη συμμετοχή της Κύπρου και τις θυσίες των Κύπριων εθελοντών στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Ο κάθε Κύπριος δημοκράτης που επισκέπτεται τη Μαδρίτη οφείλει ένα προσκύνημα στον ιερό τούτο χώρο.

? Ο δημοσιογράφος Βαγγέλης Πάλλας γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Εμαθε να διαβάζει, να γράφει, να σκέφτεται, να μιλά, να αντιδρά και με τούτα τα όπλα να πορεύεται στη ζωή του. Είναι μέλος των Α.ΕJ και ΙFJ. καθώς και του ΑΚΕΛ Ελλάδος. Ασχολείται κυρίως με κοινωνικά και πολιτικά θέματα, παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις και συγκεντρώνει ειδήσεις για ιστορικά θέματα μνήμης, μειονότητες, Roma, ανθρώπινα δικαιώματα, περιβάλλον και ιατρικά θέματα.