Πώς θα διασφαλίσουμε την ελευθερία στην Ευρώπη

Είτε πρόκειται για μια κοινωνία, για μια πόλη, για μια χώρα, η ελευθερία είναι το απαραίτητο συστατικό για την ευημερία. Πόσο καλά ζουν οι άνθρωποι τη ζωή τους μέσα στις πόλεις; Πόσο ευτυχισμένοι είναι; Πόσο εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο; Πόσο ασφαλείς νιώθουν; Τέλος, πόσο αναπτύσσονται, πόσο ωριμάζουν οι ζωές των ανθρώπων μέσα στις ευρωπαϊκές πόλεις;

Μέσα στην Ευρωπαϊκή Ενωση; Υπάρχει αρκετή ελευθερία για να αναπτυχθούν αρετές όπως η καλοσύνη, η ευγένεια, ο σεβασμός και η ανεκτικότητα; Υπάρχει αρκετή ελευθερία για να ανθήσει η αυτοπεποίθηση ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε; Οτι μπορούμε να καλύψουμε αυτό το κενό που βρίσκουν οι φασίστες, αυτοί οι διεστραμμένοι λάτρεις της καταστροφής;

Το Freiraum (ελεύθερος χώρος) θα μπορούσε να είναι ένα πρωτοποριακό πολιτικό project που βάζει τον άνθρωπο και την ευημερία του πάνω από τα κέρδη, τις τράπεζες και το ΑΕΠ. Ωστόσο, είναι ένα καλλιτεχνικό εγχείρημα του Ινστιτούτου Γκαίτε που επιχειρεί να ζωντανέψει την Ευρώπη ανοίγοντας τον διάλογο από κάτω.

Σε αυτό το πλαίσιο σε 40 ευρωπαϊκές πόλεις, τα Ινστιτούτα Γκαίτε συνεργάστηκαν με φορείς από τον χώρο του πολιτισμού, την επιστημονική κοινότητα και την κοινωνία των πολιτών και σχημάτισαν δίκτυα, ώστε πάνω στην ανάλυση της έννοιας της ελευθερίας να δοκιμάσουν την αλλαγή της ευρωπαϊκής προοπτικής. Στον ενάμιση χρόνο που διήρκεσε το πρότζεκτ, οι πόλεις καταπιάστηκαν με τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες η μια της άλλης, ώστε να αναπτυχθεί η πολυπόθητη ενσυναίσθηση.

Οι πόλεις

Ενας λογάριθμος ζευγάρωσε τις πόλεις: την Αθήνα με την Μπάνσκα Μπίστρικα της Σλοβακίας, τη Θεσσαλονίκη με το Καρλάιλ του Ηνωμένου Βασιλείου, την Κοπεγχάγη με τα Σκόπια, την Κρακοβία με το Σαράγεβο, τη Ριέκα στην Κροατία με το Λουξεμβούργο, τις Βρυξέλλες με τη Βαρσοβία, τη Ρώμη με τη Λευκωσία, τη Νάπολη με το Αμστερνταμ, τη Μασσαλία με την Πράγα, τη Γένοβα με την Στοκχόλμη, το Στρασβούργο με το Δουβλίνο, το Βελιγράδι με τη Μπαρτσελόνα, το Οσλο με το Μιλάνο, το Παρίσι με τη Λουμπλιάνα, τη Ρίγα με τη Λιόν, το Ελσίνκι με τη Σόφια, το Βουκουρέστι με το Βίλνιους, το Ταλίν με τη Δρέσδη και τη Βουδαπέστη με τα Τίρανα.

«Ποια είναι τα όρια της ελευθερίας του λόγου; Υπάρχουν ορατοί ή σιωπηροί περιορισμοί;» είναι το ερώτημα που θέτουν οι Ελληνες καλλιτέχνες της Προσωρινής Ακαδημίας Τεχνών (ΠΑΤ) στους Σλοβάκους συναδέλφους τους από το πολιτιστικό κέντρο Zahrada. Η ελληνική ερώτηση πυροδότησε τη δημιουργία του project «Freedom of Speech» από τους Σλοβάκους καλλιτέχνες, αφού η δολοφονία του Σλοβάκου δημοσιογράφου Γιαν Κούτσιακ και της αρραβωνιαστικιάς του συγκλονίζει ακόμη τη σλοβακική κοινωνία.

Η ομάδα ArtBox από τη Θεσσαλονίκη βλέπει την έννοια της ελευθερίας στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας, ενώ τονίζει ότι η ελευθερία δεν είναι ποτέ στατική. Πρέπει να ανακτάται ξανά και ξανά και να σφυρηλατείται μέσω της αυτο-ενδυνάμωσης. Θέτουν λοιπόν το ερώτημα στο απομονωμένο Καρλάιλ: «Μπορούν οι προηγμένες τεχνολογίες επικοινωνίας να οδηγήσουν στη χειραφέτηση και να άρουν τις προκαταλήψεις;»

Οι καλλιτέχνες από το Καρλάιλ, μια πόλη στα σύνορα με τη Σκοτία, λένε ότι οι άνθρωποι μένουν συχνά εκεί για όλη τους τη ζωή. Συνεπώς είναι δύσκολο να δεχτούν καινούργιες ιδέες. Φοβούνται οτιδήποτε νέο. Μέσα από το Freiraum άρχισαν να κάνουν σκέψεις για μια πιο βιώσιμη και πιο ανοιχτή πόλη.

Η πληθώρα της πληροφορίας που μας προσφέρει το διαδίκτυο, η χειραγώγηση και η παραπληροφόρηση, προβληματίζει και τους Πολωνούς καλλιτέχνες που αναρωτιούνται «τι απόφαση θα παίρναμε αν είχαμε τη δυνατότητα να επιλέξουμε ανάμεσα στην απρόσκοπτη πρόσβαση στην πληροφορία και σε μια ζωή που η πληροφορία φιλτράρεται για την ασφάλειά μας»

«Οι φτωχοί δεν μπορούν να είναι ελεύθεροι» λέει ο Κύπριος καλλιτέχνης Αχιλλέας Κεντώνης. Το πρότζεκτ της Κύπρου εξετάζει τη σχέση μεταξύ οικονομικής ανεξαρτησίας, εκπαίδευσης και ελευθερίας. «Εχουμε πρόσβαση στη σωστή εκπαίδευση ώστε να διασφαλίσουμε μια βιώσιμη και δίκαιη οικονομία στην οποία μπορούμε να ασκούμε αποτελεσματικά την οικονομική μας ελευθερία;»

Το θέμα της οικονομικής ανεξαρτησίας σε σχέση με την ελευθερία απασχολεί και τους καλλιτέχνες από το Βελιγράδι που λένε ότι «η ελευθερία είναι εγγυημένη μόνο όταν ο άνθρωπος μπορεί να εξασφαλίσει τις βασικές του ανάγκες όπως τροφή και στέγη». «Η δυσχερής οικονομική κατάσταση περιορίζει την ελευθερία» λένε και οι καλλιτέχνες από τη Γένοβα.

«Αν είχαμε απεριόριστο χρόνο και χρήμα τι θα θέλαμε να κάνουμε όλοι μαζί; Πώς μπορούμε να συνυπάρξουμε ελεύθεροι στην Ευρώπη;» αναρωτιούνται οι καλλιτέχνες από το Παρίσι, ενώ από το Στρασβούργο εξετάζουν πως η γειτνίαση τους με τη Γερμανία επηρεάζει τους ανθρώπους και την καθημερινότητά τους. «Τα σύνορα δεν υπάρχουν μόνο στις χώρες. Υπάρχουν και στα μυαλά και στις συμπεριφορές», θα πουν οι Γάλλοι καλλιτέχνες.

«Είναι οι Ρομά οι αληθινοί Ευρωπαίοι αφού γι’ αυτούς τα σύνορα δεν υπάρχουν και δεν υπήρξαν ποτέ;» αναρωτιούνται οι Ισπανοί καλλιτέχνες, ενώ οι καλλιτέχνες από το Οσλο με το πρότζεκτ τους επισημαίνουν ότι η θετική αύρα που εκπέμπουμε όταν χαμογελάμε εξαφανίζει τον φόβο και βοηθά να ζήσουμε το ευρωπαϊκό μας παρόν μαζί. Χρησιμοποιώντας τη λέξη παρόν, present,(στα αγγλικά σημαίνει παρόν αλλά και δώρο), στέλνουν ένα διττό μήνυμα. Το να ζούμε αρμονικά το παρόν, είναι παράλληλα ένα δώρο που κάνουμε στους εαυτούς μας.

Τα θέματα των πόλεων και των αλλαγών που συμβαίνουν μέσα στις ευρωπαϊκές πόλεις βρέθηκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των καλλιτεχνών από την Κοπεγχάγη και τα Σκόπια. «Πώς η αρχιτεκτονική καθορίζει τη ζωή μας και πως οι ζωές μας καθορίζουν την αρχιτεκτονική» διερευνούν Δανοί καλλιτέχνες στα Σκόπια, ενώ οι Σκοπιανοί στην Κοπεγχάγη αναζητούν «πώς μπορεί μια πόλη να εξασφαλίσει την κοινωνική πολυμορφία και την αρμονική συνύπαρξη».

Η συνάντηση στο Βερολίνο

Στα πρότζεκτ τους οι καλλιτέχνες προσπάθησαν να ερμηνεύσουν με προσεκτικό και στοχαστικό τρόπο ποιες είναι οι ανθρώπινες δυνατότητες. Πώς μπορούμε οι άνθρωποι να εμπιστευτούμε ο ένας τον άλλο. Πώς μπορούμε να μετατρέψουμε τα ελλείμματα που έχουμε στην Ευρώπη ως κοινωνίες σε πλεονάσματα, σε οφέλη. Για τον λόγο αυτό το Ινστιτούτο Γκαίτε προχώρησε το πρόγραμμα FREIRAUM ένα βήμα παραπέρα.

Καλλιτέχνες, εκπρόσωποι μη κυβερνητικών οργανώσεων, πολιτικοί, think tanks και δημοσιογράφοι συναντήθηκαν σε ένα χώρο τέχνης στο Βερολίνο, στο ZK/U Center for Art and Urbanistics, για να συζητήσουν διεξοδικά πάνω στα ερωτήματα που έθεσαν οι καλλιτέχνες ώστε να δώσουν δημιουργικές και γόνιμες για την Ευρώπη και τους λαούς της απαντήσεις.

Τέσσερις θεματικές αναπτύχθηκαν, στις οποίες είχαν τη δυνατότητα να εναλλάσσονται όλοι οι συμμετέχοντες. Η πρώτη θεματική με τον τίτλο «The Livable City» (Η κατοικήσιμη πόλη) είχε να κάνει με το φαινόμενο του gentrification (εξυγίανση). Πρόκειται για ένα μοντέλο που εξαπλώνεται ραγδαία στην Ευρώπη. Του gentrification προηγείται μια περίοδος υποβάθμισης (γκετοποίησης) μιας περιοχής του κέντρου μιας μητρόπολης που προκειμένου να «εξυγιανθεί» πληθυσμοί θα στιγματιστούν και θα περιθωριοποιηθούν με σκοπό αργότερα να εκτοπιστούν.

Καλλιτέχνες, πολεοδόμοι, αλλά και ενεργοί πολίτες που είδαν κάτι τέτοιο να συμβαίνει στις πόλεις τους μίλησαν για την ανάγκη ακτιβιστικών δράσεων ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του δημόσιου χώρου και στον έλεγχο της από τη μαφία. «

Η καρδιά της πόλης είναι οι πολίτες» θα πουν οι καλλιτέχνες που δεν έκρυψαν την ανησυχία τους για την κερδοσκοπία που κρύβεται πίσω από την υποτιθέμενη αναβάθμιση των ευρωπαϊκών πόλεων. «Το θέμα είναι πώς θα καταστήσουμε την πόλη μια ελεύθερη ζώνη για όλους, η οποία θα προστατεύει τον πολύπλευρο δημοκρατικό διάλογο» θα πει χαρακτηριστικά ο Σκοπιανός καλλιτέχνης Daniel Serafimovski που ζει και εργάζεται στην Κοπεγχάγη.

Post Europe ή η Ευρώπη μετά ήταν η δεύτερη θεματική που αφορούσε την ιδέα της Ενωμένης Ευρώπης. Η δυστοπική κατάσταση της Ευρώπης με τις ανόμοιες κοινωνίες, τη στασιμότητα της οικονομίας, το μεταναστευτικό και η έλλειψη της εμπιστοσύνης έχουν δημιουργήσει μια κατάσταση οργής, άγχους και κατάθλιψης. Οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών κοιτάνε τους οικονομικούς δείκτες και αν είναι ανεβασμένα τα χρηματιστήρια. Ο παράγοντας άνθρωπος έχει ξεχαστεί.

Το Freiraum και οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν εστιάζουν στην υγεία της κοινωνίας μέσω της πολυπολιτισμικότητας. Αλλωστε η ιδέα της ενωμένης Ευρώπης βασίζεται στην πολιτιστική πολυμορφία. «Αν δεν εστιάσουμε στον πολιτισμό, αν δεν κοιτάξουμε τους δείκτες ευημερίας της κοινωνίας, τότε θα πέσουμε στην παγίδα της εσωστρέφειας, της αυτοκαταστροφής και του φασισμού» θα πουν οι καλλιτέχνες.

Η τρίτη θεματική είχε να κάνει με την «υπεράσπιση της πολυμορφίας». Αυτό που έκαναν οι καλλιτέχνες ήταν να λύσουν ίσως το δυσκολότερο πρόβλημα των πολιτικών. Ενεργοποιώντας τη δημιουργικότητα και τη φαντασία τους ανέδειξαν μέσω της δουλειάς τους ότι η πολυμορφία όχι απλά δεν απειλεί την Ευρώπη αλλά αντίθετα την εμπλουτίζει. Προαπαιτούμενο για την κατανόηση αυτή είναι η παιδεία αλλά και η επαφή με τους συνανθρώπους μας ώστε να καταλάβουμε ότι δεν είναι τα τέρατα που παρουσιάζουν οι φασίστες και οι λαϊκιστές, αλλά άνθρωποι με τα ίδια προβλήματα και τις ίδιες ανησυχίες με μας.

«Είναι η ελευθερία πολυτέλεια;» ήταν η τέταρτη θεματική στην οποία οι καλλιτέχνες αναρωτήθηκαν πόσο ελεύθερος είναι κάποιος του οποίου η σύνταξη είναι τόσο μικρή που δεν μπορεί να διαθέσει ούτε για να πάει στον γιατρό; Το Freiraum έριξε φως στις κοινωνικές ομάδες, στους μη προνομιούχους, στους αδικημένους αυτού του κόσμου, που η φτώχεια δεν τους αφήνει κανένα περιθώριο να αναπτυχθούν και οι ανόητοι της πολιτικής αδιαφορούν.

«Να φτιάξουμε μια κοινωνία που καταργεί τα σύνορα στην ελευθερία» λένε οι καλλιτέχνες του Freiraum και εγώ σκέφτομαι τον κόσμο που θέλουμε να φτιάξουμε. Αλλωστε πόσο δύσκολο μπορεί να είναι να αλλάξουμε τον κόσμο προς το καλύτερο; Ας ξεκινήσουμε πρώτα από τον εαυτό μας. Θα πέσουμε, αλλά μπορούμε πάντα να ξανασηκωθούμε.