Ο Διονύσης Φωτόπουλος είχε την τύχη να είναι βοηθός του Γιάννη Τσαρούχη στη μυθική παράσταση της «Μήδειας» του Κερουμπίνι, το 1961 στην Επίδαυρο, όπου θριάμβευσε η Μαρία Κάλλας. Ο Παντελής Μάκκας σήμερα έχει την τύχη να του ανατεθεί από τον διεθνή σκηνογράφο μας να επιμεληθεί μια έκθεση για τη θρυλική ντίβα, που πλαισιώνει την ανασύσταση της ιστορικής «Μήδειας» από την Εθνική Λυρική Σκηνή .
Ο Παντελής Μάκκας μιλάει με ενθουσιασμό και σεβασμό για τον Διονύση Φωτόπουλο: «Η παρουσία του υπήρξε καθοριστική, γιατί δεν μετέφερε μόνο πληροφορίες ή ιστορικά στοιχεία· μετέφερε μια ατμόσφαιρα. Οι αφηγήσεις του είχαν πάντα κάτι πολύ σωματικό: θυμόταν τον τρόπο που κινούνταν οι άνθρωποι στον χώρο, τη σιωπή πριν εμφανιστεί η Κάλλας, το φως της Επιδαύρου το σούρουπο, ακόμη και την αίσθηση της αναμονής μέσα στο θέατρο. Αυτές οι λεπτομέρειες μας έβγαλαν από τη λογική της αναπαράστασης και μας οδήγησαν σε κάτι πιο βιωματικό», υπογραμμίζει ο εικαστικός και video designer.
«Μας ενδιέφερε να καταλάβουμε όχι μόνο τι συνέβη το 1961, αλλά τι απέμεινε από εκείνη την εμπειρία. Πώς ένα καλλιτεχνικό γεγονός συνεχίζει να επιβιώνει μέσα από μνήμες, χειρονομίες και θραύσματα εικόνων. Ο Φωτόπουλος κουβαλούσε αυτή τη συνέχεια με έναν πολύ φυσικό τρόπο. Η συνεργασία μαζί του είχε μεγάλη γενναιοδωρία και λεπτότητα. Δεν υπήρξε ποτέ νοσταλγική ή μουσειακή προσέγγιση. Αντίθετα, υπήρχε μια βαθιά κατανόηση ότι το έργο έπρεπε να υπάρξει στο παρόν, με τα δικά του μέσα και τη δική του γλώσσα».
● Τι περιλαμβάνει η βιντεοεγκατάστασή σας;
Αποτελείται συνολικά από έξι στάσεις: πέντε κατά την ανάβαση προς το αρχαίο θέατρο και μία τελευταία στην κάθοδο, μετά το τέλος της παράστασης. Μας ενδιέφερε πολύ αυτή η διπλή κίνηση -η άνοδος και η επιστροφή- γιατί μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνει ο θεατής τις εικόνες.
Οι πέντε στάσεις της ανάβασης λειτουργούν σαν διαδοχικά περάσματα και όχι ως αυτόνομα έργα. Ο θεατής δεν στέκεται απέναντι από μια «οθόνη», αλλά εισέρχεται σταδιακά σε μια κατάσταση παρατήρησης και ακρόασης καθώς κινείται μέσα στο δάσος προς το θέατρο. Σε κάθε στάση εμφανίζονται διαφορετικά αποσπάσματα από την παρουσία της Μαρίας Κάλλας στην Επίδαυρο το 1961: λεπτομέρειες του προσώπου, κινήσεις, βλέμματα, χειρονομίες, θραύσματα από τη σκηνική της ύπαρξη. Οι εικόνες αποδομούνται, επαναλαμβάνονται, χάνονται μέσα στο σκοτάδι ή συγχωνεύονται με το φυσικό τοπίο. Κάθε πέρασμα έχει διαφορετική ατμόσφαιρα.
Η έκτη στάση, στην κάθοδο, λειτουργεί διαφορετικά και εισάγει μια πιο ντοκουμενταρίστικη οπτική. Εκεί ο θεατής συναντά ένα σπίτι κατασκευασμένο από οθόνες, τοποθετημένο μέσα στο δάσος σαν μια παράδοξη αρχιτεκτονική παρουσία. Στις επιφάνειές του προβάλλονται πιο άμεσα και υλικά στοιχεία γύρω από τη «Μήδεια» και τη μνήμη της παράστασης του 1961. Μετά την εμπειρία της όπερας, αυτή η τελευταία στάση λειτουργεί σχεδόν σαν επιστροφή στην πραγματικότητα.
● Τι σημαίνει η Μαρία Κάλλας για εσάς; Ποια είναι η σχέση σας με το έργο της, την εικόνα και τον μύθο της;
Η πρώτη μου σχέση με τη Μαρία Κάλλας δεν ήταν μόνο μουσική· ήταν κυρίως μια εμπειρία παρουσίας. Ακόμη και μέσα από παλιές ηχογραφήσεις ή αποσπασματικές εικόνες, είχα πάντα την αίσθηση ότι συμβαίνει κάτι πολύ περισσότερο από μια ερμηνεία. Υπήρχε μια ένταση σχεδόν σωματική, σαν να εξέθετε τον εαυτό της ολοκληρωτικά κάθε φορά που ανέβαινε στη σκηνή.
Δεν με ενδιαφέρει να τη δω ως ένα ένδοξο σύμβολο του παρελθόντος. Αντίθετα, νιώθω ότι η παρουσία της συνεχίζει να ενεργοποιεί κάτι στο παρόν – μια μορφή έντασης που δεν έχει κλείσει. Οταν δουλεύαμε πάνω στη βιντεοεγκατάσταση, δεν σκεφτόμουν την Κάλλας ως «ιστορικό πρόσωπο», αλλά σαν μια ενέργεια που εξακολουθεί να κυκλοφορεί μέσα στις εικόνες, στον χώρο, ακόμη και μέσα στο ίδιο το τοπίο της Επιδαύρου. Ισως τελικά αυτό που με αφορά περισσότερο είναι το ίχνος που αφήνει πίσω της. Οχι η τελειότητα, αλλά η αίσθηση ότι κάτι συνεχίζει να πάλλεται, ακόμη και μετά την απουσία.
ℹ️ Εκθεση «Σημείο Κάλλας», 18 έως 21 Ιουνίου, Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου
