Μπροστά στην ευρωπαϊκή ακροδεξιά καμπή

Ο νεοφιλελευθερισμός, με την ανεξέλεγκτη απορρύθμιση που επέβαλε και το ίδιο ανεξέλεγκτη αποθέσμιση που προκάλεσε, αποικιοποίησε την κοινωνία και τη σκέψη. Βασικός στόχος της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης είναι η επανακοινωνικοποίηση ακριβώς της κοινωνίας και της σκέψης διά πράξης. Της νέας κοινωνικής πράξης.

Η σφαιρική, η ολική ανασυγκρότηση της κοινωνίας με όρους πράξης, νέας κοινωνικής πράξης πλέον επιβάλλεται από τα κάτω και σε όλα τα επίπεδα των κοινωνικών δομών και πρακτικών.

Η σημερινή προχωρημένη αποσάθρωση της κοινωνίας μόνο μέσα από νέες πρακτικές και ανασυγκροτήσεις θα ξεπεραστεί έστω και σχετικά. Αλλά με τις παραδοσιακές, όπως θα έλεγε και ο Χορκχάιμερ, θεωρητικοποιήσεις δεν είναι δυνατό να ξεπεραστεί το μέγιστο αυτό πρόβλημα, ούτε καν να διαγνωστεί. Νέα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα, νέες θεωρήσεις: Αυτό το κενό έρχεται να καλύψει η Νέα κριτική θεωρία και πράξη με συνεχείς, επισταμένες, συστηματικές έρευνες και μελέτες. Η μελέτη και η συνεπούμενη θεωρητικοποίηση οδηγεί στην απόκτηση συνείδησης, στην ανάγκη δημιουργίας μιας νέας επικοινωνίας, μιας νέας κοινότητας με αγάπη για τον άνθρωπο, με επίκεντρο –ακόμη περισσότερο– τον άνθρωπο, που θέλει να μετατρέψει σε συνάνθρωπο το σύγχρονο οικονομικό «ανθρώπινο» τέρας. Νέες διεπιστημονικές μεθοδολογίες, νέα αλληλεγγύη, νέες κοινότητες πρώτιστα ενδιαφερόντων (με την έννοια του Χάμπερμας, αλλά και όχι μόνον) και στη συνέχεια ίσως γενικότερης υπόστασης, συγκρότησης, πάντοτε ανθρωπιστικής διάστασης, είναι το ύψιστο καθήκον της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης, με αναφορά πάντα και στο ιστορικό έργο των πρωτοποριών, κοινωνικών και αισθητοκαλλιτεχνικών.

Η αρχή της παγκοσμιοποίησης (μέσα της δεκαετίας του 1990) ανέδειξε νέες προβληματικές, νέες θεωρητικοποιήσεις, υπό το σοκ των νέων τότε και βαθιών αλλαγών παγκόσμια.

Η σφαιρικότητα (globalité) ήταν μια βασική νέα έννοια που ανέκυψε μέσα σε αυτές τις συνθήκες της πρωτόγνωρης τότε κρίσης. Η αναζήτηση χαμένων ιστορικών και πολιτισμικών οντοτήτων και η επαναθεωρητικοποίησή τους πλουραλιστικά και δημιουργικά, η επικαιροποίηση των θεωρητικών ιστορικών καταλοίπων τους κ.ά. ήταν μερικές από τις νέες τότε τάσεις, που δημιούργησαν νέες και καινοτόμες θεωρητικές ωσμώσεις. Ομως η κρίση του 2008 διέλυσε όλη αυτή τη νέα τότε δημιουργική θεωρητική και πρακτική κατάσταση διεθνώς. Η κριτική του προντουκτιβίστικου μοντέλου έτσι υποχώρησε μπροστά στη νέα, απόλυτη πλέον, δικτατορία του νεοφιλελευθερισμού και του ταξηφιλελευθερισμού. Σήμερα όμως μπροστά στο φάσμα της επικίνδυνης ακροδεξιάς καμπής σε όλες τις ανεπτυγμένες κοινωνίες, οι οποίες βρίσκονται σε διαδικασία κρίσης θεμελίων πλέον, μετά τη μακρόχρονη μακρόσυρτη, φανερή ή υπόκωφη κρίση τους, επιβάλλεται ένας συστηματικός στοχασμός και αναστοχασμός: Ή η κοινωνία θα ανασυγκροτηθεί σε νέες, πιο δίκαιες, ανθρωπότερες και ορθολογικότερες βάσεις ή οδηγούμαστε στον γενικευμένο νεοφασισμό. Μπροστά σε αυτή τη φοβερή απειλή το καθήκον της Νέας κριτικής θεωρίας είναι μέγιστο. Είναι απόλυτα αναγκαίο να οργανωθεί συνειδητά η πράξη απέναντι στον σύγχρονο, γενικευμένο, όσο και απειλητικό νεοφασιστικό ανορθολογισμό.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες είναι απόλυτη, άμεση ανάγκη τουλάχιστον για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και για άμεση αλλαγή και οπωσδήποτε τροποποίηση του παραδείγματος της οικονομικής πολιτικής στην Ευρώπη και πρώτιστα στην Ελλάδα. Η ακολουθούμενη οικονομική πολιτική συνιστά πλέον μια νέα ασύμμετρη και συγχρόνως πολλαπλή απειλή, ακόμη και κοινωνικο-ιδεολογική. Οπότε προβάλλει η ανάγκη μιας ανθρωποκεντρικής οικονομικής πολιτικής και συγχρόνως κοινωνικής πρακτικής.

Οι επερχόμενες μεγάλες ανακατατάξεις και συνεχείς ανασυγκροτήσεις που έρχονται διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα ωθούν προς μια νέα ρύθμιση, και ίσως όχι μόνο. Διαφορετικά…

*Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης και του Πολιτισμού