Την εποχή της ειδησεογραφικής ταχύτητας, όπως την επιβάλλει ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η τεχνολογία, τα ραδιοτηλεοπτικά Μέσα και οι ιστοσελίδες, η δημοσιογραφική έρευνα είναι το σπάνιο και πολύτιμο προτέρημα εκείνου του μιντιακού οργανισμού που θα δεχτεί να επενδύσει σ΄ αυτήν. Δεν γίνεται καθόλου εύκολα. Μία ολοκληρωμένη έρευνα απαιτεί κόπο, χρόνο, χρήματα, υπομονή κι επιμονή, ένστικτο, άξιους συνεργάτες, αφοσίωση, γνώση.
Πολλοί δεν έχουν τη διάθεση να ποντάρουν στη δημοσιογραφική φυσιογνωμία μίας τέτοιας εκπομπής, ούτε ν’ αναλάβουν την ευθύνη μίας, δαπανηρής σε χρόνο και χρήμα, παραγωγής. Αλλά η ΕΡΤ την έχει και μάλιστα εις διπλούν, επενδύοντας όχι σε μία, αλλά σε δύο εκπομπές δημοσιογραφικής έρευνας, με διακριτά διαφορετικό ύφος κάθε μία, αλλά με κοινή στόχευση: Την, οριζοντίως και καθέτως, ουσιαστική ενημέρωση (αν όχι και «εκπαίδευση» σε ορισμένες περιπτώσεις) και την προσέγγιση θεμάτων τολμηρά, αλλά και ανθρώπινα και ευαίσθητα, και χωρίς παρωπίδες ή προκαταλήψεις.
Ο λόγος περί των εκπομπών του ΕΡΤNEWS, “365 Στιγμές” με τη Σοφία Παπαϊωάννου και “Φάσμα” που κάνει ο Γιάννης Παπαδόπουλος, μαζί με τις Αλεξία Καλαϊτζή, Έλενας Καρανάτση και Ελβίρα Κρίθαρη, εκπομπές που επανήλθαν για δεύτερη σεζόν και προβάλλονται, όπως πάντα εναλλάξ, κάθε Δευτέρα, στις 22.00, αποτελώντας μαζί και οι δύο μια, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και πολύτιμη, ενότητα δημοσιογραφικής έρευνας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν διακριτή φυσιογνωμία. Στις “365 Στιγμές”, τη Σοφία Παπαϊωάννου απασχολούν κυρίως μεγάλα κοινωνικά ζητήματα- απ΄όσα δεν χρειάζονται αφορμές επικαιρότητας. Ζητήματα κοινωνικής ευαισθησίας και πολιτικής συνείδησης και συνύπαρξης, με όρους μιας, διακριτικής αλλά παρούσας, δημοσιογραφικής συνθήκης, αλλά κι ενός δημοσιογραφικού ήθους που προϋποθέτει την αμοιβαία εμπιστοσύνη με τον συνομιλητή, την υπομονή μέχρι την κατάκτησή της, τη γνώση κι επιπλέον έναν εσωτερικό άγραφο νόμο.
Αυτόν που υπαγορεύει στον δημοσιογράφο πόσο μπορεί να προχωρήσει και πού οφείλει να σταματήσει-πράγματα σαφή και βιωμένα για την έμπειρη Σοφία Παπαϊωάννου. Έχοντας την ολοκληρωμένη μορφή ενός αξιοθαύμαστου ντοκιμαντέρ που ξετυλίγει το αφήγημά του σταδιακά, οι “365 Στιγμές” προσεγγίζουν, κάθε φορά, το θέμα τους, όχι μόνο αναλύοντάς το «πολυπρισματικά», αλλά προσεγγίζοντας και κάθε συνομιλητή-αυτόπτη μάρτυρα ως έναν «πρωταγωνιστή» που αξίζει μιας ιδιαίτερης ψυχογραφίας.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το 4ο Επεισόδιο του Β΄ Κύκλου εκπομπών (αυτού της τωρινής σεζόν 2023-24): αφορούσε στις δασκάλες των γκέτο σε σχολεία περιοχών με μεγάλη παραβατικότητα. Η Σοφία Παπαϊωάννου, μας σύστησε τη Ματίνα Βαβούλη, διευθύντρια του δημοτικού σχολείου στη Νέα Ζωή Ασπροπύργου όπου πηγαίνουν σχεδόν αποκλειστικά παιδιά Ρομά, και τη Ροδή Καβούνη προϊσταμένη του νηπιαγωγείου του οικισμού της Αγίας Σοφίας, στα δυτικά της Θεσσαλονίκης, που και αυτό δέχεται αποκλειστικά παιδιά Ρομά. Συνάντησε επίσης τη Δέσποινα Τσιρικλού, μεταφράστρια από και προς τα ρομανί, αλλά κυρίως και την ίδια μία Ρομά που έχει στόχο ζωής να πείσει τους γείτονές της -στη Νέα Ζωή-για τη σημασία της εκπαίδευσης των παιδιών τους και δη των κοριτσιών, κόντρα στην «παράδοση» ενός βιαστικού γάμου σ΄εφηβική ηλικία κι ενός προαποφασισμένου μέλλοντος.
Μέσα από τις αφηγήσεις των τριών γυναικών, αλλά και άλλων, όπως του Σπύρου, νέου άνδρα από τον οικισμό της Αγίας Σοφίας που έφτασε μέχρι το Πανεπιστήμιο, αλλά εξακολουθεί να παλεύει ενάντια στα στερεότυπα, σε ό,τι βολικά προδιαγράφεται ως μέλλον των νέων της φυλής του και σε, σχεδόν καθημερινά, άγριες συμπεριφορές αποκλεισμού, ταπείνωσης και ρατσισμού, η Παπαϊωάννου δίνει ολόκληρη την εικόνα. Παρουσιάζει την αφοσίωση των εκπαιδευτικών, παρά τις τραγικές συνθήκες που αντιμετωπίζουν (όπως το, χωρίς νερό, ρεύμα και τουαλέτα, κοντέινερ που φιλοξενούσε το νηπιαγωγείο της Καβούνη, όταν εκείνη ξεκίνησε τη δουλειά της το 2002, δίνοντας αγώνα και γι αυτά κι ενάντια στις επιφυλάξεις ή στις συνήθειες των γονιών ώστε να συγκεντρώσει, με τη βοήθεια της Τσιρικλού, κυριολεκτικά πόρτα-πόρτα τα παιδάκια). Παρουσιάζει ακόμα τις δυσκολίες (οικισμοί και άνθρωποι αφημένοι στην τύχη τους). Τα ψυχικά τραύματα (πόσο εύγλωττη η περιγραφή των, απότοκων της πικρής εμπειρίας τους, παιχνιδιών που παίζουν τα παιδιά στον οικισμό της Αγίας Σοφίας: κηδείες, κλέφτες κι αστυνόμοι, ξύλο, αφελείς σεξουαλικές αναπαραστάσεις). Το ρατσισμό και την απομόνωση. Την ελπίδα. Και το συγκινητικό πείσμα εκπαιδευτικών που, κοιτώντας την κάμερα, λένε, όπως η Καβούνη, «όχι δεν είμαι ακτιβίστρια εγώ. Τη δουλειά μου κάνω» – κι ας είναι εκ των πραγμάτων κι ακτιβιστές.
Κι αυτό είναι μόνο ένα επεισόδιο στους δύο κύκλους εκπομπών που έχουν κι αυτή την, κοινωνικά παιδευτική, διάσταση και ενημέρωση. Αυτό δεν πετυχαίνει π.χ. και το επεισόδιο που παρουσίασε τις περιπτώσεις διαφυλικών παιδιών; Παρακολούθησε την πορεία τους, τις αγωνίες και τη ζωή τους, παρουσιάζοντας φυσιολογικούς ανθρώπους, με παραλλαγμένο, απ’ τη φύση τους, γενότυπο. Για να καταλήξει, αβίαστα, ο τηλεθεατής ν αντιληφθεί ότι τα intersex άτομα ταλαιπωρούνται, όχι από την φύση τους, αλλά απ΄τα έμφυλα στερεότυπα που καταδυναστεύουν την πραγματικότητα. Την πραγματικότητα όπως είναι και όπως την υπερασπίζεται η μητέρα ενός διαφυλικού αγοριού όταν λέει στην Παπαϊωάννου πώς «η ταυτότητα φύλου είναι ένα φάσμα».
Για την εκπομπή της η ίδια η Σοφία Παπαϊωάννου εξηγεί: «κάθε άνθρωπο που συναντάμε και κάθε θέμα προσπαθούμε να το δούμε καθαρά από την αρχή, χωρίς προκαταλήψεις και στερεότυπα. Θεωρούμε ότι η ουσία βρίσκεται στους καθημερινούς ανθρώπους και στις ιστορίες τους και γι’ αυτό καταπιανόμαστε συχνά με κοινωνικά θέματα. Μας αρέσει να πηγαίνουμε σε μέρη και τόπους που δύσκολα πάει κανείς για να προκαλέσουμε τον θεατή να δει τα πράγματα από μία άλλη σκοπιά».
Όλα αυτά είναι η δημοσιογραφία στον πρωταρχικό της ρόλο, στον πυρήνα της, δηλαδή. Κι αυτό αφορά και στην έτερη εκπομπή, στο «Φάσμα» που επιχειρεί να ρίξει φως σε αθέατες πτυχές των γεγονότων, αναδεικνύοντας άγνωστες ιστορίες και θέματα που χάνονται στον καταιγισμό των γεγονότων. Ο Γιάννης Παπαδόπουλος, μαζί με τις Αλεξία Καλαϊτζή, Έλενα Καρανάτση, Ελβίρα Κρίθαρη, επιδιώκουν συχνά να ερευνούν γεγονότα στην εξέλιξή τους, μετά δηλαδή από την παροδική «ανάφλεξη» της επικαιρότητας.
Μερικά παραδείγματα; Η φωτιά στο δάσος της Δαδιάς στον Έβρο. Η κάμερα του Φάσματος βρέθηκε στο σημείο λίγους μήνες μετά την καταστροφή και μίλησε με όλους τους εμπλεκόμενους για τα πραγματικά αίτια και τα μέτρα που πρέπει να παρθούν ώστε να μην αντιμετωπίσουμε στο μέλλον παρόμοιες καταστροφές. Το νομοσχέδιο για την ισότητα στον γάμο είναι ένα θέμα που μονοπωλεί το ενδιαφέρον της ειδησεογραφίας τον τελευταίο καιρό. Το Φάσμα συνάντησε ένα ομόφυλο ζευγάρι, ένα πατέρα με δύο παιδιά που τα έχει φέρει στον κόσμο με παρένθετη μητέρα στο εξωτερικό αλλά και με τη συντάκτρια του επίμαχου νομοσχεδίου Κατερίνα Φουντεδάκη ώστε να αναδειχθεί η σημασία του για τους ανθρώπους που αφορά. Χαρισματικά παιδιά. Παιδιά με ιδιαιτέρα υψηλή νοημοσύνη και δεξιότητες μιλούν στην κάμερα του Φάσματος για το πως είναι να φοιτούν στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Ακόμα ειδικοί παιδαγωγοί μας εξηγούν τι χρειάζονται αυτά τα παιδιά που δεν προσφέρεται στην Ελλάδα αλλά και τι συμβαίνει σε άλλες χώρες του εξωτερικού. Σε άλλο επεισόδιο το Φάσμα ταξίδεψε στον Αστακό Αιτωλοακαρνανίας όπου η τοπική κοινωνία είναι διχασμένη καθώς οι κάτοικοι βλέπουν να αναπτύσσονται όλο και περισσότερες μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας. Η εκπομπή μίλησε με κατοίκους, επαγγελματίες αλλά και τοπικούς φορείς και εξετάζει το κατά πόσο επενδύσεις, περιβάλλον και τουρισμός μπορούν να συνυπάρξουν σε ένα βιώσιμο μοντέλο ανάπτυξης.
Σε όλα του τα επεισόδια το «Φάσμα» στοχεύει και σε αυτό: σε μία εξαιρετικά σύγχρονη θεματολογία επιδιώκοντας την ανάδειξή της με τη συμμετοχή καθ΄ύλην αρμοδίων και, διακεκριμένων στον τομέα τους, προσωπικοτήτων. Αλλά και σε όλα τα επεισόδια η δημοσιογραφική ομάδα, είτε λαμβάνοντας αφορμή από ένα θέμα της επικαιρότητας, είτε, στον αντίποδα, επιλέγοντας να εστιάσει σε κάτι με το οποίο δεν έχουν ασχοληθεί τα Μέσα, προσπαθεί να εμβαθύνει όσο περισσότερο μπορεί, να αναδείξει όσο το δυνατόν περισσότερες πτυχές του θέματος και να φτάσει όσο πιο κοντά γίνεται στην ουσία, χωρίς προσπάθειες εντυπωσιασμού, πάντοτε αφιερώνοντας χρόνο και στους συνομιλητές της. «Στόχος στο Φάσμα είναι να κάνουμε εκείνο το βήμα παραπάνω, να εξετάζουμε σε βάθος σημαντικά θέματα, να αναδεικνύουμε αθέατες πτυχές τους και να παρουσιάζουμε ενδιαφέρουσες ιστορίες. Μία εκπομπή ερευνητικής δημοσιογραφίας κρύβει από πίσω προσπάθεια και ομαδική δουλειά, ώστε το τελικό αποτέλεσμα να είναι όσο το δυνατόν πιο άρτιο και στην ουσία του, αλλά και αισθητικά», επισημαίνει ο Γιάννης Παπαδόπουλος.
Η εκπομπή έχει στην παρουσίαση και την έρευνα τον Γιάννη Παπαδόπουλο και τις Αλεξία Καλαϊτζή, Έλενα Καρανάτση, Ελβίρα Κρίθαρη, στην αρχισυνταξία τον Λάζαρο Μπέλτσιο και στη σκηνοθεσία τον Γιάννη Ρεμούνδο.
Και οι δύο εκπομπές κρύβουν, πάντα, από έναν ή περισσότερους άσσους δημοσιογραφικής έρευνας στο μανίκι τους και προβάλλονται, εναλλάξ, κάθε Δευτέρα, στις 22:00, στο κανάλι ΕΡΤNEWS. Ευτυχώς, επίσης, μετά την πρώτη προβολή τους, «ανεβαίνουν» και στο ertflix.gr
