Ενα πολύ ιδιαίτερο κείμενο είναι η «Δίκη των Εξ» του Βασίλη Βασιλικού, που εκδίδεται για πρώτη φορά το 1973 από τις εκδόσεις «Δωδώνη»: είναι ένα από τα λιγοστά θεατρικά έργα που συνθέτει ο Βασίλης Βασιλικός (μαζί με το «Ο Απόστολος Παύλος στη φυλακή των Φιλίππων», το μονόπρακτο «Ενα απόγευμα του Μαρτίου» και «Το λαχείο») και αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον δείγμα «θεάτρου-ντοκουμέντο», μια που –βασισμένο στα στενογραφημένα πρακτικά της εφημερίδας «Πρωία», με φανερή, βεβαίως, τη δημιουργική διαμεσολάβηση της επεξεργασίας του Βασιλικού ως προς την αναπόφευκτη χρονική σύντμηση που επιβάλλει η σκηνική σύμβαση– επιχειρεί τη δραματοποίηση ενός κορυφαίου γεγονότος της ελληνικής ιστορίας του εικοστού αιώνα, της δίκης των οκτώ θεωρούμενων ως υπαιτίων της Μικρασιατικής Καταστροφής ενώπιον έκτακτου στρατοδικείου κατά το διάστημα 31 Οκτωβρίου – 15 Νοεμβρίου 1922 (Γεώργιος Χατζανέστης, διοικητής της Στρατιάς της Μικράς Ασίας, Δημήτριος Γούναρης, πρώην πρωθυπουργός, Μιχαήλ Γούδας, υποναύαρχος και πρώην υπουργός, Ξενοφών Στρατηγός, υποστράτηγος και πρώην υπουργός, Νικόλαος Στράτος, πρώην πρωθυπουργός, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, πρώην πρωθυπουργός, Νικόλαος Θεοτόκης και Γεώργιος Μπαλτατζής, υπουργοί επί των Στρατιωτικών και Εξωτερικών στην κυβέρνηση Γούναρη αντίστοιχα).
Τα δραματικά πρόσωπα του έργου του Βασιλικού ταυτίζονται με τα ιστορικά. Από το έργο παρελαύνουν όχι μόνον οι κατηγορούμενοι (από τους οποίους εκτελούνται τελικά έξι, γι’ αυτό και το γεγονός περνά στην Ιστορία ως «δίκη των εξ»), αλλά και όλα τα υπόλοιπα ιστορικά πρόσωπα αυτής της τραγωδίας: ο πρόεδρος και ο γραμματέας του στρατοδικείου, οι συνήγοροι, οι επαναστατικοί επίτροποι, οι στρατοδίκες, οι μάρτυρες κατηγορίας και οι μάρτυρες υπερασπίσεως.
Η κατάθεση του κάθε μάρτυρα και η απολογία του κάθε κατηγορούμενου, άλλωστε, αποτελεί και μια χωριστή υποενότητα σε ένα έργο που αποφεύγει την τυπική διάκριση σε πράξεις και σκηνές. Κάθε φορά που ένας από τους οκτώ κατηγορούμενους και τους μάρτυρες εισέρχεται στη δράση ο Βασιλικός παρέχει βασικές πληροφορίες για το παρελθόν του και την πολιτική ή στρατιωτική του δράση, ενώ όλοι οι χαρακτήρες σκιαγραφούνται πρωτίστως μέσα από τον λόγο τους.
Ο συγγραφέας προσφέρει χώρο και χρόνο σε όλα τα πρόσωπα να εκφέρουν τις απόψεις τους, να εκθέσουν την επιχειρηματολογία τους γύρω από τη σκοπιμότητα της Μικρασιατικής Εκστρατείας, τις ευθύνες των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών, την τακτική και τις απώλειες του ελληνικού στρατού, τον αριθμό των στρατιωτών, τις διακυμάνσεις στο ηθικό και στις αντοχές των αξιωματικών και των στρατιωτών, τον διαχωρισμό σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς, τις καταγγελίες για ατασθαλίες στην οικονομική διαχείριση, την επιτυχημένη για τους Ελληνες μάχη του Εσκί-Σεχίρ, την επανάσταση των Γονατά, Φωκά και Πλαστήρα, τη διάσταση γραπτών και άγραφων νόμων, την αρμοδιότητα του στρατοδικείου να δικάζει πολιτικά πρόσωπα, τον διφορούμενο ρόλο των Ευρωπαίων συμμάχων, τον ρόλο του Τύπου και τη λογοκρισία κατά την περίοδο του πολέμου, τη μοιραία κατάρρευση του μετώπου τον Αύγουστο του 1922, τον Βενιζέλο, τον Κωνσταντίνο, τον Στεργιάδη, τον Κεμάλ. Ιδιαίτερα αποκαλυπτικές είναι οι απολογίες-μονόλογοι των κατηγορουμένων, που ακολουθούν μετά τις καταθέσεις των μαρτύρων, ενώ το κείμενο ολοκληρώνεται με την απόφαση του στρατοδικείου και με το ανακοινωθέν της 15ης Νοεμβρίου 1922 αναφορικά με τη θανατική εκτέλεση των έξι από τους οκτώ.
Τα πρόσωπα και τα γεγονότα λοιπόν μιλούν κυριολεκτικά από μόνα τους στη «Δίκη των εξ» του Βασίλη Βασιλικού. Καταθέσεις, απολογίες, ερωτήσεις, απαντήσεις, ενστάσεις, αντεγκλήσεις, επιχειρήματα, αντεπιχειρήματα, στρατηγικές και αντιφάσεις εκ μέρους κατηγορουμένων, μαρτύρων, συνηγόρων υπερασπίσεως, επαναστατικών επιτρόπων και στρατοδικών συνθέτουν ένα πολυφωνικό θεατρικό κείμενο που φωτίζει ολόπλευρα τη μικρασιατική τραγωδία, υπενθυμίζει το έρεβος του εθνικού διχασμού και συναρπάζει τον αναγνώστη με τη ζωντάνια, τη μεστότητα και την αμεσότητά του.
* Αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ
