Ο Κουν, το Ελεύθερο Θέατρο και το «Μεγάλο μας Τσίρκο»

Τι συμφορά, ενώ είσαι καμωμένος / για τα ωραία και μεγάλα έργα / η άδικη αυτή σου η τύχη πάντα / ενθάρρυνσι κ’ επιτυχία να σε αρνείται·/ να σ’ εμποδίζουν ευτελείς συνήθειες, / και μικροπρέπειες, κι αδιαφορίες…

Αυτούς τους στίχους του Καβάφη («Σατραπεία») ακούγεται να απαγγέλλει σε κομμάτι της αυτοβιογραφικής του ταινίας ο Κώστας Καζάκος, συμπληρώνοντας ότι είναι «ανατριχιαστικό πόσο μέσα στη ζωή μας είναι αυτά τα πράγματα και πόσο οι μεγάλοι μας ποιητές μάς βοηθάνε να ξεκαθαρίσουμε λιγάκι τον ορίζοντα, το τοπίο και να βλέπουμε την αλήθεια».

Ο ξεχωριστός ηθοποιός και σκηνοθέτης, που έχει αφήσει το στίγμα του σε κινηματογράφο και θέατρο, αυτοβιογραφείται σε ένα διπλό «Μονόγραμμα» απόψε και το επόμενο Σάββατο (16/6), στις 15.00 στην ΕΡΤ2. Εξομολογείται στιγμές από τη ζωή του, από την κινηματογραφική του πορεία, την καριέρα του στο θέατρο με ξεχωριστές αναφορές στο «Μεγάλο μας Τσίρκο», άγνωστες ιστορίες και παρασκήνια από την παράσταση.

Γεννημένος στον Πύργο Ηλείας το 1935, ο Κώστας Καζάκος ήθελε να γίνει δάσκαλος, καθηγητής. Πήγε στο Πανεπιστήμιο να γραφτεί αλλά έλειπε το χαρτί των κοινωνικών φρονημάτων, «κληρονομιά» από τον αριστερό πατέρα του, κι έτσι αυτή η πόρτα έκλεισε. «Τον πατέρα μου -αφηγείται- τον πιάσανε μετά το ’45, τον απέλυσαν απ’ την υπηρεσία. Τον βάλανε ένα χρόνο στη φυλακή στον Πύργο και μετά πέρασε Επιτροπή Εκτοπίσεων και ξεκίνησε τη θητεία του στα “πανεπιστήμια” του Αιγαίου, εκεί από Ικαρία και μετά κατέληξε στη Μακρόνησο, μέχρι το ’52. Τα χρόνια εκείνα που έλειπε ο πατέρας μου αναγκαζόμασταν και δούλευα εγώ ό,τι δουλειά βάλεις με το μυαλό σου, και πήγαινα στο νυχτερινό…»

Από περιέργεια, μια μέρα ανεβαίνει τα σκαλιά της Σχολή Κινηματογράφου «Λυκούργος Σταυράκος». Δίνει εξετάσεις και μπαίνει. Γνωρίζει τον Κάρολο Κουν που έμελλε να παίξει καθοριστικό ρόλο στη ζωή του. Το ’58 θα φύγει από τον Κουν. «Ηταν από τις πιο δύσκολες στιγμές που έχω ζήσει -λέει-, όταν του είπα ότι θέλω να φύγω . Και φτιάξαμε μια ομάδα. Μαζευτήκαμε δώδεκα-δεκατρείς μαθητές της σχολής του Θεάτρου Τέχνης, με τον Λεωνίδα Τριβιζά, τον φίλο μου, σκηνοθέτη και φτιάξαμε ένα θίασο.

»Το είπαμε Ελεύθερο Θέατρο. Δεν μπορέσαμε να κρατήσουμε παραπέρα, διαλυθήκαμε τον άλλο χρόνο. Και έριδες που δημιουργήθηκαν μεταξύ μας, και ανταγωνισμοί, είμαστε και αδαείς ακόμα και δεν μπορέσαμε να ξεπεράσουμε διάφορα εμπόδια, που αν είμαστε πιο ώριμοι θα τα ξεπερνάγαμε».

Ξεκινάει την πορεία του στο ελληνικό σινεμά, με πρώτη ταινία την «Αρπαγή της Περσεφόνης» στη Σχολή Σταυράκου. Το «Κοντσέρτο για πολυβόλα», το 1966, ήταν η πρώτη ταινία του στον Φίνο. Εκεί συναντήθηκε για πρώτη φορά με την Τζένη Καρέζη, στο πρώτο γύρισμα στα Ισθμια. Από τότε άρχισαν να δουλεύουν μαζί στο θέατρο και στον κινηματογράφο. «Στο θέατρο όμως -αφηγείται- δουλέψαμε μαζί με την Τζένη, η οποία ήταν ήδη σταρ τότε που τη γνώρισα, από το ’62 είχε αρχίσει τη μεγάλη καριέρα της, το ’66 ήτανε ολοκληρωμένη σταρ και στο θέατρο και στον κινηματογράφο.

»Αλλά ήτανε κορίτσι με πάθος και ενθουσιασμό για τη δουλειά της, και με ποιότητα, είχε παιδεία. Εγώ προερχόμουν από το Θέατρο Τέχνης, εκείνη από το Εθνικό Θέατρο. Ηταν δύο πόλοι αντίθετοι και σιγά σιγά διαμορφώσαμε μια καινούργια αντίληψη. Και η Τζένη και εγώ κάναμε προσαρμογές για να έρθουμε κοντά, να βρούμε έναν κοινό δρόμο… »

Κατά τη διάρκεια της χούντας ο Ιάκωβος Καμπανέλλης είχε μια ιδέα, τον ερέθιζε πάρα πολύ ο μύθος του Κρόνου που τρώει τα παιδιά του. Εβλεπε την Ελλάδα σαν τον Κρόνο που τρώει τα παιδιά της. Αρχισε, σε συνεννόηση με τον Καζάκο, να γράφει ένα σπονδυλωτό έργο που να λέει αλήθειες και για το σήμερα.

Η Επιτροπή Λογοκρισίας καραδοκούσε κόβοντας πολλά κείμενα, τα οποία ο Καμπανέλλης με διάφορα τρικ επανέφερε… «Το Μεγάλο μας Τσίρκο» πέρασε στη θεατρική ιστορία του τόπου, αντιπροσωπεύοντας τη μαζική αντίσταση του λαού ενάντια τη χούντα. «Πολλά από τα πανό -λέει- που χρησιμοποιούσαμε στο Τσίρκο για τον διάλογο των αγωνιστών και του παλατιού στο Σύνταγμα του 1843, αυτή η 3η του Σεπτέμβρη η περίφημη, περάσανε στην πύλη του Πολυτεχνείου και υπήρχε μια σύνδεση διότι ήτανε τα γεγονότα τέτοια και μόλις έγινε το Πολυτεχνείο, στις 17 Νοέμβρη, μας βουτήξανε. Ηρθανε στο σπίτι και συλλάβανε και την Τζένη και μετά την άλλη μέρα πήρανε και εμένα στο ΕΑΤ-ΕΣΑ.

»Δεν φάγαμε ξύλο, αλλά η ταλαιπωρία, η ορθοστασία, μερόνυχτα να μας ζητάνε καταθέσεις, τι κάναμε στο Πολυτεχνείο; Είχανε καταγγελίες ότι η Τζένη έμπαινε στο Πολυτεχνείο με ένα σφυρί στο χέρι, κάτι ηλιθιότητες δηλαδή που τα γράφανε χαφιέδες… Μας κρατήσανε μέσα μέχρι τα Χριστούγεννα, μας πήγαιναν για στρατοδικείο…

Κάτι έκανε ο υπουργός Παιδείας, κάτι δηλώσεις και τους εξέθεσε στην Ευρώπη και αναγκαστήκανε και απολύσανε διακόσιους φοιτητές από τα κρατητήρια τότε της ΕΣΑ. Και μέσα σε αυτούς βγήκαμε και εμείς. Και στις γιορτές αρχίσαμε τις παραστάσεις στο “Ακροπόλ”…» Ο Κώστας Καζάκος μιλάει και για τα παιδιά του καθώς και για την άλλη Τζένη της ζωής του, την ηθοποιό Τζένη Κόλλια, με την οποία συμπληρώνουν 24 χρόνια μαζί…