Το κλασικό δίπολο του Ιράν ανάμεσα σε «μετριοπαθείς» και «σκληροπυρηνικούς» εντός του καθεστώτος έχει κλονιστεί για τα καλά. Το μαρτυρούν οι διαδοχικές αλλαγές στα συνθήματα των διαδηλωτών. Τα τελευταία δεκαέξι χρόνια το περιεχόμενό τους μετατοπίστηκε από τις εκκλήσεις του 2009 υπέρ του εκσυγχρονισμού, σε κραυγές ακόμα και υπέρ της μοναρχίας.
2009: «Για Χοσεΐν, Μιρ Χοσεΐν!» φώναζαν τότε πολλοί διαδηλωτές πριν και μετά τις προεδρικές εκλογές της 12ης Ιουνίου. Ηταν το όνομα του Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, ισλαμιστή πρώην πρωθυπουργού (1981-1989), ο οποίος πέρασε στον ρεφορμισμό, κατέβηκε υποψήφιος πρόεδρος, έχασε από τον Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ και κατήγγειλε βία και νοθεία. Σήμερα, στα 83 του χρόνια, ο Μουσαβί είναι πολιτικά απομονωμένος και ζητάει ειρηνική αλλαγή καθεστώτος μέσω δημοψηφίσματος.
«Αυτή είναι η τελευταία μάχη! Ο Παχλαβί θα γυρίσει!» φωνάζουν τις τελευταίες μέρες αρκετοί διαδηλωτές, στηρίζοντας τον «πρίγκιπα» Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος δεν έχει ασκήσει ποτέ εξουσία. Είχε πάει στις ΗΠΑ το 1978 για να εκπαιδευτεί ως πιλότος και ξέμεινε εκεί μετά την εκθρόνιση του πατέρα του, του φιλοδυτικού και αιμοσταγούς σάχη Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί. Σήμερα ο 66χρονος «διάδοχος» ρίχνει λάδι στη φωτιά καλώντας τους διαδηλωτές να παραμείνουν στους δρόμους και φαντάζεται ότι θα τον υποδεχτούν ως απελευθερωτή.
Μεσολάβησαν εξάρσεις σε διάφορα κύματα διαδηλώσεων. Καθοριστικό ήταν το κύμα που ξέσπασε τον Ιανουάριο του 2018, στη διάρκεια της πρώτης προεδρικής θητείας του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ. Τότε έγινε φανερό ότι η περίοδος της συνεννόησης με την Ουάσινγκτον, όπως εκφράστηκε από τη συνεργασία με τον πρόεδρο Ομπάμα στον έλεγχο του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, έληξε άδοξα.
«Κι εσύ μεταρρυθμιστή, κι εσύ οπαδέ των [επαναστατικών] αρχών, τέλος παιχνιδιού και για τους δυο σας!» ήταν το νέο σύνθημα που φώναζαν οι Ιρανοί το 2018. Εστελναν μήνυμα με δύο αποδέκτες: και τους προοδευτικούς και τους συντηρητικούς.
Οι «οπαδοί των επαναστατικών αρχών» είναι όρος-ομπρέλα για όλους τους συντηρητικούς. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ παρομοίασε ποιητικά τις δύο τάσεις (μεταρρυθμιστές-συντηρητικοί) σαν «δυο φτερά που μπορούν να εξυψώσουν το Ιράν». Με άλλα λόγια, συνύπαρξη και ρεαλισμός μεν, αλλά εντός των ορίων του σιιτικού θεοκρατικού καθεστώτος.
Δύο παραδείγματα: η «σύνθεση απόψεων» θα μπορούσε να απαλύνει τις εσωτερικές συγκρούσεις σε θέματα όπως η εξαγωγή της επανάστασης (ο «άξονας της αντίστασης» κατά του Ισραήλ και των ΗΠΑ) ή η οικονομική πολιτική (η σχέση με την Κίνα και τη Ρωσία και οι εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου).
Την ίδια εποχή κάποιοι διαμαρτυρόμενοι πρωτοφώναξαν το ανοιχτά φιλομοναρχικό σύνθημα «Σαχ Ρεζά αναπαύσου εν ειρήνη!», για τον ιδρυτή της «δυναστείας των Παχλαβί» και παππού του νυν πρίγκιπα, έναν μη αριστοκράτη στρατιωτικό που βασίλεψε απ’ το 1925 έως το 1941. Οι τεράστιες διαδηλώσεις με αφορμή την αύξηση των τιμών των καυσίμων τον Νοέμβριο του 2019 αντιμετωπίστηκαν με καταστολή που κόστισε τη ζωή σε εκατοντάδες ανθρώπους. «Πρίγκιπα διάδοχε, πού είσαι; Ελα να μας βοηθήσεις!» ήταν ένα απ’ τα συνθήματα της περιόδου.
Το 2022 ξέσπασαν διαδηλώσεις (και) του γυναικείου πληθυσμού με αφορμή τον θάνατο μιας νεαρής γυναίκας, της Τζίνα Αμινί, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση από την «Αστυνομία Ηθών». Στη χορεία των συνθημάτων προστέθηκε για πρώτη φορά η επίκληση τριών λέξεων: «Γυναίκα, ζωή, ελευθερία!». Εκείνη η εξέγερση διεύρυνε επίσης τη γλώσσα της διαμαρτυρίας: συνθήματα σε τοπικές γλώσσες διαδόθηκαν ευρέως. Παράλληλα μια νέα πτυχή ήταν η εμφάνιση αντιεξουσιαστικών συνθημάτων –«Ούτε σάχης ούτε κλήρος!»-, προφανής αντίδραση στην αυξανόμενη παρουσία των μοναρχικών.
Στις τωρινές διαδηλώσεις πάντως -όσο μπορεί να τις παρακολουθήσει κανείς με το «μαύρο» που επέβαλε η κυβέρνηση στο ίντερνετ- ακούγονται (και) φιλοβασιλικά συνθήματα σε πανεπιστήμια, παραδοσιακά κέντρα αντιμοναρχικής πολιτικής. Τόσο πολύ έχει μετατοπιστεί το ηχητικό τοπίο των διαδηλώσεων, που ξεκίνησαν τον περασμένο Δεκέμβριο από εκατοντάδες καταστηματάρχες που έκλεισαν τα μαγαζιά τους στην αγορά της Τεχεράνης διαλυμένοι από την οικονομική κρίση (660% ετήσιος πληθωρισμός).
Οταν οι αστυνομικοί έφτασαν στην αγορά για να τους συνετίσουν διά της βίας, ακούστηκε το πρώτο σύνθημα της τωρινής εξέγερσης: «Είμαστε τίμιοι έμποροι! Συμπαράσταση, λαέ!».
