Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κυνηγώντας το κατώφλι του 3,5%

«Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict» των Έρικα Τσένογουεθ και Μαρία Στεφάν

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κυνηγώντας το κατώφλι του 3,5%

  • A-
  • A+

Οπως ίσως παρατηρήσατε, έλειψα κάνα μήνα από το σύνηθες μετερίζι μου εδώ στα «δρόμο-λόγια», καθώς πήρα αναγκαστικά –και μαζεμένη– όλη την άδεια που μου περίσσεψε από το καλοκαίρι, λόγω των πρόωρων εκλογών. Και η αλήθεια είναι πως εκμεταλλεύτηκα αυτό το διάλειμμα για να καθαρίσω λίγο το κεφάλι μου, να φράξω (προσωρινά) το Ιντερνετ και τον χείμαρρο της καθημερινής πληροφορίας και να διαβάσω επιτέλους μερικά βιβλία και e-books που είχα βάλει στην άκρη – ξεκινώντας από την υπέροχη «Ακμή και Παρακμή του Βυζαντίου», του... ορίτζιναλ Γιάνη με ένα νι, του Κορδάτου. Μη φοβάστε όμως – δεν θα σας κουράσω σήμερα με τους ταξικούς αγώνες και τις αγροτικές επαναστάσεις του Μεσαίωνα, ευτυχώς έχουμε πολύ νεότερα παραδείγματα εξεγέρσεων για να ασχοληθούμε, μέρες που είναι. Θα γράψω λοιπόν για ένα e-βιβλιαράκι (μόλις 43 σελίδες!) που διάβασα αυτές τις μέρες υπέροχης αδράνειας, με τίτλο «Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict» -ας πούμε, σε ελεύθερη μετάφραση «Γιατί Λειτουργεί η Πολιτική Αντίσταση: Η Στρατηγική Λογική της Μη Βίαιης Σύγκρουσης»-, το οποίο επιχειρεί να ρίξει μια βαθύτερη ματιά στη μηχανική των παγκόσμιων λαϊκών ξεσηκωμών, μέσα από την ενδελεχή μελέτη εκατοντάδων, περισσότερο ή λιγότερο πρόσφατων, ιστορικών παραδειγμάτων.

Η ιστορία του βιβλίου ξεκινά το 2005, όταν η μία από τις δύο συγγραφείς του, η πολιτική επιστήμονας του Χάρβαρντ Ερικα Τσένογουεθ, παρακολούθησε ένα σεμινάριο για τις μη βίαιες λαϊκές εξεγέρσεις του 20ού αιώνα – από τα ειρηνικά κινήματα του Γκάντι και του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ μέχρι τη «Βελούδινη Επανάσταση» της Τσεχοσλοβακίας και τον μαζικό ξεσηκωμό που έριξε το καθεστώς Μάρκος στις Φιλιππίνες το 1986. Οπως παραδέχεται η ίδια, είχε αντιμετωπίσει αρχικά με κυνισμό την ιδέα ότι οι ειρηνικές εξεγέρσεις είναι αποτελεσματικότερες από τις βίαιες προσπάθειες ανατροπής: θεωρούσε ότι τα ενθουσιώδη συμπεράσματα του σεμιναρίου ήταν προϊόν ενός «σφάλματος επιβεβαίωσης» (confirmation bias), όπου ο αναλυτής επιλέγει –ενίοτε και ασυνείδητα– να συμπεριλάβει μόνο τις ιστορικές περιπτώσεις που ταιριάζουν με τη δική του ιδεολογία και ατζέντα. «Το πραγματικό κίνητρό μου για να μελετήσω βαθύτερα το θέμα ήταν ο σκεπτικισμός μου», λέει σήμερα.

Σε κάθε περίπτωση, ο σπόρος έπιασε. Η Τσένογουεθ και η συνεργάτιδά της Μαρία Στεφάν, ερευνήτρια που ειδικεύεται στα μαζικά αντιπολεμικά κινήματα, βυθίστηκαν στην Ιστορία, μελετώντας εκατοντάδες κινήματα πολιτικής και κοινωνικής ανυπακοής από το 1900 ώς και το 2006 και εστιάζοντας σε όσα είχαν στόχο την ανατροπή της εκάστοτε κυβερνητικής δομής, ανεξαρτήτως χώρας, ιδεολογίας ή πολιτεύματος. Οσο προχωρούσαν όμως, τα κριτήρια επιτυχίας ή αποτυχίας εκ των πραγμάτων αυστηροποιούνταν: ένα λαϊκό κίνημα θεωρείται «επιτυχές» μόνον όταν πετυχαίνει πλήρως τους στόχους του μέσα σε έναν, το πολύ, χρόνο από την κορύφωση της συμμετοχής σ’ αυτό, και βέβαια μόνον αν δεν μεσολαβήσει κάποια στρατιωτική παρέμβαση από ξένες δυνάμεις. Ετσι, ακόμη και κλασικά μαζικά κινήματα ειρηνικής ανυπακοής, όπως αυτό των Γκάντι-Νεχρού που οδήγησε στην ανεξαρτησία της Ινδίας, «εξορίστηκαν» από τη λίστα, αφού κρίθηκε πως η οικονομική και στρατιωτική κατάπτωση της βρετανικής αυτοκρατορίας αμέσως μετά τον πόλεμο έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην επιτυχία της καμπάνιας.

Εξίσου αυστηρά ήταν βέβαια και τα κριτήρια για τη διάκριση μιας κινηματικής καμπάνιας σε βίαιη και μη: αν ένα κίνημα καταφεύγει συστηματικά σε βομβιστικές επιθέσεις, δολοφονίες, απαγωγές ή σαμποτάζ σε δημόσιες υποδομές, τότε θεωρείται βίαιο. «Θέλαμε να υποβάλουμε τη στρατηγική της μη βίας σε πολύ σκληρό τεστ, να μην της “χαριστούμε” για ηθικούς λόγους, αλλά να την κρίνουμε από πλευράς αποτελεσματικότητας», είχε πει η Τσένογουεθ στο BBC.

Στο τέλος, όταν βγήκε το βιβλίο το 2011, περιελάμβανε την κριτική μελέτη 323 κινημάτων. Και, ω του θαύματος, προέκυψαν δύο εντυπωσιακά συμπεράσματα. Το πρώτο είναι πως οι μη βίαιες μαζικές καμπάνιες έχουν ιστορικά διπλάσιο ποσοστό επιτυχίας, δηλαδή πολιτικής ανατροπής, με 53%, από τις βίαιες (μόλις 26%). Το δεύτερο είναι ο λεγόμενος «νόμος του 3,5%», που υποστηρίζει πως αν το 3,5% του πληθυσμού μιας χώρας δραστηριοποιηθεί ενεργά σε ένα κίνημα διαμαρτυρίας, τότε οι πιθανότητες ριζικής πολιτικής αλλαγής και ανατροπής της κυβερνώσας πολιτικής ελίτ πολλαπλασιάζονται και η αλλαγή είναι αναπόδραστη! Ειδικά όταν συνδυάζονται με γενική απεργία, που κατά την Τσένογουεθ παραμένει «μία από τις ισχυρότερες, αν όχι η ισχυρότερη μορφή ειρηνικής αντίστασης».

Γιατί συμβαίνει αυτό; Οι δύο συγγραφείς υποστηρίζουν ότι οι ειρηνικές εξεγέρσεις προσελκύουν κατά μέσο όρο τετραπλάσιους ενεργούς συμμετέχοντες και από ευρύτερες δημογραφικές, εισοδηματικές και κοινωνικές ομάδες από τις βίαιες και με αυτόν τον τρόπο πετυχαίνουν να διαταράξουν την πολιτική, οικονομική και κοινωνική «κανονικότητα» -να «τραντάξουν το σύστημα»- καλύτερα από μια καμπάνια σαμποτάζ ή δολοφονιών. Οι ιδέες ενός ειρηνικού κινήματος διαχέονται ταχύτερα στις κοινωνίες. Κι αυτό, γιατί ο μέσος πολίτης φοβάται και αποστρέφεται τη βία: είναι πολύ ευκολότερο π.χ., σωματικά και ψυχικά, να συμμετάσχει κανείς σε μια απεργία από το να συγκρουστεί με την αστυνομία. Και κάτι εξίσου σημαντικό: σε αρκετές περιπτώσεις ένα μαζικό ειρηνικό κίνημα καταφέρνει με τον όγκο και την ποικιλότητά του να επηρεάσει και τους «κυματοθραύστες» του συστήματος, την αστυνομία και τον στρατό, που όταν καλούνται να διαλύσουν ένα πλήθος εκατοντάδων χιλιάδων μη βίαιων ανθρώπων καμιά φορά επιλέγουν να αλλάξουν στρατόπεδο και να «κρεμάσουν» την ώς τότε ηγεσία για να σώσουν το τομάρι τους…

Φυσικά, όλα τα παραπάνω αποτελούν γενικεύσεις και σηκώνουν πολλή συζήτηση. Οι δύο συγγραφείς, αίφνης, συχνά αντιμετωπίζουν ως «αυθόρμητες» λαϊκές εξεγέρσεις που αποδεδειγμένα είχαν ξένο... δάκτυλο, όπως π.χ. η «Επανάσταση των Ρόδων» που έριξε το 2003 το καθεστώς Σεβαρντνάτζε στη Γεωργία. Επίσης, όσο εντυπωσιακό κι αν είναι το 53% ποσοστό επιτυχίας των μη βίαιων εξεγέρσεων, δεν πρέπει να ξεχνάμε την πίσω όψη του, που είναι πως το 47% αποτυγχάνουν. Το σημαντικότερο όμως είναι η άτιμη η «ετερογονία των σκοπών»: για παράδειγμα, η ειρηνική επανάσταση που έριξε πριν από λίγους μήνες τον... ισόβιο «πρόεδρο»/δικτάτορα του Σουδάν Αλ Μπασίρ, θα δούμε ότι ναι μεν πέτυχε τον αρχικό πολιτικό στόχο της, αλλά –όπως συνέβη και στη γειτονική Αίγυπτο με τον Μουμπάρακ που έγινε... Σίσι και σε πάμπολλες περιπτώσεις– όχι και τον τελικό, που είναι φυσικά η πραγματική αλλαγή παραδείγματος - ο εκδημοκρατισμός, η πολιτική διακυβέρνηση χωρίς στρατιωτικούς «νταβατζήδες» και πρωτίστως η ισομερής και δίκαιη οικονομική ανάπτυξη και κατανομή του πλούτου. Αλλά μήπως στην Ελλάδα οι «αγανακτισμένοι» πέτυχαν τον σκοπό τους; Ναι, ο Γιωργάκης πήγε σπίτι του, αλλά ήρθε ο Παπαδήμος, οι Σαμαροβενιζέλοι, μετά ο Τσίπρας - και τα μνημόνια έμειναν...

Οπως και να ’χει όμως, είναι ελπιδοφόρο να γνωρίζουμε ότι πρόσφατα κινήματα, όπως το Black Lives Matter ενάντια στην αστυνομική βία στις ΗΠΑ και το Extinction Rebellion ενάντια στην κλιματική αλλαγή, εμπνεύστηκαν από το εν λόγω βιβλίο και παλεύουν με αξιώσεις να περάσουν το κατώφλι του 3,5%.

ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Η «έξοδος» από τα Μνημόνια και τα άλογα του Χόμπσον
Οι μόνοι Ελληνες που έχουν πετύχει έξοδο από τα Μνημόνια είναι το μισό εκατομμύριο συμπολίτες μας που έχουν μεταναστεύσει σε αναζήτηση καλύτερης τύχης. Τι κι αν το ΑΕΠ της «ισχυροτέρας των Βαλκανίων» έχει...
Η «έξοδος» από τα Μνημόνια και τα άλογα του Χόμπσον
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Φρανκο-κρατία, φραγκο-κρατία και τούμπαλιν
Η αστική δημοκρατία, όπως είναι πια γνωστό τοις πάσι, είναι ένα εύθραυστο πολίτευμα, που τα φτιασίδια της δεν αντέχουν στα δύσκολα. Οσο κι αν ισχύει πως «η χειρότερη δημοκρατία είναι προτιμότερη από την...
Φρανκο-κρατία, φραγκο-κρατία και τούμπαλιν
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Τέσσερις λέξεις, τέσσερα ψέματα
Oσο περισσότερους ύμνους για τον Οκτώβρη διαβάζω τόσο περισσότερο το πιστεύω: η πραγματική Ρωσική Επανάσταση έγινε τον Φλεβάρη του 1917 από τους πεινασμένους εργάτες της Πετρούπολης και τους φαντάρους που...
Τέσσερις λέξεις, τέσσερα ψέματα
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί
Δυο πράγματα, λοιπόν, πρέπει οπωσδήποτε να λάβει κανείς υπόψη του, πριν προχωρήσει σε οποιαδήποτε αξιολογική κρίση για την Κούβα και την ημιτελή, κουρασμένη, αλλά νικηφόρα επανάστασή της. Την τραγική κατάσταση...
Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Συγκάτοικοι στην τρέλα
Το βιβλίο του Τομά Πικετί, το «Κεφάλαιο στον 21ο αιώνα», είναι μια εξαντλητική μελέτη των κοινωνικών συνεπειών έπειτα από 200 χρόνια ξέφρενου καπιταλισμού και αποτελεί μια πραγματικά μνημειώδη συμβολή στην...
Συγκάτοικοι στην τρέλα
ΔΡΟΜΟ-ΛΟΓΙΑ
Οι στ-αγώνες που ξεχείλισαν το ποτήρι
Στη μεγάλη μάχη του Eurogroup της περασμένης Παρασκευής, ένας από τους υπουργούς Οικονομικών που ξεχώρισαν για τις ανθελληνικές τους θέσεις και την εμμονή στον ζουρλομανδύα της αέναης λιτότητας ήταν ο...
Οι στ-αγώνες που ξεχείλισαν το ποτήρι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας