Η σιδερένια πύλη άνοιξε ξανά το 1994 για μία και μοναδική φορά, όταν έπειτα από προσπάθειες χρόνων η «Ενωση Πάρκο για την Ειρήνη στη Βίγια Γκριμάλντι» –ένας συνασπισμός κοινοτικών οργανώσεων, πρώην κρατουμένων, συγγενών αγνοουμένων και συνδικάτων- κατάφερε να επιβάλει ως Μνημείο αυτό τον χώρο που έμοιαζε ξεχασμένος από την Ιστορία.
Για πρώτη φορά από το 1974 επιζήσαντες και προασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πορεύτηκαν στα βήματα των αντιστασιακών που κρατήθηκαν, πέθαναν και εξαφανίστηκαν σε αυτό που υπήρξε ένα από το πιο βάναυσα παράνομα κέντρα κράτησης και εξολόθρευσης της χούντας στη Χιλή. Κι έπειτα σφραγίστηκε οριστικά, με ένα σιδερένιο λουκέτο τρία χρόνια αργότερα: ώστε κανείς πια να μη διαβεί την κόλαση της άγριας κρατικής καταστολής.
Ο Αλεχάνδρο Νούνιες, άλλοτε μέλος του MIR (Κίνημα Επαναστατικής Αριστεράς), επιζήσας αυτού του κολαστήριου και πρόεδρος της Ενωσης Πάρκο Ειρήνης στη Βίγια Γκριμάλντι, ήταν από αυτούς που εκείνη την ιστορική ημέρα πέρασε πάλι αυτή την πύλη, ξαναζώντας τη φρίκη αλλά και αποφασισμένος να μην της επιτρέψει να επισκιάσει τη μνήμη. Χάρη στη δουλειά ανθρώπων σαν κι αυτόν τούτος ο τόπος διασώθηκε από τη λήθη αποκαλύπτοντας τη διαστροφή των φασιστών που τον διοίκησαν.
Διαστροφή της Ιστορίας
Η Villa Grimaldi ήταν ένα ειδυλλιακό αγρόκτημα στην περιφέρεια του Σαντιάγο, που διέθετε εστιατόριο και πάρκο αναψυχής και εκδηλώσεων, θέατρο, πισίνα, κήπο με σπάνια τριαντάφυλλα. Το έλεγαν «Παράδεισος Γκριμάλντι» και σε μια τραγική διαστροφή της Ιστορίας ο παράδεισος έγινε κολαστήριο, όταν το 1974 η DINA (Γενική Διεύθυνση Πληροφοριών) της χούντας του Πινοτσέτ μετέτρεψε τον χώρο σε τόπο βασανιστηρίων και εξολόθρευσης με στοχευμένες και χρονικά προσδιορισμένες επιχειρήσεις κατά του MIR, του Σοσιαλιστικού και του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Εδώ λειτούργησε το λεγόμενο Στρατόπεδο Τερανόβα ώς το 1978, όταν μετά από επίσκεψη της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ αποφασίστηκε το κλείσιμο. Κι έπειτα εγκαταλείφθηκε, «πουλήθηκε» σε συγγενείς του επικεφαλής της εθνικής υπηρεσίας πληροφοριών για να γίνει οικιστικό συγκρότημα και έπειτα κατεδαφίστηκε σχεδόν στο σύνολό του ώστε να μην υπάρχει κανένα ίχνος για όσα εγκλήματα διαπράχθηκαν εκεί.
Ο Αλεχάνδρο, που συνελήφθη στα 20 του, στα τέλη του 1976, όταν πια είχε αποδεκατιστεί το ΜIR, και που στάθηκε τυχερός που επέζησε, αφηγείται την ιστορία του όσο μας δείχνει τους χώρους που χάρη στις μαρτυρίες επιζησάντων έγινε γνωστή η «γεωγραφία της καταστολής» και σήμερα αποτελούν πειστήρια της βαρβαρότητας.
Απέναντι από την πύλη όπου έμπαιναν τα φορτηγά με τους απαχθέντες ήταν ο χώρος στάθμευσης όπου κατά καιρούς συνέθλιβαν τα μέλη κρατουμένων περνώντας από πάνω τους με οχήματα. Δίπλα ήταν τα κελιά Chile και τα Corvi (ειρηνική αναφορά στις διαστάσεις των κοινωνικών κατοικιών των στεγαστικών προγραμμάτων της εποχής): τα πρώτα, ένα σύνολο κελιών 2χ1 μέτρα με διαχωριστικά μεταξύ τους, μέσα σε ένα κτίσμα που έκλεινε με σιδερένια πόρτα και, τα δεύτερα, κάθετα ξύλινα κελιά ίδιων διαστάσεων που θύμιζαν ντουλάπα, χωρίς παράθυρα, όπου συχνά στοίβαζαν 4-5 κρατούμενους με τα μάτια δεμένα και συχνά και τα χέρια. Και ανάμεσα, τα κελιά των γυναικών, ανάλογης βαναυσότητας, από όπου ανάμεσα στις πολλές άλλες πέρασε και η μετέπειτα πρόεδρος Μισέλ Μπατσελέτ και η μητέρα της.
«Με το που μπαίναμε παύαμε να έχουμε όνομα και μας έδιναν ένα νούμερο. Στόχος τους ήταν η απανθρωποποίησή μας, η απόλυτη απαξίωση της ζωής», θυμάται ο Αλεχάνδρο δείχνοντας λίγο πιο πέρα στο βάθος όπου ήταν κάποιοι από τους θαλάμους βασανιστηρίων και η «ψησταριά», ένα μεταλλικό κρεβάτι όπου τους έδεναν με σύρματα και τους έκαναν ηλεκτροσόκ και άλλα βασανιστήρια. «Ηταν τόσο κοντά, που ακούγαμε τις κραυγές των συντρόφων μας, προκαλώντας μας μια κατάσταση μόνιμου πανικού, αίσθησης χαμού».
Αλλά το πιο φρικιαστικό σημείο αυτού του χώρου, που στο απόγειό του έφτασε να έχει περισσότερους από 100 κρατούμενους την ίδια στιγμή, είναι ο αποκαλούμενος Πύργος, με χτιστά πολύ μικρά κελιά κλειστά από παντού, όπου έμπαινες μόνο γονατιστός κι όπου στοίβαζαν 4-5 βασανισμένους μαζί: ήταν ο προθάλαμος του θανάτου και της εξαφάνισης. Από όλους όσοι πέρασαν από τον Πύργο μόνο δύο κατάφεραν να επιζήσουν.
Από τη Βίγια Γκριμάλντι πέρασαν περισσότεροι από 4.500 άνθρωποι κι ένας χώρος είναι αφιερωμένος στους 241 κρατούμενους που εξαφανίστηκαν ή δολοφονήθηκαν εδώ. Πολλοί από αυτούς με τις πτήσεις του θανάτου που οργανώνονταν στο γειτονικό αεροδρόμιο Τομπαλάμπα.
Κοντά στο Βίγια Γκριμάλντι αλλά και στο Στρατόπεδο Σιμόν Μπολίβαρ (τόπος εξόντωσης των κομμουνιστών, κανένας από όσους πέρασαν από εκεί δεν επέζησε) υπολογίζεται πως στο Τομπαλάμπα έφτασαν ζωντανοί ή νεκροί κάπου 700-900 από τους 1.200 αγνοούμενους της χούντας του Πινοτσέτ: ελικόπτερα τους μετέφεραν μακριά δεμένους σε ράγες σιδηρόδρομων και μέσα σε σάκους για να τους πετάξουν στη θάλασσα.
Ατιμωρησία
Στο ισόγειο του Πύργου, όπου δεσπόζει ένα γράφημα με όσους στρατιωτικούς και πολιτικούς έδρασαν εκεί, ο Αλεχάνδρο δείχνει εκείνους που αναγνωρίζει από το σύντομο διάστημα που πέρασε και βασανίστηκε σε αυτό το κέντρο κράτησης. Οι περισσότεροι δεν έχουν τιμωρηθεί. Κάποιοι διέφυγαν. Αλλοι βρίσκονται με σκανδαλώδεις προνομιακές συνθήκες στη φυλακή «συνέπεια μιας συμφωνίας που έγινε με την πολιτική ελίτ», όπως λέει ο Νούνιες, και πολλοί ζητούν να τους επιτρέψουν κατ’ οίκον περιορισμό γιατί είναι γέροντες πια.
«Τα ανθρώπινα δικαιώματα ήταν κεντρικό θέμα στη διαδικασία της Μεταπολίτευσης, αλλά η πρώτη μεταδιδακτορική κυβέρνηση επέβαλε τη λογική της “συμφιλίωσης” την ώρα που ακόμη το θέμα της ιστορικής μνήμης δεν είχε εμπεδωθεί και η μάχη για τη διατήρηση αυτών των τόπων ως μνημείων μόλις άρχιζε. Υπήρξε και υπάρχει ατιμωρησία.
»Εχουμε ώς και σήμερα πολλά ελλείμματα σε αυτόν τον τομέα και βρισκόμαστε μπροστά σε μια κρίσιμη στιγμή όπου πολιτικές δυνάμεις με εκλογικό έρεισμα αρνούνται αυτά τα εγκλήματα, παρουσιάζουν τους βασανιστές σαν θύματα ή σαν ήρωες που πρόσφεραν στην πατρίδα: “την έσωσαν από τον κομμουνισμό” και διεκδικούν την “επιείκεια”, δηλαδή την ατιμωρησία, αρνούνται την ιστορική αλήθεια.
»Και σε μια εποχή όπου ακροδεξιοί όπως ο Αντόνιο Καστ ανάγονται σε πρωταγωνιστές του πολιτικού μας βίου, η μάχη για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι θέμα όχι του παρελθόντος αλλά του παρόντος και του μέλλοντός μας ώστε να εξασφαλίσουμε στην πράξη πως το ΠΟΤΕ ΞΑΝΑ θα ισχύσει. Αυτό πρέπει να διασφαλίσουμε στις εκλογές του Νοεμβρίου».
