«Αυτό που σήμερα διακυβεύεται είναι η αλλαγή… Ωστόσο υπάρχουν αλλαγές που είναι ένα άλμα στο κενό, που δεν είναι αλλαγές, αλλά αυτοκτονία». Η δήλωση του νικητή του πρώτου γύρου των προεδρικών εκλογών της Κολομβίας, Γουστάβο Πέτρο, είναι μια ρεαλιστική προειδοποίηση για το διακύβευμα του δεύτερου γύρου στις 19 Ιουνίου.
Η Κολομβία επέλεξε «αλλαγή», αλλά το αποτέλεσμα δείχνει πόσο αβέβαιη είναι αυτή. Μπορεί η νίκη του Γουστάβο Πέτρο και της Αφροκολομβιανής αγωνίστριας Φράνσια Μάρκες να ενσαρκώνει τις προσδοκίες όσων -ιδίως της νέας γενιάς- με τις κοινωνικές εκρήξεις του 2019 και του 2021 απαίτησαν ένα διαφορετικό μοντέλο από τον ακραίο νεοφιλελευθερισμό και αυταρχισμό. Η ανάδυση όμως στη δεύτερη θέση του Ροδόλφο Ερνάντες, που εμφανίζεται ως «απολιτικός», είναι μια υπενθύμιση της δυναμικής που αποκτά στη χώρα (και για ακόμα μία φορά στη Λατινική Αμερική) η αποκαλούμενη αντισυστημική ψήφος.
Ο Πέτρο κατακτώντας 8,52 εκατ. ψήφους (και 40,32%) κατάφερε σχεδόν να διπλασιάσει τους ψηφοφόρους του σε σχέση με τον πρώτο γύρο των προεδρικών του 2018: τότε που απέναντι στον (νυν πρόεδρο) Ιβάν Ντούκε πήρε 4,85 εκατ. ψήφους. Για πολλούς αναλυτές ίσως αυτό είναι ένα «ταβάνι» που δύσκολα μπορεί να ξεπεραστεί: τουλάχιστον τόσο ώστε να του χαρίσει τις ακόμα δέκα μονάδες που χρειάζεται για να γίνει πρόεδρος.
Σύσσωμο σχεδόν το σύστημα καλεί σε αντι-Πέτρο ψήφο
Ο Πέτρο ξεκινά την καμπάνια για τον δεύτερο γύρο από μειονεκτική θέση: δεν έχει πολλές επιπλέον οργανωμένες δυνάμεις να τον στηρίξουν, την ώρα που σχεδόν σύσσωμες οι πολιτικές δυνάμεις οι οποίες κυριάρχησαν στην Κολομβία τις τελευταίες δεκαετίες συστρατεύονται εναντίον του. Ακόμα και επενδυτές, ιδίως στον κατασκευαστικό και πετρελαϊκό τομέα, όπως αποκαλύπτει το BBC, έχουν θέσει μια «αντι-Πέτρο» ρήτρα, εκβιάζοντας πως η συνέχιση των επενδύσεών τους προϋποθέτει πως ο Πέτρο δεν θα φτάσει στην προεδρία. Τον παρουσιάζουν ως «αντάρτη» και ριζοσπάστη, επικεντρώνοντας στο ότι υπήρξε μέλος του αντάρτικου πόλεων Μ19.
Συνελήφθη το 1985, πέρασε 2 χρόνια φυλακή κι έπειτα πρωτοστάτησε στην υπογραφή συμφωνίας ειρήνης για τον αφοπλισμό και τη διάλυση του κινήματος το 1990. Και τον κατηγορούν ως «επικίνδυνο», παρότι πλέον έχει υιοθετήσει έναν σοσιαλδημοκρατικό λόγο και εστιάζει στο να μη βρεθεί η χώρα στα χέρια ενός «άγνωστου» πολιτικού που αναδύθηκε από τα κοινωνικά δίκτυα όπως ο Τραμπ, ο Μπολσονάρο ή ο Μπουκέλε στο Ελ Σαλβαδόρ, όπως θυμίζει ο ερευνητής σε θέματα λατινοαμερικανικών σπουδών Ντανιέλ Κέρσφελντ.
Ο Πέτρο είναι ένας διανοούμενος, κάπως αποκομμένος από τις λαϊκές βάσεις, και με αυταρχικά ξεσπάσματα στη συμπεριφορά του όπως ο ίδιος έχει αναγνωρίσει. Ενας πολιτικός αποφασιστικός, πολωτικός κατά πολλούς, που συχνά θεωρούσε ότι η άσκηση της πολιτικής είναι «μοναχική» υπόθεση και εξίσου συχνά δεν άκουγε τις συμβουλές του περιβάλλοντός του. Η παρουσία της Φράνσια Μάρκες στο ψηφοδέλτιό του ως υποψήφια για την αντιπροεδρία κάνει τώρα τη διαφορά. Αυτή η μαύρη γυναίκα, προσιτή, κομμάτι των περιθωριοποιημένων, που κινητοποιεί τα πλήθη και ενθουσιάζει με την τόλμη και τις θέσεις της, άλλαξε την εικόνα του Πέτρο και επέβαλε μια φεμινιστική και έντονα αντιρατσιστική ατζέντα στο πρόγραμμά του.
Κατανοώντας πως ο ρόλος της θα είναι καταλυτικός για τη νίκη, η στρατηγική του Ιστορικού Συμφώνου είναι τώρα να αναλάβει εκείνη πρωταγωνιστικό ρόλο στην καμπάνια. Πόσο μάλλον όταν ξέρει να κάνει συμμαχίες: την ώρα που ο κεντρώος ηγέτης Σέρχιο Φαχάρδο συνομιλεί με τον Ερνάντες αναζητώντας «προγραμματικές συγκλίσεις», εκείνη κατάφερε να προσεταιριστεί τον υποψήφιό του για την αντιπροεδρία Λουίς Χιλμπέρτο Μουρίγιο.
Το στοίχημα του Πέτρο είναι κυρίως να προσελκύσει στις κάλπες (και υπέρ του) τουλάχιστον ένα εκατομμύριο ψηφοφόρους περισσότερους από εκείνους που ψήφισαν στις 29 Μαΐου: κι αυτό δύσκολο εγχείρημα αφού αυτές ήταν οι προεδρικές με τη μεγαλύτερη συμμετοχή σε πρώτο προεδρικό γύρο από τη δεκαετία του 1970.
Το σύστημα που δεν είναι σύστημα
Ο αντίπαλός του, ο 77χρονος επιχειρηματίας των ακινήτων και πρώην δήμαρχος της Μπουκαραμάνγκα, Ροδόλφο Ερνάντες, τονίζει πως διαφέρει τελείως από όλους τους «πολιτικάντηδες με τα μεγάλα λόγια και τα σαθρά έργα». Δεν μετείχε σε κανένα από τα μεγάλα ντιμπέιτ. Εκανε την καμπάνια του μέσα από τα δίκτυα, ιδίως στο TikTok, όπου ανέβαζε βίντεο τραγουδώντας και χορεύοντας ρεγκετόν ή κυκλοφορώντας με ηλεκτρικό πατίνι. Εχει δηλώσει πως «είμαι οπαδός ενός μεγάλου Γερμανού διανοητή, του Αδόλφου Χίτλερ», κάτι που αναίρεσε λέγοντας πως ήταν ένα λεκτικό ολίσθημα. Επιδίδεται σε ξενοφοβικά σχόλια κατά των Βενεζουελανών μεταναστών στη χώρα. Υποστηρίζει σεξιστικές και προσβλητικές θέσεις για τον ρόλο της γυναίκας στην πολιτική και την κοινωνία. Και δεν παραλείπει να αντιμετωπίζει με λεκτική (κάποιες φορές και σωματική) βία τους αντιπάλους του.
Παρουσιάζεται ως σταυροφόρος κατά των «διεφθαρμένων συστημικών πολιτικών», εκμεταλλευόμενους τις ανησυχίες των Κολομβιανών που θέτουν τη διαφθορά ως πρόβλημα σημαντικότερο (23%) ακόμα και από την ανεργία (18%). Κι όμως, ο ίδιος είναι υπόδικος για διαφθορά με την ανάθεση κατά τη δημαρχία του μιας παράνομης σύμβασης σε εταιρεία όπου μάλιστα εργαζόταν ο γιος του, ο οποίος και έλαβε 2 εκατ. δολάρια ως «προμήθεια».
Ο «Μηχανικός», όπως προτιμά να τον αποκαλούν, δεν είναι ένας απολιτικός τύπος, αλλά ένας πολιτικός βαθιά αντιδραστικός που κρύβει τις προθέσεις του πίσω από λαϊκιστικές κορόνες, υποστηρίζει ο ανεξάρτητος ενημερωτικός ιστότοπος Silla Vacia, αποκαλύπτοντας το «Πέμπτο Διάταγμά» του με το οποίο θα κηρύξει σε «Κατάσταση Εσωτερικής Αναταραχής ολόκληρη την επικράτεια για 90 ημέρες με στόχο να αντιμετωπιστούν οι αιτίες που απειλούν τη θεσμική σταθερότητα και τη διαφθορά», ενισχύοντας απόλυτα τις εξουσίες του και κυβερνώντας με διατάγματα ερήμην του κοινοβουλίου, που επίσης θα μπορεί να διαλύσει.
Το τέλος ή η προσαρμοστική μετάλλαξη του ουριμπισμού;
Το αποτέλεσμα δείχνει την υποτιθεμένη εξάντληση του πολιτικού κύκλου του ουριμπισμού, ενός αντιδραστικού κινήματος που επιβλήθηκε από τον πρώην πρόεδρο Αλβαρο Ουρίμπε με την άφιξή του στην κυβέρνηση το 2002 και σφράγισε την πολιτική της χώρας την τελευταία εικοσαετία, σημειώνει η εφημερίδα «Página12».
Υποτιθέμενο γιατί ο Ερνάντες θα μπορούσε να γίνει το ύστατο δεκανίκι του ουριμπισμού, που μετά τον αφανισμό του πολιτικού κόμματός του, Δημοκρατικό Κέντρο, και την κατακόρυφη πτώση του υποψηφίου που στήριζε, του Φίκο Γουτιέρες, ίσως βρει σε αυτόν το τελευταίο του χαρτί για να διαιωνιστεί στην εξουσία.
Ο Ερνάντες δεν έχει κομματικό μηχανισμό και δεν διαθέτει ούτε ένα μέλος σε ένα Κογκρέσο όπου πρώτη δύναμη είναι το Ιστορικό Σύμφωνο του Γουστάβο Πέτρο. Μια προεδρία του θα χρειαζόταν τη στήριξη της πιο ακραίας Δεξιάς και του ουριμπισμού. Στον πρώτο γύρο έγινε σαφές πως μερίδα τους έστρεψαν την ψήφο τους τελικά στον Ερνάντες, αλλά σιωπηρά επιτρέποντάς του έτσι να συνεχίζει να αυτοπροβάλλεται ως «τρίτος δρόμος».
Αλλά το ίδιο το βράδυ του πρώτου γύρου τού πρόσφεραν δημόσια και ανεπιφύλακτα τη στήριξή τους. Κι αυτό θα μπορούσε να είναι δίκοπο μαχαίρι για πολίτες που τον ψήφισαν, αναζητώντας έναν ανεξάρτητο υποψήφιο και ιδίως χωρίς σχέσεις με τον ουριμπισμό σε μια χώρα όπου σύμφωνα με δημοσκοπήσεις το 82,8% έχει αρνητική εικόνα για την απερχόμενη κυβέρνηση του (επίλεκτου του υπόδικου πλέον Ουρίμπε) Ιβάν Ντούκε. Ο πολυεκατομμυριούχος επιμένει πως όποιος θέλει ας τον στηρίξει και πως είναι βέβαιο ότι στον δεύτερο γύρο θα πάρει 12 εκατ. ψήφους «και θα είναι τρομερό αυτό που θα συμβεί». Οι πρώτες δημοσκοπήσεις δείχνουν πως παίρνει προβάδισμα. Η πιο πρόσφατη, του Εθνικού Κέντρου Συμβουλευτικής, φέρει τον Ερνάντες προηγείται με 41% έναντι 39% του Πέτρο, στην ουσία μια διαφορά στα όρια του στατιστικού λάθους.
