Στις 26 Απριλίου 1986 η έκρηξη στον αντιδραστήρα νούμερο 4 στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, περίπου 130 χιλιόμετρα βόρεια του Κιέβου, ενός από τους μεγαλύτερους στον κόσμο, εξαπέλυσε στην ατμόσφαιρα τόνους ραδιενέργειας που ταξίδεψε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, μόλυνε ανεξίτηλα το περιβάλλον και καταδίκασε σε αργό θάνατο και σε ασθένειες χιλιάδες, ενδεχομένως εκατομμύρια ανθρώπους. Το Τσερνόμπιλ και το Πριπιάτ, δύο πόλεις που κατασκευάστηκαν ειδικά για να στεγάσουν τους εργαζόμενους στο πυρηνικό μεγαθήριο και τις οικογένειές τους, μετατράπηκαν σε πόλεις-φαντάσματα. Ακόμα και σήμερα η περιοχή αποκλεισμού εκτείνεται στα 30 χιλιόμετρα γύρω από τον σταθμό, μνημείο αλαζονείας και θανάσιμων ανθρώπινων λαθών, καθώς χειριστές συστημάτων ασφαλείας παρέβησαν πρωτόκολλα και οδηγίες.
Κάποιοι είδαν στο Τσερνόμπιλ το σημείο-σταθμό στην παρακμή της Σοβιετικής Ενωσης που τελικά οδήγησε στην κατάρρευσή της. Αλλοι, με λιγότερες πολιτικές παρωπίδες, είδαν το «φαρμάκι» στο οποίο μπορεί να μεταμορφωθεί η «ευλογία» της πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς. Εξάλλου η Φουκουσίμα το 2011 απέδειξε ότι τέτοιου μεγέθους καταστροφές μπορούν άνετα να συμβούν και στον καπιταλισμό.
«Το δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ εξαπέλυσε κάπου ανάμεσα σε 50 και 200 εκατομμύρια κιουρί ραδιενέργειας»
Σήμερα στο Τσερνόμπιλ μια σαρκοφάγος σκεπάζει τον αντιδραστήρα 4 για να περιορίσει την έκλυση ραδιενέργειας. Οι άλλοι τρεις αντιδραστήρες παραδόξως συνέχισαν να υπολειτουργούν και κατά τη μετα-σοβιετική περίοδο. Το Τσερνόμπιλ, φόβητρο, παράδειγμα προς αποφυγή, αντικείμενο καλλιτεχνικής έμπνευσης και τουριστικής εκμετάλλευσης, αφού για έναν μήνα και κάτι έπεσε στα χέρια των ρωσικών δυνάμεων κατά το πρώτο διάστημα της εισβολής στην Ουκρανία, σήμερα είναι μια απαγορευμένη ζώνη υπό τον έλεγχο της Ουκρανίας. Τα λάθη που έγιναν έχουν να διδάξουν πολλά σε όσους είναι πρόθυμοι να ακούσουν.
Η φύση όντως οργιάζει;
Εχουμε διαβάσει διάφορα άρθρα κατά καιρούς για την άγρια φύση που αναγεννάται στην περιοχή του Τσερνόμπιλ, μακριά από την ανθρώπινη παρουσία, παρά τις καταστροφικές συνέπειες που είχε η αρχική έκθεση στη ραδιενέργεια για τη χλωρίδα και την πανίδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Κόκκινο Δάσος», μια περιοχή περίπου 10 τετραγωνικών χιλιομέτρων κοντά στο εργοστάσιο, όπου τα δέντρα πέθαναν και άλλαξαν χρώμα λόγω της υψηλής απορρόφησης ραδιενέργειας.
Ωστόσο σε βάθος χρόνου η βιοποικιλότητα όχι μόνο επανήλθε, αλλά και αυξήθηκε. Σήμερα η ζώνη αποκλεισμού γύρω από το Τσερνόμπιλ έχει εξελιχθεί σε ένα άτυπο «εργαστήριο επαναγρίωσης» (rewilding). Ειδικά οι πληθυσμοί μεγάλων θηλαστικών έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Ομως η Kέιτ Μπράουν, καθηγήτρια Επιστήμης, Τεχνολογίας και Κοινωνίας στο ΜΙΤ, μας καλεί να κρατήσουμε κάπως μικρό καλάθι. «Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν στους επιστήμονες πόσα ζώα υπάρχουν, αλλά παράλληλα δείχνουν ελάχιστα πράγματα για την υγεία τους» έγραψε στην Washington Post. «Οταν έχεις να κάνεις με μικρές, χρόνιες δόσεις ραδιενέργειας», συνέχιζε, «τα προβλήματα υγείας δεν είναι εμφανή και είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Οι βιολόγοι που μελετούν μικρά ζώα, όπως ποντίκια, αρουραίους και πουλιά, έχουν καταγράψει περιπτώσεις με πιο συχνές μεταλλάξεις, σωματικές παραμορφώσεις και μειωμένους πληθυσμούς».
Μακάβρια ατραξιόν
Aκούγεται αλλόκοτο και μακάβριο, όμως το Τσερνόμπιλ είχε τουρισμό μέχρι τη ρωσική εισβολή το 2022. Το 2018 ο αριθμός των τουριστών είχε εκτοξευτεί στις σχεδόν 72.000, ενώ το 2019, μετά την προβολή της σειράς «Τσερνόμπιλ» στο ΗΒΟ, η ζήτηση είχε αυξηθεί κατά τουλάχιστον 40% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.
Οι επισκέψεις γίνονταν οδικώς μέσω Κιέβου, περιελάμβαναν περιήγηση στη ζώνη αποκλεισμού γύρω από τον πυρηνικό σταθμό και στην πόλη-φάντασμα του Πριπιάτ και το κόστος τους κυμαινόταν από 80 ώς 350 δολάρια το άτομο.
Σήμερα ο πόλεμος έχει διακόψει τις επισκέψεις.Το δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ εξαπέλυσε κάπου ανάμεσα σε 50 και 200 εκατομμύρια κιουρί ραδιενέργειας.
Πρωτοφανές; όχι. Επί Ψυχρού Πολέμου οι πρώτοι σοβιετικοί και αμερικανικοί αντιδραστήρες μόλυναν συνολικά το περιβάλλον με 400 εκατομμύρια κιουρί πυρηνικών αποβλήτων.
Οσο για τις εκατοντάδες επίγειες δοκιμές πυρηνικών όπλων, προκάλεσαν εκπομπές ραδιενεργών ισοτόπων δυναμικότητας δισεκατομμυρίων κιουρί.
Η αριθμητική της φρίκης
Σε ακτίνα 30 χιλιομέτρων και σε έκταση περίπου 2.600 τετραγωνικών χιλιομέτρων εκτείνεται σήμερα η Ζώνη Αποκλεισμού γύρω από τον κατεστραμμένο πυρηνικό σταθμό. Περισσότεροι από 110.000 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τη γύρω περιοχή τις πρώτες μέρες μετά το δυστύχημα. Πάνω από μισό εκατομμύριο άνθρωποι διαφόρων ειδικοτήτων επιστρατεύτηκαν για την αντιμετώπιση της καταστροφής. Τριάντα ένας εργάτες, πυροσβέστες και άνδρες σωμάτων ασφαλείας πέθαναν, οι τρεις στον τόπο και οι υπόλοιποι μέσα στους επόμενους μήνες από τις συνέπειες της ραδιενέργειας. Το 2006 έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας κατέγραψε περίπου 9.000 θανάτους σε Ουκρανία, Ρωσία και Λευκορωσία λόγω καρκίνων που σχετίζονταν με τη ραδιενέργεια.
Το «ακίνδυνο» φλερτ του Μητσοτάκη
Σήμερα αρκετές κυβερνήσεις στρέφονται ξανά στα εργοστάσια πυρηνικής ενέργειας βαφτίζοντάς τη μάλιστα «οικολογική»! Προωθούν τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες, τεχνολογικά εξελιγμένους και, υποτίθεται, «ακίνδυνους». Με την ιδέα τους φλερτάρει και η ελληνική κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης χαρακτήρισε εντελώς αυθαίρετα τη σεισμογενή Ελλάδα «φίλη της πυρηνικής ενέργειας». Στη σύνοδο για την πυρηνική ενέργεια, στο Παρίσι τον περασμένο Μάρτιο, μιλούσε για τη σύσταση σχετικής διερευνητικής επιτροπής. «Πρέπει να δώσουμε έμφαση στην πυρηνική ενέργεια» και «να αφήσουμε πίσω τις ιδεολογικές αγκυλώσεις» είπε πριν από μόλις λίγες μέρες στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών. Αυτά σε μια χώρα όπου πριν από μερικούς μήνες ανατινάχτηκε ένα εργοστάσιο παραγωγής μπισκότων.
