Οι πόλεις μας καθρέφτες βαθιών ανισοτήτων

Σε όλη την Ευρώπη, ο ταχυδρομικός κώδικας λέει όλο και περισσότερα για τη ζωή σου. Όχι μόνο πόσο πληρώνεις για ενοίκιο ή αγορά κατοικίας, αλλά πόσο πράσινο βλέπεις από το παράθυρο, πόση ώρα κάνεις για τη δουλειά, πόσο γρήγορα θα φτάσει ασθενοφόρο.

Οι διαδρομές όμως διαφέρουν. Στα γαλλικά banlieues για παράδειγμα η φτώχεια συγκεντρώθηκε μέσα από κρατικές πολιτικές μαζικής κατοικίας σε περιοχές που στιγματίστηκαν. Στην Αθήνα, αντίθετα, η κοινωνική διαστρωμάτωση προέκυψε από την άναρχη μικροϊδιοκτησία και την αντιπαροχή, δημιουργώντας μια πιο διάχυτη –αλλά όχι λιγότερο πραγματική– γεωγραφία ανισοτήτων.

Από τα γαλλικά προάστια έως τις λαϊκές συνοικίες της Μαδρίτης, του Μιλάνο και της δυτικής Αθήνας αναδύεται ένα κοινό μοτίβο που γίνεται ολοένα και πιο εμφανές: το δικαίωμα στην πόλη δεν κατανέμεται ισότιμα και τα περισσότερα προάστια χαρακτηρίζονται από επισφαλείς συνθήκες στέγασης, κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανισότητες, οι οποίες αντί να μειώνονται μεγαλώνουν. Σε πολλές ευρωπαϊκές μητροπόλεις η αστική ανάπτυξη προχωρά συχνά χωρίς μέριμνα για τους πιο ευάλωτους πληθυσμούς δημιουργώντας πόλεις «δύο ταχυτήτων».

Αθήνα

Η ελληνική πρωτεύουσα παραμένει γεμάτη αντιφάσεις ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές του κέντρου, ανάμεσα σε αυτό και τα προάστια, ανάμεσα σε διαφορετικά προάστια λόγω χωρικών και οικονομικών διαφορών. Τα αποτελέσματα της αυθαίρετης δόμησης, που έχει ξεκινήσει ήδη από τον 19ο αιώνα, αποτυπώνονται μέχρι σήμερα όχι μόνο αποκλειστικά στα φτωχά αλλά και στα πιο εύπορα προάστια της πόλης, αν και πιο σπάνια. Ήρθαν στην επιφάνεια με τον πλέον τραγικό τρόπο τον Ιανουάριο, όταν μια 55χρονη γυναίκα έχασε τη ζωή της στην πλημμύρα της Γλυφάδας, σε μια περιοχή όπου σήμερα ένα τετραγωνικό μέτρο πωλείται από 4.000 μέχρι και ξεπερνά ακόμα και τις 10.000 ευρώ.

Οι αντιθέσεις των διαφορετικών περιοχών αντανακλώνται στη ποιότητα της καθημερινότητας, στο δημόσιο χώρο, στην ποιότητα του αέρα, στον απαιτούμενο χρόνο μετακίνησης με το αυτοκίνητο και την άνιση πρόσβαση σε δομές υγείας.  

Μία 34χρονη γυναίκα, που μένει σε μια άλλη ακριβή νότια περιοχή, το Παλαιό Φάληρο, λέει στην «Εφ.Συν.» πως χρειάστηκε πρόσφατα δύο ώρες για να διανύσει απόσταση μισής ώρας και να φτάσει σε ιδιωτικό νοσοκομείο.

Οι κάτοικοι υποβαθμισμένων προαστίων έχουν ακόμα πιο δύσκολη πρόσβαση στις υγειονομικές δομές, καθώς τα εισοδήματά τους δεν επιτρέπουν συνήθως να βάλουν το χέρι στην τσέπη και διανύουν συχνά μεγαλύτερες αποστάσεις για δωρεάν περίθαλψη στα νοσοκομεία του ΕΣΥ. Σε περιοχές με χαμηλά εισοδήματα, επισφαλείς στεγαστικές συνθήκες και οικογένειες, οι κάτοικοι αγωνίζονται να καλύψουν τα καθημερινά έξοδα.

Παράλληλα, η συνεχής εκτόξευση των τιμών ενοικίασης και αγοράς κατοικίας αλλάζει τον «χάρτη» του real estate πιέζοντας περιοχές, που μέχρι πρότινος ήταν πιο φθηνές. Σύμφωνα με την πλατφόρμα αγγελιών Spitogatos, μετά από μία τριετία όπου περίπου οι ίδιες περιοχές μονοπωλούσαν το ενδιαφέρον του κόσμου, το 2025 σημειώθηκαν μετατοπίσεις στο ενδιαφέρον όσων αναζητούν στέγη και πλέον ψάχνουν σε περιοχές, όπως η Νέα Σμύρνη, η Νέα Ιωνία, το Περιστέρι.

Υψηλή αύξηση των στεγαστικών δαπανών καταγράφεται και στον δήμο Αχαρνών, όπου πάντως λόγω κυκλοφοριακής συμφόρησης, κακής συγκοινωνίας και απόστασης χρειάζεται κανείς έως και 55 λεπτά για να διανύσει σε ώρες αιχμής τα 13 χιλιόμετρα μέχρι το κέντρο της Αθήνας. Στο Μενίδι, το μεγαλύτερο σε έκταση δήμο της Αττικής, θα περίμενε κανείς να δει έργα αναβάθμισης. Ωστόσο, ο δήμος κάνει «ανούσια έργα, στη μέση του πουθενά. Επίσης, τους τελευταίους 1-2 μήνες βλέπουμε εταιρείες να σκάβουν όλη την ώρα. Πέφτει το ρεύμα όλη την ώρα, χαλάει το νερό λόγω των έργων για νέες τεχνολογίες. Πάω στοίχημα ότι στην Εκάλη δεν γίνεται αυτό το χάλι, να βλέπεις σωρό καλυμμένες τρύπες» δηλώνει στην «Εφ.Συν.» ένας 25χρονος κάτοικος της περιοχής.

Η ποιότητα ζωής διαφέρει ανάλογα με τη γειτονιά, αλλά σε κάθε περίπτωση η κοινωνική ζωή περιορίζεται, ειδικά αν δεν διαθέτεις αυτοκίνητο. «Σε γενικές γραμμές το κέντρο του Μενιδίου έχει λίγα πράγματα να κάνουν οι νέοι ή μεγαλύτεροι. Φεύγαμε τις προάλλες από μια καφετέρια στις 10 το βράδυ Σαββάτου με καλό καιρό και δεν υπήρχε ψυχή. Ήταν όλα κλειστά, τα μαγαζιά, τα περίπτερα ακόμα και τα φώτα. Δεν υπάρχουν επιλογές για να βγεις. Θα πρέπει να πας Περιστέρι ή Νέα Φιλαδέλφεια. Έχω 1-2 χρόνια να δω φίλους μου εξαιτίας απόστασης, κούρασης και προγράμματος. Σκέφτομαι αν θα έχω τη δύναμη να πάω και να γυρίσω» αναφέρει ο συνομιλητής μας, που εργάζεται σε δυο δουλειές για να τα βγάλει πέρα.

Στα θετικά, όπως λέει είναι ότι «εδώ τα νιώθεις όλα λίγο πιο χαλαρά, λίγο πιο οικεία. Εγώ δεν έχω νιώσει ποτέ φόβο εδώ που μένω. Όμως, άλλα μέρη δεν είναι ασφαλή, όταν πέφτει ο ήλιος» προσθέτει ο 25χρονος, που θεωρεί ότι στο μέλλον θα αυξηθεί το ενδιαφέρον των νέων να φύγουν από το κέντρο της Αθήνας.

Μαδρίτη

Στη Μαδρίτη, τα πλοκάμια του «εξευγενισμού» έχουν φτάσει τα τελευταία χρόνια σε περιοχές, που μέχρι πρότινος θεωρούνταν περιφερειακές. Οι συνεχείς αυξήσεις στις τιμές ενοικίων εδώ και μια δεκαετία οδήγησαν σε πρωτοφανείς διαφορές ανάμεσα στις πιο ακριβές και τις πιο προσιτές συνοικίες, διαφορές που ξεπερνούν πλέον τις 7.000 λίρες ανά τετραγωνικό μέτρο.

Οικογένειες που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να ζήσουν στο κέντρο μετακομίζουν συνεχώς σε απομακρυσμένους δήμους της μητροπολιτικής περιοχής -Φουενλαμπράδα, Χετάφε, Πάρλα και Μόστολες- όπου οι τιμές των κατοικιών είναι σχετικά χαμηλότερες, αλλά ο χρόνος μετακίνησης προς το κέντρο μπορεί να υπερβαίνει τη μία ώρα την ημέρα.Και στη Μαδρίτη το συγκοινωνιακό δίκτυο φανερώνει τις ανισότητες της πόλης.

Οι κεντρικές και βόρειες περιοχές έχουν μεγαλύτερη πυκνότητα σταθμών και συχνότερα δρομολόγια. Σε άλλες γραμμές οι ελλείψεις έχουν προκαλέσει κριτική, ειδικά μεταξύ όσων, διανύουν μεγάλες αποστάσεις για να φτάσουν στις δουλειές τους στο κέντρο. Στα κεντρικά και βόρεια προάστια, όπως Ρετίρο, Σαλαμάνκα και Τσαμαρτίν, βρίσκονται και τα μεγάλα πάρκα της πόλης, το Ελ Ρετίρο, η Κάσα δε Κάμπο και το Μαδρίδ Ρίο, με καλά συντηρημένες εγκαταστάσεις που προωθούν τον ελεύθερο χρόνο και τον αθλητισμό, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής των κατοίκων τους.

Αντίθετα, οι νοτιοανατολικές, λιγότερο ελκυστικές συνοικίες, όπως το Βιγιαβέρδε, το Πουέντε δε Βαγιέκας, η Ουθέρα και το Καραμπαντσέλ, έχουν λιγότερα τετραγωνικά μέτρα πράσινου χώρου ανά κάτοικο και μικρότερα ή ασφυκτικά γεμάτα πάρκα.

Παρίσι

Στη Γαλλία νέα πολεοδομικά έργα και μεγάλα έργα επηρεάζουν τις ζωές πλήθους πολιτών, καθώς αλλάζουν την όψη πολλών περιοχών, όπως ο δήμος Ομπερβιλιέ (Aubervilliers), όπου πολλοί μετακομίζουν τελευταία λόγω της ραγδαίας ανάπτυξης του real estate. Πολλοί το επιλέγουν για τις γρήγορες συγκοινωνιακές συνδέσεις και το σχετικά χαμηλότερο κόστος, που φτάνει σχεδόν τρεις φορές κάτω ανά τετραγωνικό μέτρο σε σχέση με το Παρίσι, χωρίς να έχουν πραγματικό ενδιαφέρον για την περιοχή.

H λέξη μπανλιέ (προάστιο) παραπέμπει συνήθως σε γεγονότα και στερεότυπα, που σχετίζονται με τη φτώχεια, την ανεργία, την αποικιακή και μετα-αποικιακή ιστορία. Πρόκειται για μέρη, όπως τα βόρεια προάστια Σαρσέλ και Γκρινί, που βρίσκονται στο «περιθώριο», παρά την εγγύτητά τους στο κέντρο, και χαρακτηρίζονται από σοβαρές οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανισότητες.

Τα γαλλικά προάστια -αυτά τα γκέτο των γκρίζων τσιμεντουπόλεων- συγκροτήθηκαν με αυτή τη μορφή στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν γαλλικό κράτος χρειαζόταν φθηνά εργατικά χέρια για την ανοικοδόμηση της χώρας και τα βρήκε σε χιλιάδες μετανάστες κυρίως από τις πρώην γαλλικές αποικίες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το Σεν-Σαιν-Ντενί,το φτωχότερο διαμέρισμα της μητροπολιτικής Γαλλίας, ιστορικό προπύργιο της γαλλικής Αριστεράς. Το 27,6% των 1,7 εκατομμυρίων κατοίκων της ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 σημειώνεται εκεί μια αξιοσημείωτη οικονομική δυναμική. Ο αριθμός των θέσεων εργασίας έχει αυξηθεί και πολλές μεγάλες εταιρείες έχουν ανοίξει γραφεία. Ωστόσο, υπάρχει μεγάλη ανισότητα στον πληθυσμό και οι περισσότεροι κάτοικοι δεν αποκομίζουν κανένα όφελος

Η περιοχή έχει λιγότερους δασκάλους, λιγότερους αστυνομικούς, λιγότερους δικαστές και λιγότερους γιατρούς σε σύγκριση με τους εθνικούς μέσους όρους. Αντίθετα, υπάρχουν ήδη πολυάριθμοι αποτεφρωτήρες, κέντρα δεδομένων, αυτοκινητόδρομοι και ρυπογόνες υποδομές. Οι κάτοικοι, σχεδόν τα δύο τρίτα των οποίων είναι μετανάστες πρώτης και δεύτερης γενιάς, είναι από τους πιο εκτεθειμένους στη ρύπανση του εδάφους, στην καυτή ζέστη, στο φαινόμενο της έλλειψης πρασίνου, στην ενεργειακή ανασφάλεια αλλά και στην αστυνομική καταστολή. Το 2023 περίπου είκοσι κοινότητες στο Σεν-Σαιν-Ντενί, κατέγραψαν πολύ σοβαρά επεισόδια, μετά τον θάνατο εφήβου από σφαίρα αστυνομικού.

Μιλάνο

Ας δούμε τι συμβαίνει σε πιο κοντινές μητροπόλεις. Το Μιλάνο φιλοξενεί το ένα τρίτο των πολυεθνικών εταιρειών με έδρα την Ιταλία και προσελκύει μεγάλο αριθμό επενδύσεων και τουριστών. Όμως, η εικόνα ευημερίας της οικονομικής πρωτεύουσας της γείτονος με τους ουρανοξύστες και τις νεοσύστατες επιχειρήσεις δείχνει μάλλον παραπλανητική.

Μια χαρτογράφηση που πραγματοποιήθηκε από την Υπηρεσία Προστασίας της Υγείας της Ιταλίας δείχνει ότι σε ορισμένες συνοικίες του Μιλάνου το ποσοστό θνησιμότητας είναι έως και 60% υψηλότερο σε σύγκριση με το κέντρο της πόλης. Και μπορεί το μέσο εισόδημα των κατοίκων της να διαμορφώνεται περίπου στα 35.300 ευρώ ακαθάριστα, αλλά ο αριθμός αυτός κρύβει μια τεράστια ανισορροπία. Στο κέντρο της πόλης ο μέσος όρος αγγίζει τα 94.400 ευρώ, ενώ στο Κουάρτο Οτζάρο για παράδειγμα πέφτει στα 18.500 ευρώ, στα Μπάτζο και Μουτζάνο περίπου στα 23.000 ευρώ.

Μεγάλες αποκλείσεις καταγράφονται και σε άλλες περιοχές, όπως στην Κομαζίνα ή Βιλαπιτσόνε, όπου οι νέοι δεν μπορούν να φύγουν από τα σπίτια των γονιών τους και οι συνταξιούχοι πρέπει να επιλέξουν αν θα πληρώσουν τους λογαριασμούς ή θα κάνουν τα ψώνια τους.

Η απόσταση του βιοτικού μεταξύ ενός διευθυντή σε ρετιρέ της Porta Nuova και ενός ταμία σε μια πολυκατοικία του Κουάρτο Οτζάρο είναι χαώδης. Σύμφωνα με τον δείκτη Gini, τα οφέλη της ανάπτυξης στην πόλη συγκεντρώνονται σε ένα περιορισμένο τμήμα του πληθυσμού. Η πανδημία και ο πληθωρισμός ενέτειναν αυτές τις ανισότητες με μετανάστες, ανέργους και χαμηλόμισθους να μην λαμβάνουν αξιοπρεπή εισοδήματα.
 
Στα κτιριακά συγκροτήματα υποβαθμισμένων περιφερειών, όπως οι περιοχές Γκρατοσόλιο, Κορβέτο και Σταντέρα, η μέση ηλικία των κτιρίων συχνά ξεπερνά τα 60 χρόνια. Οι διαρροές, οι χαλασμένοι ανελκυστήρες και οι παλιοί λέβητες είναι η κανονικότητα των κατοίκων εκεί. Οι έκτακτες εργασίες συντήρησης προχωρούν με αργό ρυθμό, μεταξύ άλλων και επειδή τα διαθέσιμα κονδύλια δεν επαρκούν για να καλύψουν το σύνολο των αναγκών.  

Ωστόσο, η πολεοδομία έχει δώσει προτεραιότητα στο κέντρο και στις περιοχές υψηλής αξίας, όπως η Porta Nuova. Τέλος, στις λίστες αναμονής για δημόσια ή κοινωνικά ενοικιαζόμενα διαμερίσματα έχουν καταγραφεί περίπου 23-24 χιλιάδες νοικοκυριά, αριθμός που υπερβαίνει κατά πολύ την ετήσια χωρητικότητα.

Τίρανα

Την ίδια ώρα, η αλβανική πρωτεύουσα «υποφέρει» από την οικοδομική έκρηξη, που ξεκίνησε επί Ράμα, ο οποίος φαίνεται να θέλει να αφήσει το σημάδι του στην πόλη, χωρίς πολεοδομικό σχεδιασμό, αισθητική ισορροπία και συλλογική μνήμη, για να ακολουθήσουν οι κατηγορίες για ξέπλυμα μαύρου χρήματος στον τομέα των ακινήτων.

Η κατασκευαστική φρενίτιδα αγνοεί και το κυκλοφοριακό και άλλα προβλήματα της καθημερινότητας των πολιτών, όπως η χαμηλή πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες και υποδομές, ενώ διαπιστώνεται ακόμα ένα παράδοξο, που όμως συναντάται και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις: οι τιμές να έχουν εκτοξευθεί στα ύψη, ενώ τα περισσότερα κτίρια παραμένουν άδεια.

 
Επτά χιλιόμετρα από το κέντρο των Τιράνων υπάρχει ο δήμος Καμζά, ένας μικρός σε έκταση δήμος και ταυτόχρονα ο πιο πυκνοκατοικημένος σε όλη τη χώρα, ο οποίος όμως δεν διαθέτει κινηματογράφο, θέατρο ή μουσείο. Πρόκειται για πάλαι ποτέ προορισμό εσωτερικής μετανάστευσης όπου πλέον η εκθετική αστική ανάπτυξη ασκεί έντονη πίεση στους κατοίκους.

Το ίδιο συμβαίνει στην 5 Maji, μία από τις συνοικίες όπου πριν από λίγα χρόνια έγιναν πολύμηνες διαμαρτυρίες ενάντια σε εκκενώσεις και κατεδαφίσεις, στο πλαίσιο μεγάλων έργων  real estate με αφορμή τις ελλείψεις σε τίτλους ιδιοκτησίας. Η εμπειρία βίαιων εξώσεων έχει εντείνει το αίσθημα ανασφάλειας των κατοίκων, πολλοί από τους οποίους δίσταζαν να μετεγκατασταθούν.

Σόφια

Διαχρονικό πρόβλημα στην πρωτεύουσα της Βουλγαρίας Σόφια συνιστά η έλλειψη θέσεων στάθμευσης. Κάτοικοι σε συνοικίες του κέντρου και των προαστίων της παλιάς πόλης, όπως η Σέρντικα και εν μέρει το Σρέντετς, τονίζουν την ανάγκη για αλλαγές και την επέκταση των ζωνών επί πληρωμή, καθώς οι διαθέσιμοι χώροι δεν αρκούν για τον αριθμό των αυτοκινήτων.

Σε νεότερες οικιστικές περιοχές σε νοτιοδυτικές γειτονιές και πρόποδες της Βίτοσα αυξάνεται η κατασκευή κατοικιών, αλλά δεν υπάρχουν αρκετές υποδομές, όπως η απαραίτητη αποχέτευση ομβρίων υδάτων, ενώ εκφράζονται φόβοι για τον κίνδυνο πλημμυρών. Ετσι γειτονιές, όπως οι Ντραγκαλέβτσι, Μπογιάνα, Σιμεόνοβο και Παντσάρεβο, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε έντονες βροχοπτώσεις.

Παράπονα υπάρχουν επίσης σε μη υποβαθμισμένες περιοχές, όπως οι Λιούλιν, Ποδουγιάνε και Σλάτινα, και αφορούν τους δρόμους και τις λακκούβες, τον μη λειτουργικό φωτισμό και την κατάσταση του αποχετευτικού δικτύου.

Προβλήματα συντήρησης και καθαρισμού αποβλήτων παρατηρούνται σε μικρότερα μέρη και σε πιο απομακρυσμένους δρόμους -για παράδειγμα στις περιοχές Σλάτινα και Ίζγκρεβ- εξαιτίας έλλειψης προσωπικού. Τέλος, η πιο ακραία μορφή χωρικού αποκλεισμού καταγράφεται στα δύο γκέτο με Ρόμα, το Χρίστο Μπόντεφ και το Φιλίπουφτσι.

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Silvia Martelli (Il Sole 24 Ore, Ιταλία), Federico Caruso (OBCT – Ιταλία), τη Francesca Barca (Voxeurop, Γαλλία).