Στρέφοντας το βλέμμα στην Ευρώπη | Δεκέμβριος 2025

Από τη μεταρρύθμιση του ασύλου και το δικαίωμα στην άμβλωση, μέχρι την αλληλεγγύη προς την Ουκρανία, τη γεωπολιτική της Αρκτικής και μια φιλόδοξη κλιματική πολιτική γεμάτη δισταγμούς, ο Δεκέμβριος υπήρξε αποκαλυπτικός για το πολιτικό σταυροδρόμι στο οποίο βρίσκεται η ΕΕ.

Το δελτίο που διαβάζετε αναλύει έναν μήνα αποφάσεων υψηλού ρίσκου, όπου η πρόοδος συγκρούστηκε με την αντίδραση: ακόμα πιο κλειστά σύνορα και λιγότερα δικαιώματα για πολίτες τρίτων χωρών, κινητοποίηση των πολιτών ενάντια στη δημοκρατική οπισθοδρόμηση, πολιτική ενότητα για την Ουκρανία που δοκιμάζεται από θεσμικά όρια, σημαντικές δράσεις για την κλιματική κρίση που αποδυναμώνονται από κάποια «παραθυράκια».

Όλες μαζί, αυτές οι ιστορίες αποκαλύπτουν μια ΕΕ που παλεύει να ισορροπήσει αξίες και αξιοπιστία, στο κλείσιμο μιας ταραχώδους χρονιάς και στο άνοιγμα μιας νέας που, αν μη τι άλλο, κάθε άλλο παρά αδιάφορη και ήρεμη προμηνύεται. Καλή χρονιά!

Η ΕΕ καταλήγει σε συμφωνία για τον πρώτο κατάλογο «Ασφαλών Χωρών Καταγωγής»

Στις 18 Δεκεμβρίου τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία με το Συμβούλιο για νέους κανόνες ασύλου της ΕΕ, οι οποίοι κινδυνεύουν να υπονομεύσουν τα θεμέλια της προστασίας των προσφύγων. Η συμφωνία τροποποιεί τον Κανονισμό για τις Διαδικασίες Ασύλου, επεκτείνοντας τη χρήση της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας» και εισάγοντας έναν ενιαίο ευρωπαϊκό κατάλογο «ασφαλών χωρών καταγωγής».

Η συμφωνία στοχεύει στη σημαντική μείωση του αριθμού των αιτήσεων ασύλου, χαρακτηρίζοντας εφτά χώρες (το Μπαγκλαντές, την Κολομβία, την Αίγυπτο, το Κοσσυφοπέδιο, την Ινδία, το Μαρόκο και την Τυνησία) ως «ασφαλείς». Οι αιτήσεις από πολίτες των παραπάνω χωρών θα εξετάζονται με ταχείες διαδικασίες και το πιθανότερο είναι ότι θα απορρίπτονται, με βάση την παραδοχή ότι όσοι φεύγουν από τις χώρες αυτές γενικά δεν αντιμετωπίζουν διώξεις.

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, μια χώρα μπορεί να θεωρείται «ασφαλής», εάν οι πολίτες της δεν βιώνουν ένα καθεστώς γενικευμένης βίας που συνδέεται με ένοπλη σύγκρουση. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν ότι ένα τέτοιο στενό κριτήριο κινδυνεύει να αγνοήσει σύνθετες καταστάσεις διώξεων και να υπονομεύσει την αρχή της εξατομικευμένης αξιολόγησης.

Πολλές οργανώσεις δικαιωμάτων άσκησαν σφοδρή κριτική στη συμφωνία. Η Διεθνής Αμνηστία υποστηρίζει ότι πρόκειται για «μια άνευ προηγουμένου επίθεση στο άσυλο στην ΕΕ, η οποία πρέπει να γίνει κατανοητή στο πλαίσιο ενός ευρέος φάσματος τιμωρητικών μέτρων απέλασης που βρίσκονται ακόμη υπό διαπραγμάτευση». Η οργάνωση προειδοποιεί ότι η επέκταση της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας» θα μπορούσε να επιτρέψει την απόρριψη αιτήσεων ασύλου χωρίς επαρκή εξέταση και να μεταφέρει την ευθύνη προστασίας των προσφύγων πέρα από τα ευρωπαϊκά σύνορα.

Ανησυχίες εκφράστηκαν και εντός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Γαλλίδα ευρωβουλεύτρια Μελίσα Καμαρά προειδοποίησε ότι η διευρυμένη χρήση της έννοιας της «ασφαλούς χώρας» ενέχει τον κίνδυνο δημιουργίας κέντρων επιστροφής εκτός ΕΕ, όπου οι συνθήκες μπορεί να είναι απάνθρωπες και η εποπτεία περιορισμένη, θέτοντας τους ανθρώπους σε κίνδυνο.

Πέρα από τον ενιαίο ευρωπαϊκό κατάλογο, τα κράτη-μέλη διατηρούν τη δυνατότητα, σε εθνικό επίπεδο, να χαρακτηρίζουν και άλλες χώρες ως «ασφαλείς». Οι επικριτές προειδοποιούν ότι αυτό ενδέχεται να εντείνει τον κατακερματισμό των προτύπων ασύλου στην ΕΕ και να οδηγήσει σε άνισα επίπεδα προστασίας, ανάλογα με το πού υποβάλλεται μια αίτηση ασύλου.

Η συμφωνία αποτελεί ακόμη ένα βασικό βήμα στην εφαρμογή του Συμφώνου της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Ενώ οι υποστηρικτές της υποστηρίζουν ότι οι μεταρρυθμίσεις θα καταστήσουν τις διαδικασίες ταχύτερες και πιο αποτελεσματικές, οι επικριτές καταγγέλλουν ότι η συμφωνία δίνει προτεραιότητα στην αποτροπή και τις επιστροφές αντί για την προστασία, εγείροντας σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον των δικαιωμάτων ασύλου στην ΕΕ.

«Τα καταφέραμε»! My Voice, My Choice

Η χρονιά έκλεισε με μια σπουδαία θετική εξέλιξη: στις 17 Δεκεμβρίου το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε ψήφισμα στήριξης της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών My Voice, My Choice για την ασφαλή και προσβάσιμη άμβλωση. Η πρωτοβουλία, την οποία παρακολουθήσαμε καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα εγχειρήματα κινητοποίησης πολιτών στην πρόσφατη ιστορία της ΕΕ.

Στο Στρασβούργο, 358 ευρωβουλευτές ψήφισαν υπέρ, στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα πλειοψηφικής στήριξης στη μείωση των μη ασφαλών αμβλώσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη. Παρότι το ψήφισμα αντιμετώπισε ισχυρή αντίθεση από δεξιούς ευρωβουλευτές, τα προοδευτικά κόμματα κατάφεραν να κινητοποιηθούν αποτελεσματικά και, συντονισμένα, να διασφαλίσουν το θετικό αποτέλεσμα.

Μετά την ψηφοφορία, η Νίκα Κόβατς, συντονίστρια της καμπάνιας My Voice, My Choice, δήλωσε:

«Ξεκινήσαμε αυτή την καμπάνια γιατί θέλαμε μια διαφορετική Ευρώπη, μια Ευρώπη που ακούει τους πολίτες της και δεν εθελοτυφλεί, τη στιγμή που απειλούνται θεμελιώδη δικαιώματα και οι ζωές των γυναικών. Σήμερα ήταν μια καλή μέρα για την Ευρώπη, τη δημοκρατία και τα δικαιώματα των γυναικών».

Το ψήφισμα δεσμεύει την ΕΕ να δημιουργήσει έναν μηχανισμό που θα συμβάλλει στη διασφάλιση της πρόσβασης σε υπηρεσίες άμβλωσης, συμπεριλαμβανομένης της διάθεσης ευρωπαϊκών κονδυλίων για τη στήριξη των κρατών-μελών στην παροχή ασφαλών υπηρεσιών άμβλωσης σε άτομα που σήμερα στερούνται πρόσβασης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πλέον προθεσμία έως τις 2 Μαρτίου 2026 για να προετοιμάσει και να παρουσιάσει συγκεκριμένες δράσεις, ανταποκρινόμενο στο παραπάνω ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Η επιτυχία του My Voice, My Choice αποτελεί μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η κοινωνία των πολιτών παραμένει μια από τις πιο αποτελεσματικές εγγυήσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ. Η πρωτοβουλία αποδεικνύει ότι η οργανωμένη κινητοποίηση απλών πολιτών «από τα κάτω» (grassroots), η διασυνοριακή αλληλεγγύη και η στρατηγική αξιοποίηση δημοκρατικών εργαλείων μπορούν να φέρουν ζητήματα δικαιωμάτων και δικαιοσύνης στο επίκεντρο της πολιτικής ατζέντας, ακόμη και απέναντι σε συντονισμένη αντίδραση. Παράλληλα, προσφέρει ένα σαφές μάθημα για μελλοντικά κινήματα, δείχνοντας ότι οι πολίτες, όταν κινητοποιούνται σε μεγάλη κλίμακα, οργανώνουν τα αιτήματά τους γύρω από κοινές ευρωπαϊκές αξίες και επιμένουν, μπορούν να αναδιαμορφώσουν τον δημόσιο διάλογο, να επηρεάσουν πολιτικές και να απαιτήσουν συγκεκριμένες δράσεις από τους θεσμούς. Σε μια εποχή αυξανόμενης δημοκρατικής οπισθοδρόμησης, η διαδρομή του My Voice, My Choice καταδεικνύει ότι η ενεργή συμμετοχή των πολιτών δεν είναι απλώς επίκαιρη, αλλά και απολύτως αναγκαία.

Σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου: στήριξη στην Ουκρανία και θεσμικές εντάσεις

Κατά τη Σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, στις 18 και 19 Δεκεμβρίου 2025, οι ηγέτες της ΕΕ κατέληξαν σε μια δέσμη σημαντικών πολιτικών αποφάσεων, υιοθετώντας πολιτικές για την Ουκρανία, την ευρωπαϊκή άμυνα, το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ, τη μετανάστευση και την ανταγωνιστικότητα. Το πιο καθοριστικό στοιχείο ήταν η συμφωνία των κρατών-μελών για την παροχή οικονομικής στήριξης ύψους 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία την περίοδο 2026-2027, απόφαση που θεωρείται κρίσιμη τόσο για την άμυνα της Ουκρανίας όσο και για το μακροπρόθεσμο μέλλον της Ευρώπης.

Η Σύνοδος επανέλαβε, ακόμα, ότι οποιαδήποτε μελλοντική ειρηνευτική συμφωνία πρέπει να σέβεται την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας, αρχή που υπογραμμίστηκε επανειλημμένα στις δηλώσεις των ηγετών. Παράλληλα, το Συμβούλιο στήριξε μηχανισμούς για τη δέσμευση ρωσικών περιουσιακών στοιχείων και τη μελλοντική αξιοποίησή τους για την αποζημίωση της Ουκρανίας, παρότι τα κράτη-μέλη εξακολουθούν να διαφωνούν μεταξύ τους ως προς τις νομικές και χρηματοοικονομικές λεπτομέρειες αυτών των εργαλείων.

Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, τόνισε ότι η ΕΕ βρίσκεται «σε πλήρη αλληλεγγύη με την Ουκρανία» και θα συνεχίσει να τη στηρίζει όσο χρειαστεί, υπογραμμίζοντας ότι η ειρήνη πρέπει να βασίζεται στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των κυρίαρχων επιλογών της Ουκρανίας. Ωστόσο, πέρα από τη σκληρή αυτή ρητορική, η Σύνοδος ανέδειξε ένα γνώριμο, πιο σύνθετο και ουσιαστικά αντιφατικό, μοτίβο: σαφής πολιτική δέσμευση στο ανώτατο επίπεδο, και ταυτόχρονα συμπεράσματα διατυπωμένα με προσοχή, που αποφεύγουν δεσμευτικές αποφάσεις στα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα, ιδίως σε ό,τι αφορά τη χρηματοδότηση και τη λογοδοσία.

Αυτό το χάσμα μεταξύ λόγων και πράξεων έγινε ιδιαίτερα εμφανές στις συζητήσεις γύρω από τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία της Ρωσίας. Οι διαβουλεύσεις πριν και κατά τη διάρκεια της Συνόδου αποκάλυψαν βαθιές δομικές δυσχέρειες στη λήψη αποφάσεων. Παρά τη γενική συναίνεση ως προς την πολιτική στήριξη της Ουκρανίας, δεν υπήρξε συμφωνία για την άμεση αξιοποίηση των περίπου 210 δισ. ευρώ σε δεσμευμένα ρωσικά κεφάλαια, καθώς νομικά και πολιτικά εμπόδια –ανάμεσά τους και η διστακτικότητα του Βελγίου να αναλάβει ανοικτές χρηματοοικονομικές εγγυήσεις– ανέκοψαν τις σχετικές αποφάσεων.

Το αδιέξοδο αυτό καταδεικνύει την αυξανόμενη αντίθεση μεταξύ των πολιτικών δεσμεύσεων στο υψηλότερο επίπεδο και των πρακτικών περιορισμών που δημιουργεί η διαδικασία της ομοφωνίας. Επιπλέον, οι διαφωνίες σχετικά με τη στρατηγική διεύρυνσης, τη μετανάστευση και τις δημοσιονομικές προτεραιότητες υπογράμμισαν τις δυσκολίες στη διαμόρφωση συνεκτικών πολιτικών πλαισίων σε μια Ένωση 27 διαφορετικών εθνικών συμφερόντων.

Τα συμπεράσματα της Συνόδου αποτυπώνουν ταυτόχρονα πρόοδο και τριβές. Από τη μια, η εξασφάλιση απερίφραστης κοινής στήριξης προς την Ουκρανία αποτελεί ένα γεωπολιτικό ορόσημο, δείχνοντας ότι η ΕΕ μπορεί να δράσει συλλογικά σε περιόδους κρίσης. Από την άλλη, η αδυναμία συμφωνίας για την αξιοποίηση των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων της Ρωσίας και τη διαχείριση άλλων προτεραιοτήτων αναδεικνύει διαχρονικές θεσμικές προκλήσεις, που κινδυνεύουν να κλονίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Για την κοινωνία των πολιτών και τα κινήματα των νέων που επενδύουν στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και τη δημοκρατική σταθερότητα, οι αποφάσεις του Συμβουλίου θέτουν ένα σοβαρό ερώτημα: μπορεί η ΕΕ να μεταφράσει τη στρατηγική ρητορική σε συνεκτική και δεσμευτική πολιτική χωρίς να παραλύει από εσωτερικούς ανταγωνισμούς; Η εξέλιξη αυτών των δυναμικών στις αρχές του 2026 θα καθορίσει όχι μόνο τις σχέσεις ΕΕ-Ουκρανίας, αλλά και ευρύτερες συζητήσεις και διαδικασίες σχετικά με τη δημοσιονομική ικανότητα και την κοινή ευρωπαϊκή ευθύνη.

Η πίεση του Τραμπ για τη Γροιλανδία δοκιμάζει την ευρωπαϊκή ενότητα και το διεθνές δίκαιο

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επιμένει στη ρητορική του για την υπαγωγή της Γροιλανδίας στον έλεγχο των ΗΠΑ, επικαλούμενος τη στρατηγική της σημασία και τον πλούτο φυσικών πόρων που διαθέτει. Η κίνηση αυτή προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις της Δανίας, της Γροιλανδίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναδεικνύοντας εντάσεις γύρω από την κυριαρχία στην Αρκτική.

Η Γροιλανδία αποτελεί μέρος του Βασιλείου της Δανίας, σχηματίζοντας την Ενότητα του Βασιλείου μαζί με τη Δανία και τα Νησιά Φερόε. Το συνταγματικό και διοικητικό της καθεστώς βασίζεται στον Νόμο για την Αυτοδιοίκηση της Γροιλανδίας, που τέθηκε σε ισχύ στις 21 Ιουνίου 2009 και αντικατέστησε το καθεστώς αυτοδιοίκησης του 1979. Ο νόμος αυτός, σε συνδυασμό με το Σύνταγμα της Δανίας, αναγνωρίζει το δικαίωμα του λαού της Γροιλανδίας στην αυτοδιάθεση σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, με τη Γροιλανδία και τη Δανία να λειτουργούν ως ισότιμοι εταίροι.

Η Γροιλανδία έχει δικό της δημοκρατικά εκλεγμένο Κοινοβούλιο (Inatsisartut) και τη δική της κυβέρνηση (Naalakkersuisut), που διαθέτουν αρμοδιότητες σε πολλούς νομοθετικούς και διοικητικούς τομείς, τους οποίους προηγουμένως διαχειριζόταν η Δανία (τα οικονομικά, την απονομή δικαιοσύνης, την αστυνόμευση, τους φυσικούς πόρους, το εταιρικό και οικογενειακό δίκαιο, τη μετανάστευση και τα σύνορα, την αεροπορία και τη χρηματοπιστωτική ρύθμιση). Ο Νόμος Αυτοδιοίκησης προβλέπει επίσης μια νομική οδό προς την πλήρη ανεξαρτησία, η οποία απαιτεί δημοψήφισμα στη Γροιλανδία, έγκριση από το Κοινοβούλιό της, διαπραγματεύσεις με τη Δανία και τη συμφωνία του Δανικού Κοινοβουλίου.

Το ενδιαφέρον του Τραμπ για τη Γροιλανδία καθοδηγείται από στρατηγικούς και οικονομικούς παράγοντες. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι το αρκτικό νησί κατέχει κομβική γεωγραφική θέση για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ, ενώ ο ορυκτός του πλούτος, συμπεριλαμβανομένων σπάνιων γαιών, παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Νωρίτερα μέσα στο έτος, δημοσιεύματα ανέφεραν ότι οι ΗΠΑ ασκούσαν οικονομική επιρροή στη Γροιλανδία για την προώθηση στρατηγικών στόχων, γεγονός που οδήγησε τη Δανία να εκφράσει ανησυχίες για πιθανές στρατιωτικές προεκτάσεις.

Στις 22 Δεκεμβρίου 2025, ο Τραμπ ανακοίνωσε τον διορισμό του κυβερνήτη της Λουιζιάνα, Τζεφ Λάντρι, ως ειδικού απεσταλμένου των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, περιγράφοντάς τον ως το πρόσωπο που θα «ηγηθεί της προσπάθειας» για την προώθηση των αμερικανικών συμφερόντων στο νησί.

Η Δανία αντέδρασε άμεσα, καλώντας τον Αμερικανό πρέσβη στην Κοπεγχάγη. Ο Δανός υπουργός Εξωτερικών, Λαρς Ράσμουσεν, χαρακτήρισε τις δηλώσεις Λάντρι περί προσάρτησης «απολύτως απαράδεκτες» και κάλεσε την Ουάσιγκτον να σεβαστεί την κυριαρχία της Δανίας επί της Γροιλανδίας. Ευρωπαίοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένης της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, εξέφρασαν αλληλεγγύη προς τη Δανία, τονίζοντας ότι η εδαφική ακεραιότητα και η εθνική κυριαρχία αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου.

Παρά την επιμονή του Τραμπ ότι η Γροιλανδία είναι ζωτικής σημασίας για την ασφάλεια των ΗΠΑ, τόσο οι ηγέτες της Γροιλανδίας όσο και της Δανίας έχουν επανειλημμένα δηλώσει, από το 2019 οπότε και εξέφρασε για πρώτη φορά το ενδιαφέρον του, ότι το νησί δεν είναι προς πώληση και θα καθορίσει μόνο του το μέλλον του. Δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειονότητα των κατοίκων της Γροιλανδίας τάσσεται υπέρ της ανεξαρτησίας από τη Δανία, ωστόσο δεν επιθυμεί την ένταξη στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο διορισμός του Λάντρι αποτελεί το τελευταίο βήμα στις συνεχιζόμενες προσπάθειες του Τραμπ να ενισχύσει την αμερικανική επιρροή στην Αρκτική, μια εκστρατεία που περιλαμβάνει επανειλημμένες απειλές για κατάληψη του νησιού, εάν κριθεί αναγκαίο. Παρότι η ηγεσία της Γροιλανδίας έχει υποβαθμίσει τη σημασία του ρόλου του Λάντρι, το επεισόδιο αυτό αναδεικνύει την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ της αυτονομίας της Αρκτικής, της δανικής κυριαρχίας και των στρατηγικών φιλοδοξιών των ΗΠΑ.

Η συνεχιζόμενη πίεση των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία εντείνει τις εντάσεις με τη Δανία και τη Γροιλανδία, ενώ ταυτόχρονα εγείρει ευρύτερες ανησυχίες για την ευρωπαϊκή κυριαρχία και σταθερότητα. Με τις πρόσφατες ενέργειες και δηλώσεις του, ο Τραμπ αμφισβητεί την εδαφική ακεραιότητα ενός κράτους της ΕΕ, αγνοώντας το διεθνές δίκαιο και τη βούληση του λαού της Γροιλανδίας. Η παρέμβαση αυτή αντανακλά ένα ευρύτερο μοτίβο, όπως περιγράφεται και στην Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας των ΗΠΑ, η οποία παρουσιάζει την Ευρώπη ως μια ήπειρο που οφείλει να ανακτήσει την πολιτισμική της αυτοπεποίθηση και την ανεξαρτησία της, ενώ ταυτόχρονα τοποθετεί Αμερικανούς αξιωματούχους ως ρυθμιστές των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων και της ασφάλειας.

Οι δηλώσεις Τραμπ, συμπεριλαμβανομένης της συνέντευξής του στο Politico το 2025, όπου χαρακτήρισε τους Ευρωπαίους ηγέτες «αδύναμους» στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία, υπογραμμίζουν μια τάση αντιμετώπισης της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης ως αντικειμένου εφαρμογής αποφάσεων που λαμβάνονται στις ΗΠΑ, και όχι ως πεδίο αυτόνομης ευρωπαϊκής κυριαρχίας.

Η υπόθεση της Γροιλανδίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των λόγων για τους οποίους μια τέτοια μονομερής προσέγγιση είναι ανησυχητική. Δείχνει πώς ένας ανεξέλεγκτος αυταρχικός ηγέτης, ο οποίος περιφρονεί τους κανόνες του διεθνούς δικαίου και αναγορεύει σε υπέρτατη αρχή τη βούλησή του, ενώ ταυτόχρονα αδιαφορεί για τις τοπικές πολιτικές πραγματικότητες, μπορεί να κλιμακώσει διεθνείς εντάσεις, να αγνοήσει δημοκρατικές αρχές και να υπονομεύσει σχέσεις με συμμάχους. Για την ΕΕ, η εξέλιξη αυτή υπογραμμίζει την ανάγκη να παραμείνει σταθερή στις αξίες της εθνικής κυριαρχίας, του κράτους δικαίου, της ειρηνικής συνύπαρξης και της αυτοδιάθεσης, αντιστεκόμενη σε εξωτερικές πιέσεις από παράγοντες που θέτουν τα δικά τους στρατηγικά ή οικονομικά συμφέροντα πάνω από τους διεθνείς κανόνες. Η Ευρώπη οφείλει να χαράξει τη δική της πορεία, διατηρώντας συνεργασίες με τις ΗΠΑ στη βάση της ισοτιμίας και όχι της υποχώρησης σε επιθετικές και ιδιοτελείς φιλοδοξίες.

Κλιματικοί στόχοι και «παραθυράκια»

Τον Δεκέμβριο του 2025 η περιβαλλοντική ατζέντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης χαρακτηρίστηκε από έναν συνδυασμό πολιτικών συμφωνιών υψηλού κύρους, επίσημων συζητήσεων στο Συμβούλιο και των πρώτων βημάτων εφαρμογής νέας νομοθεσίας. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα συγκρατημένης αλλά υπαρκτής προόδου, με εμφανείς εντάσεις μεταξύ φιλόδοξων στόχων και πραγματισμού.

Στο μέτωπο του κλίματος, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία για την τροποποίηση του Ευρωπαϊκού Κλιματικού Νόμου, θεσπίζοντας έναν δεσμευτικό στόχο μείωσης των καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 90% έως το 2040, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Ο ενδιάμεσος αυτός στόχος, που λειτουργεί ως κρίσιμος σταθμός στην πορεία προς την κλιματική ουδετερότητα μέχρι το 2050, αποτυπώνει θεσμικά την κατεύθυνση της ΕΕ και παρέχει στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής ένα απτό σημείο αναφοράς για διεθνή fora, όπως η COP30.

Ωστόσο, η συμφωνία προβλέπει σημαντικά περιθώρια ευελιξίας και απόκλισης, κυρίως διατάξεις που επιτρέπουν τη χρήση υψηλής ποιότητας διεθνών πιστώσεων άνθρακα από το 2036 (έως ένα περιορισμένο ποσοστό του στόχου), καθώς και την αναβολή κατά ένα έτος της εφαρμογής του συστήματος εμπορίας εκπομπών ETS2 για τα κτίρια και τις οδικές μεταφορές. Τα στοιχεία αυτά αποσκοπούν στη διευκόλυνση της μετάβασης για τη βιομηχανία και τους πολίτες, οι επικριτές όμως προειδοποιούν ότι ενδέχεται να αποδυναμώσουν τη μείωση εκπομπών και να ενισχύσουν την εξάρτηση από αντισταθμίσεις αντί για βαθύτερες διαρθρωτικές αλλαγές.

Παράλληλα, στα μέσα Δεκεμβρίου, οι υπουργοί Περιβάλλοντος της ΕΕ συνεδρίασαν στο Συμβούλιο Περιβάλλοντος και υιοθέτησαν συμπεράσματα με τίτλο «Το Περιβάλλον της Ευρώπης 2030: Οικοδομώντας μια πιο κυκλική και ανθεκτική Ευρώπη». Το Συμβούλιο τόνισε την επείγουσα ανάγκη ενίσχυσης της κλιματικής ανθεκτικότητας και επιτάχυνσης της μετάβασης προς μια κυκλική οικονομία, επισημαίνοντας ότι η περιβαλλοντική υποβάθμιση, από τη ρύπανση έως τη σπανιότητα πόρων, επηρεάζει ήδη εκατομμύρια Ευρωπαίους. Οι υπουργοί συζήτησαν επίσης τη στρατηγική της ΕΕ για τη βιοοικονομία, υπογραμμίζοντας την ανάγκη μετατροπής των στρατηγικών πλαισίων σε πρακτικές, χρηματοδοτούμενες δράσεις επί του πεδίου.

Την ίδια στιγμή, τέθηκε σε ισχύ στις 16 Δεκεμβρίου νέα νομοθεσία για την αντιμετώπιση της ρύπανσης από μικροπλαστικά, και ειδικότερα κανόνες για την αποτροπή της έκλυσης πλαστικών σωματιδίων στο περιβάλλον. Ο κανονισμός υποχρεώνει τις εταιρείες που διαχειρίζονται σημαντικές ποσότητες σφαιριδίων πλαστικού να εφαρμόζουν σχέδια διαχείρισης κινδύνων και διαδικασίες καθαρισμού, υιοθετώντας μια προσέγγιση πρόληψης στην πηγή για έναν σημαντικό αλλά συχνά παραγνωρισμένο παράγοντα ρύπανσης από μικροπλαστικά.

Συμπληρωματικά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε δημόσια διαβούλευση για την αναθεώρηση της Οδηγίας για τη Θαλάσσια Στρατηγική, με στόχο την απλοποίηση της εφαρμογής και την ενίσχυση των μέτρων για υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα. Τέτοιες διαβουλεύσεις αποτελούν αναγκαίο μέρος της ευρωπαϊκής διαδικασίας λήψης αποφάσεων, αλλά συχνά εκτείνονται σε μακρά χρονικά διαστήματα προτού οδηγήσουν σε δεσμευτικές νομικές αλλαγές.

Συνολικά, οι εξελίξεις του Δεκεμβρίου σκιαγραφούν μια πορεία αντιφατική σε πολλά, αλλά όχι χωρίς σημασία και συνοχή. Η ΕΕ έχει θεσπίσει έναν ισχυρότερο, νομικά δεσμευτικό κλιματικό στόχο για το 2040, ξεκίνησε την εφαρμογή νέων κανόνων πρόληψης της ρύπανσης και οι υπουργοί σηματοδότησαν την πολιτική προτεραιοποίηση της ανθεκτικότητας, της κυκλικότητας και του μετασχηματισμού της βιοοικονομίας. Ωστόσο, τα φιλόδοξα αυτά μέτρα αμβλύνονται από τον ρυθμό των διαδικασιών, τους πολιτικούς συμβιβασμούς και τους μηχανισμούς ευελιξίας, που αντανακλούν ευρύτερες ανησυχίες για την ανταγωνιστικότητα, τη διοικητική ικανότητα και τις εθνικές ιδιαιτερότητες.

Υπεύθυνος προγράμματος: Νίκος Παπακώστας

Υπεύθυνη σύνταξης: Ιωάννα Βοττέα

Συντακτική Ομάδα: Polona Hazl, Emma Oflaherty, Ιωάννα Βοττέα

Επιμέλεια κειμένου: Στρατής Μπουρνάζος

Παρακολουθήστε τα τελευταία επεισόδιά μας στο YouTube και βρείτε περισσότερο περιεχόμενο σε Instagram, TikTok και Spotify!

Inter Alia σημαίνει μεταξύ άλλων στα λατινικά. Βασισμένη στη φιλοσοφία της συνεργασίας και της αμοιβαιότητας, η Inter Alia εργάζεται για την προώθηση της πολιτικής εκπαίδευσης, του κοινωνικού μετασχηματισμού και της συλλογικής δράσης. Εκφράζει την πρόθεση να στεκόμαστε πρόθυμα και με χαρά μεταξύ άλλων, να συν-δημιουργούμε, να κάνουμε παραχωρήσεις και να προωθούμε την κοινή πρόοδο και τη συλλογική νοημοσύνη