Στρέφοντας το βλέμμα στην Ευρώπη | Ιούλιος 2025

Καθώς η ΕΕ ολοκληρώνει ένα πολιτικά φορτισμένο πρώτο εξάμηνο του έτους, ο Ιούλιος έφερε στο προσκήνιο κρίσιμες συζητήσεις που θα διαμορφώσουν την πορεία της πολύ πέρα από το 2025. Από την πρώτη ματιά στον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό των €2 τρισεκατομμυρίων έως τις προτεραιότητες της Δανίας στην προεδρία του Συμβουλίου, καθώς και μια ανάλυση των θεσμικών συγκρούσεων μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής, μεγάλες αλλαγές βρίσκονται σε εξέλιξη. Παράλληλα, οι κλιματικοί στόχοι για το 2040 αποκαλύπτουν το αυξανόμενο χάσμα μεταξύ φιλοδοξίας και πραγματικότητας.

Πριν κάνουμε παύση για τον Αύγουστο, σας παρουσιάζουμε μια ανασκόπηση όσων κινούνται, και όσων έχουν κολλήσει, στην καρδιά της ΕΕ. Ενημερωθείτε τώρα — το επόμενο τεύχος κυκλοφορεί τον Σεπτέμβριο!

Πίσω από τους αριθμούς: Ο Επόμενος μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός της ΕΕ

Στις 16 Ιουλίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την πρότασή της για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ), δηλαδή τον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028–2034. Το συνολικό πακέτο ανέρχεται στα 1,9 τρισεκατομμύρια ευρώ και καθορίζει τις προτεραιότητες της Ένωσης για τα επόμενα επτά χρόνια. Η πρόταση προβλέπει αύξηση της δημοσιονομικής ισχύος της ΕΕ – από το 1,1% στο 1,5% του ΑΕΠ της Ένωσης – σε σύγκριση με τον τρέχοντα προϋπολογισμό που ισχύει από το 2021.

Ποιο είναι το πολιτικό στίγμα πίσω από τους αριθμούς; Το σχέδιο δείχνει μια ΕΕ που εστιάζει στην άμυνα, τη διαχείριση των συνόρων και την οικονομική ανταγωνιστικότητα. Αυξάνεται η χρηματοδότηση για τομείς όπως η στρατιωτική κινητικότητα, ο έλεγχος της εξωτερικής μετανάστευσης και η ψηφιακή καινοτομία. Αυτές οι επιλογές αντανακλούν τις αυξανόμενες εσωτερικές και γεωπολιτικές πιέσεις, καθώς και τη φιλοδοξία ενίσχυσης του παγκόσμιου ρόλου και της ανθεκτικότητας της ΕΕ.

Ωστόσο, εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την ισορροπία των επενδύσεων. Η κοινωνική πολιτική, η ένταξη, η νεολαία, η εκπαίδευση και η δημόσια πρόνοια δεν βρίσκονται στον πυρήνα της πρότασης, παρά τις πιεστικές ανάγκες σε αυτούς τους τομείς. Τα προγράμματα που στηρίζουν τον πολιτισμό, τη δημοκρατία και την ενεργή συμμετοχή των πολιτών λαμβάνουν συνολικά 8,6 δισεκατομμύρια ευρώ για όλη την περίοδο – ένα ποσό κυρίως συμβολικό, που ενδέχεται να μην επαρκεί για τη στήριξη ενός τομέα που πλήττεται από τη συρρίκνωση του δημόσιου χώρου και την οπισθοδρόμηση της δημοκρατίας σε αρκετά κράτη μέλη. Επιπλέον, τα Ταμεία Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+ και η Κοινή Αγροτική Πολιτική έχουν ενταχθεί σε μία ενιαία κατηγορία, γεγονός που σύμφωνα με επικριτές, υπονομεύει τη διαφάνεια του προϋπολογισμού και αποδυναμώνει τη συγκεκριμένη δέσμευση για απασχόληση, καταπολέμηση της φτώχειας και κοινωνική ένταξη.

Επιπροσθέτως, άλλο ένα αξιοσημείωτο ζήτημα είναι η έλλειψη διαφάνειας στη διαδικασία κατάρτισης του προϋπολογισμού. Οι εσωτερικές διαπραγματεύσεις της, ξεκίνησαν πριν από 18 μήνες – πριν καν η Ούρσουλα von der Leyen γνωρίζει αν θα εξασφάλιζε δεύτερη θητεία – και πραγματοποιήθηκαν σε μεγάλο βαθμό μακριά από τα βλέμματα του κοινού. Οι διαβουλεύσεις έλαβαν χώρα σε υψηλού επιπέδου συναντήσεις, με περιορισμένη πρόσβαση ακόμα και για τους υπαλλήλους της Επιτροπής, οι οποίοι δεν είχαν ξεκάθαρη εικόνα του τελικού σχεδίου έως ότου αυτό παρουσιάστηκε επίσημα στο Κοινοβούλιο. Αυτή η μυστικοπάθεια περιορίζει τον δημοκρατικό έλεγχο, σε μια περίοδο που η εμπιστοσύνη στους ευρωπαϊκούς θεσμούς είναι ήδη εύθραυστη, ενισχύοντας τη συγκέντρωση εξουσίας στο πρόσωπο της von der Leyen και του επιτελείου της, και εκθέτει στο φως της δημοσιότητας τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις εντός της Επιτροπής.

Οι διαπραγματεύσεις που ακολουθούν αναμένονται μακρές και περίπλοκες, καθώς τα 27 κράτη μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρέπει να εγκρίνουν ομόφωνα το σχέδιο. Με την εσωτερική πόλωση να αυξάνεται, αρκετά κράτη μέλη έχουν ήδη εκφράσει αποκλίνουσες προτεραιότητες: ορισμένα ζητούν έναν ενισχυμένο και φιλόδοξο προϋπολογισμό· άλλα απαιτούν λιτότητα και δημοσιονομική πειθαρχία.

Νέος προϋπολογισμός της ΕΕ: Τι γίνεται με το Erasmus+;

Τι θα αλλάξει για τους νέους στην ΕΕ τα επόμενα χρόνια; Στο πλαίσιο του νέου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου, προτάθηκαν €40,8 δισεκατομμύρια για το Erasmus+, μια αύξηση 50% σε σύγκριση με τον τρέχοντα κύκλο. Με την πρώτη ματιά, μοιάζει φιλόδοξο. Όμως, κοιτάζοντας πιο προσεκτικά, εμφανίζονται ρωγμές.

Ο Συνασπισμός Erasmus+, μια πλατφόρμα οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που δραστηριοποιούνται στον τομέα της νεολαίας, της εκπαίδευσης και της κατάρτισης και προωθούν δικαιότερες πολιτικές της ΕΕ, εκπέμπει σήμα κινδύνου: μόλις ληφθούν υπόψη ο πληθωρισμός και η ενσωμάτωση του Ευρωπαϊκού Σώματος Αλληλεγγύης στο Erasmus+, η πραγματική ενίσχυση είναι πολύ πιο περιορισμένη. Στην πραγματικότητα, υπάρχει ο κίνδυνος η συμμετοχή να γίνει πιο δύσκολη, όχι ευκολότερη, για νέους από περιθωριοποιημένα υπόβαθρα. Το αποτέλεσμα είναι περιορισμένος πραγματικός αντίκτυπος της αύξησης, με λιγότερους πόρους ανά δικαιούχο.

Το Ευρωπαϊκό Φόρουμ Νεολαίας συμμερίζεται αυτές τις ανησυχίες, τονίζοντας ότι χωρίς σημαντικούς νέους πόρους, το Erasmus+ δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στην αυξανόμενη ζήτηση ή να διασφαλίσει την ισότιμη πρόσβαση. Πέρα από τις ανταλλαγές φοιτητών, το πρόγραμμα καλύπτει σήμερα ένα ευρύ φάσμα δράσεων μη τυπικής εκπαίδευσης, εργασίας με νέους, ένταξης και συμμετοχής στα κοινά. Η επέκταση της αποστολής του χωρίς αντίστοιχη χρηματοδοτική ενίσχυση κινδυνεύει να υπονομεύσει όχι μόνο την προσβασιμότητά του, αλλά και την ποιότητά του.

Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν ήδη διατυπώσει σαφείς απαιτήσεις σε απάντηση στην πρόταση της Επιτροπής: ενίσχυση της προσβασιμότητας και της ένταξης για νέους με λιγότερες ευκαιρίες, προσαρμογή των επιχορηγήσεων στο πραγματικό κόστος ζωής, απλοποίηση της πρόσβασης για μικρότερες οργανώσεις, οι οποίες συχνά αποθαρρύνονται από την πολυπλοκότητα της διαδικασίας αίτησης, διασφάλιση ισχυρών εθνικών οργανισμών υλοποίησης, με επαρκή χρηματοδότηση και προσωπικό, και, το σημαντικότερο, διαφύλαξη της ανεξαρτησίας και του σκοπού του Erasmus+, αποφεύγοντας τη συγχώνευση προγραμμάτων ή την αραίωση του εκπαιδευτικού χαρακτήρα του μέσω αποπροσανατολισμού των κονδυλίων.

Η Επιτροπή επιβιώνει από την πρόταση μομφής

από τον Κωνσταντίνο Βιέννα 

Η ψηφοφορία επί της πρότασης μομφής κατά της Προέδρου της Επιτροπής, που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο, αποδείχθηκε ακόμη μία πύρρειος νίκη για το στρατόπεδο της Ursula von der Leyen και τις δυνάμεις που τη στηρίζουν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Φυσικά, το αποτέλεσμα δεν αποτέλεσε έκπληξη, καθώς σύμφωνα με τις Συνθήκες απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων των ψηφισάντων, που ταυτόχρονα να αντιπροσωπεύει και την απόλυτη πλειοψηφία των ευρωβουλευτών, προκειμένου να απομακρυνθεί ο Πρόεδρος της Επιτροπής. Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική κατάσταση παραμένει επισφαλής για τη von der Leyen, ιδίως δεδομένου ότι το θέμα που επικαλέστηκε ο Ρουμάνος ευρωβουλευτής Gheorghe Piperea, μέλος της ακροδεξιάς πολιτικής ομάδας των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών, αφορούσε το λεγόμενο Pfizergate.

Ως υπενθύμιση, το σκάνδαλο αφορά την ανταλλαγή γραπτών μηνυμάτων μεταξύ της von der Leyen και του διευθύνοντος συμβούλου της Pfizer κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τα οποία μηνύματα η Επιτροπή δεν έχει δημοσιεύσει και ισχυρίζεται ότι έχουν χαθεί. Οι New York Times αμφισβήτησαν αυτόν τον ισχυρισμό, υπονοώντας ότι η συμπεριφορά αυτή είναι ενδεικτική διαφθοράς, και προσέφυγαν στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο τους δικαίωσε. Στην απόφασή του, το ανώτατο δικαστήριο της Ένωσης τόνισε ότι η Επιτροπή οφείλει τουλάχιστον μια αξιόπιστη εξήγηση για την απώλεια των εγγράφων, εξήγηση που έως σήμερα δεν έχει δοθεί.

Η πρόταση μομφής κατάφερε να συγκεντρώσει 175 ψήφους υπέρ, ενώνοντας τις δεξιές ομάδες με την Αριστερά και ορισμένα μη εγγεγραμμένα μέλη, με μια μικρή μερίδα από το Renew και τους Σοσιαλιστές & Δημοκράτες (S&D) επίσης να ψηφίζουν “ναι”. Από την άλλη πλευρά, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, οι Πράσινοι και η μεγάλη πλειοψηφία των S&D και Renew καταψήφισαν την πρόταση, μαζί με κάποιους Συντηρητικούς και μη εγγεγραμμένους ευρωβουλευτές. Σε μεγαλύτερη εικόνα, θα πρέπει να σημειωθεί ότι μόνο 553 από τους 719 εκπροσώπους προσήλθαν στην ψηφοφορία, γεγονός που δείχνει ότι η στήριξη προς την Επιτροπή μπορεί να είναι πολύ πιο εύθραυστη απ’ όσο φαίνεται.

Φυσικά, αυτό είναι αναμενόμενο για μια Επιτροπή που εγκρίθηκε μόλις πέρυσι με 370 ψήφους υπέρ, τον χαμηλότερο αριθμό στην ιστορία. Επιπλέον, ακόμα και αν αφήσει κανείς στην άκρη το Pfizergate, η θητεία της von der Leyen, που ξεκίνησε το 2019, έχει σημαδευτεί από σκάνδαλα, από τεκμηριωμένες κατηγορίες για πολιτική ευνοιοκρατία στις διοριστικές της αποφάσεις, μέχρι τη χρήση ιδιωτικού τζετ για τη μετακίνησή της μεταξύ Βρυξελλών και Λουξεμβούργου, αλλά και τη διοχέτευση κονδυλίων σε φιλικά μέσα ενημέρωσης πριν από τις τελευταίες ευρωεκλογές. Ως ευρύτερο ζήτημα, ίσως ο σοβαρότερος κίνδυνος είναι ότι η von der Leyen φαίνεται να ακολουθεί την πορεία μιας “ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας”, επιλέγοντας να συγκρουστεί με το Κοινοβούλιο και να αγνοήσει τις απόψεις του, όπως και τις αποφάσεις των δικαστηρίων, υπονομεύοντας την ευρωπαϊκή δημοκρατία και ενισχύοντας τις αυξανόμενες αντιευρωπαϊκές δυνάμεις.

Ανεξαρτήτως του αποτελέσματος της ψηφοφορίας, η αλλαγή είναι αναγκαία. Και η Ευρώπη πρέπει να βρει το θάρρος να αλλάξει, αν θέλει να επιβιώσει.

Στόχος εκπομπών της ΕΕ για το 2040: Πολιτική φιλοδοξία ή ελεγχόμενη υποχώρηση;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε έναν στόχο μείωσης των καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 90% έως το 2040 (σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990), ένα κρίσιμο ορόσημο ανάμεσα στους κλιματικούς στόχους του 2030 και τον στόχο για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Όμως, πίσω από τον εντυπωσιακό αριθμό, κρύβεται μια αυξανόμενη πολιτική αναδιάταξη. 

Υπό την πίεση κρατών-μελών με βαριά βιομηχανία και ισχυρών αγροτικών λόμπι, η Κομισιόν έχει ήδη εισαγάγει μηχανισμούς ευελιξίας — παραχωρώντας ουσιαστικά εξαιρέσεις, μεταβατικά στάδια και μεγαλύτερη εξάρτηση από τεχνολογίες απορρόφησης άνθρακα και αντισταθμίσεις εκπομπών. Αυτή η μετατόπιση αντικατοπτρίζει όχι μόνο οικονομικές ανησυχίες, αλλά και εκλογικούς υπολογισμούς, καθώς η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία αντιμετωπίζει αντιδράσεις από την άνοδο του λαϊκισμού, την αγροτική δυσαρέσκεια και τη μετα-πανδημική δημοσιονομική επιφυλακτικότητα.

Ωστόσο, η κοινή γνώμη αποτυπώνει διαφορετική εικόνα. Το τελευταίο Ευρωβαρόμετρο δείχνει ότι η πλειοψηφία των Ευρωπαίων συνεχίζει να θεωρεί την κλιματική αλλαγή σοβαρή και επείγουσα απειλή. Υπάρχει ισχυρή υποστήριξη για επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και για τη μείωση της εξάρτησης από εξωτερικές πηγές ορυκτών καυσίμων, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα της γεωπολιτικής αστάθειας. Ωστόσο, αυτή η δημοκρατική εντολή έρχεται όλο και περισσότερο σε αντίθεση με τη συγκρατημένη, βήμα-βήμα προσέγγιση που πλέον κυριαρχεί στις πολιτικές της ΕΕ. Το χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες των πολιτών και τις θεσμικές επιδόσεις θέτει σοβαρά ερωτήματα για την αξιοπιστία της ΕΕ ως παγκόσμιου ηγέτη στο κλίμα, ιδιαίτερα όταν τα κράτη-μέλη απαιτούν διαφοροποιημένες υποχρεώσεις, την ίδια στιγμή που υπερασπίζονται συλλογική φιλοδοξία.

Ίσως το πιο ανησυχητικό είναι η αυξανόμενη αποδοχή από την Επιτροπή διεθνών συστημάτων αντιστάθμισης εκπομπών για την επίτευξη του στόχου του 2040. Επιτρέποντας την «εξουδετέρωση» εκπομπών μέσω πιστώσεων από έργα εκτός ΕΕ — πολλά από τα οποία παρουσιάζουν αμφίβολη επαλήθευση και περιορισμένη διάρκεια — η Ένωση διακινδυνεύει να εξάγει την κλιματική της ευθύνη ενώ διατηρεί την ψευδαίσθηση της προόδου. Αυτή η προσέγγιση όχι μόνο υπονομεύει την περιβαλλοντική ακεραιότητα των στόχων, αλλά και διαιωνίζει τις παγκόσμιες ανισότητες, καθώς φτωχότερες χώρες επωμίζονται το βάρος της καθυστερημένης αποανθρακοποίησης της Ευρώπης. Αν η ΕΕ θέλει να είναι σοβαρή σχετικά με την κλιματική της ηγεσία, πρέπει να αντιμετωπίσει αυτές τις αντιφάσεις κατά μέτωπο, αντιστεκόμενη στον πειρασμό να χαλαρώσει τις δεσμεύσεις υπό το πρόσχημα της ευελιξίας, και να επιλέξει μια δίκαιη, εφαρμόσιμη και διαφανή στρατηγική μετάβασης.

Η Δανία στο τιμόνι: Ηγείται της ΕΕ σε μια καθοριστική στιγμή 

Από τον Ιούλιο έως τον Δεκέμβριο του 2025, η Δανία αναλαμβάνει την εκ περιτροπής Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια περίοδο παγκόσμιας αστάθειας και αυξανόμενων εσωτερικών προκλήσεων. Υπό το σύνθημα «Μια Ισχυρή Ευρώπη σε έναν Μεταβαλλόμενο Κόσμο», η Δανία στοχεύει να ενισχύσει την ενότητα, την άμυνα, την οικονομική ανταγωνιστικότητα και τη δημοκρατική ανθεκτικότητα της ΕΕ.

Η ασφάλεια και η άμυνα βρίσκονται στο επίκεντρο, με σαφή προτεραιότητα στη στήριξη της Ουκρανίας, τη διατήρηση των κυρώσεων κατά της Ρωσίας και την ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ, περιλαμβάνοντας τη συνεργασία με το ΝΑΤΟ και την προστασία κρίσιμων υποδομών. Παράλληλα, η Δανία προωθεί μια πιο ανταγωνιστική Ευρώπη, μειώνοντας τη γραφειοκρατία, ενισχύοντας τις ψηφιακές και πράσινες επενδύσεις και προωθώντας την Ένωση Κεφαλαιαγορών. Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις που βασίζονται στην Έκθεση Ντράγκι καταλαμβάνουν επίσης σημαντική θέση στην ατζέντα της.

Κύριο νομοθετικό μέτωπο θα είναι η έναρξη των διαπραγματεύσεων για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο μετά το 2027 (ΠΔΠ) που αναμένεται να αποκαλυφθεί από την Κομισιόν στα μέσα Ιουλίου. Η Δανία υιοθετεί μια πιο ευέλικτη προσέγγιση στον προγραμματισμό του προϋπολογισμού της ΕΕ, δίνοντας προτεραιότητα στις αμυντικές δαπάνες μέσω της πρωτοβουλίας ReArm Europe. Ταυτόχρονα, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διεύρυνση της ΕΕ, ιδίως με την επιτάχυνση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Ουκρανία και τη Μολδαβία, ενώ υπερασπίζεται το κράτος δικαίου εντός της Ένωσης.

Στον τομέα της Δικαιοσύνης και των Εσωτερικών Υποθέσεων, η Δανία επιδιώκει την ενίσχυση της διαχείρισης των συνόρων και της εσωτερικής ασφάλειας, μέσω της εφαρμογής του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, της έναρξης του Συστήματος Εισόδου/Εξόδου (EES) και της ενισχυμένης ψηφιακής συνεργασίας στην επιβολή του νόμου. Ο ευρωπαϊκός οργανισμός πληροφορικής eu-LISA διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην ανάπτυξη βασικών συστημάτων και εργαλείων διαλειτουργικότητας κατά την περίοδο αυτή.

Στον οικονομικό τομέα, η Προεδρία της Δανίας στο ECOFIN θα εστιάσει στη χρηματοδότηση της άμυνας, την απλοποίηση των κανόνων της ΕΕ, την προώθηση του Ψηφιακού Ευρώ και την εποπτεία των δημοσιονομικών μεταρρυθμίσεων και των διαρθρωτικών σχεδίων στα κράτη μέλη. Η Δανία είναι επίσης μέρος του τριμερούς σχήματος Προεδριών με την Πολωνία και την Κύπρο, το οποίο είναι αρμόδιο για την πρόοδο της ευρωπαϊκής στατιστικής νομοθεσίας, περιλαμβάνοντας τομείς όπως η αλιεία, η ακίνητη περιουσία και ο εκσυγχρονισμός των δεδομένων.

Η επερχόμενη Προεδρία της Δανίας θα αποτελέσει πρόκληση εξισορρόπησης μεταξύ ρεαλισμού, φιλοδοξίας και δέσμευσης να καθοδηγήσει την Ευρώπη μέσα σε έναν σύνθετο και ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο.

Το Κράτος Δικαίου σε περιόδους κρίσης: Αξιολογώντας την Έκθεση της ΕΕ για το 2025

της Πηνελόπης Κουμούτσου

Το Άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση αντικατοπτρίζει τη δέσμευση της ΕΕ και των κρατών μελών της στην προάσπιση θεμελιωδών αξιών όπως η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ετήσια Έκθεση για το Κράτος Δικαίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτελεί ένα από τα βασικά εργαλεία για την προώθηση αυτών των αρχών και την απόδοση ευθυνών σε κράτη μέλη που αποκλίνουν. Τον Ιούλιο, δημοσιεύθηκε η 6η ετήσια έκθεση. Σε μια κρίσιμη στιγμή όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί δέχονται πρωτοφανείς πιέσεις από γεωπολιτική αστάθεια, αυξανόμενο αυταρχισμό και συστηματικές επιθέσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα, εντός και εκτός Ευρώπης. Η Ουγγαρία και η Πολωνία αποτελούν τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ανησυχίας, αλλά δεν είναι μυστικό ότι οι θεσμοί είναι αδύναμοι και απειλούνται σε πολλά κράτη μέλη.

Το ερώτημα παραμένει: η έκθεση επιτελεί τον σκοπό της ή έχει καταντήσει μια γραφειοκρατική ρουτίνα;

Η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου του 2025 εξετάζει τις εξελίξεις σε όλα τα 27 κράτη μέλη και στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες Αλβανία, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Σερβία. Η αξιολόγηση επικεντρώνεται σε τέσσερις βασικούς τομείς: το δικαστικό σύστημα, το θεσμικό πλαίσιο κατά της διαφθοράς, τον πλουραλισμό και την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, και άλλα θεσμικά ζητήματα που σχετίζονται με τους μηχανισμούς ελέγχου και ισορροπιών. Για πρώτη φορά, η φετινή έκθεση εισάγει τη νέα «διάσταση της ενιαίας αγοράς», που υπογραμμίζει τη σύνδεση ανάμεσα στη νομική σταθερότητα, την οικονομική ευημερία και την αιρεσιμότητα χρηματοδότησης. Αυτό, όμως, χρήζει ερμηνείας: μήπως η οικονομικοποίηση του κράτους δικαίου κινδυνεύει να μετατρέψει τα θεμελιώδη δικαιώματα σε απλές αγοραίες παραμέτρους; Ή πρόκειται για μια έξυπνη στρατηγική που καθιστά τις δημοκρατικές ανησυχίες πιο πολιτικά «χειροπιαστές» για τις κυβερνήσεις;

Όπως και σε προηγούμενα έτη, η Επιτροπή δηλώνει ότι η έκθεση για το 2025 δείχνει μια «θετική πορεία» για τα κράτη μέλη. Όμως τα στατιστικά αποκαλύπτουν μια πιο σύνθετη εικόνα, μόλις το 57% των συστάσεων του 2024 έχουν υλοποιηθεί πλήρως ή μερικώς, και μόνο το 18% δείχνουν ουσιαστική πρόοδο ή πλήρη εφαρμογή.

• Δικαστικά Συστήματα: Η έκθεση καταγράφει άνιση πρόοδο στην ενίσχυση της ανεξαρτησίας και της αποτελεσματικότητας της δικαιοσύνης. Πολλά κράτη προχωρούν στον ψηφιακό εκσυγχρονισμό των συστημάτων τους, αλλά η εφαρμογή παραμένει ατελής.
• Πλαίσιο κατά της Διαφθοράς: Η διαφθορά εξακολουθεί να απασχολεί έντονα τόσο τους πολίτες (69%) όσο και τις επιχειρήσεις (63%) στην ΕΕ, ενώ μόλις το 32% των πολιτών θεωρούν αποτελεσματική την κυβερνητική δράση. Αν και τα νομικά πλαίσια είναι κατά βάση ισχυρά, παραμένουν ελλείψεις σε πόρους και ανεπαρκή ιστορικά στοιχεία ερευνών και διώξεων υψηλού επιπέδου. Η ΕΕ προσπαθεί να ενισχύσει τους μηχανισμούς ακεραιότητας με μέτρα για σύγκρουση συμφερόντων, διαφάνεια lobbying, «περιστρεφόμενες πόρτες», δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης, προστασία μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος και χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων.
• Πλουραλισμός & Ελευθερία των Μέσων: Η έκθεση αναδεικνύει την επιδείνωση των συνθηκών εργασίας των δημοσιογράφων σε αρκετές χώρες, περιλαμβανομένων επιθέσεων, σωματικής βίας και διαδικτυακής παρενόχλησης. Εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες για την ανεξαρτησία των ρυθμιστικών αρχών των ΜΜΕ και των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών φορέων. Η έκθεση της Civil Liberties Union for Europe, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο (αν τη χάσατε, αξίζει να τη δείτε), αποκάλυψε στοχευμένες επιθέσεις κατά δημοσιογράφων, κρατικές παρεμβάσεις, συγκέντρωση ιδιοκτησίας ΜΜΕ και αποδυνάμωση της δημόσιας ενημέρωσης.
• Έλεγχοι και Ισορροπίες: Καταγράφεται υπερβολική χρήση έκτακτων εξουσιών (π.χ. στην Ουγγαρία), υπερβολική προσφυγή σε διαδικασίες fast-track για την ψήφιση νομοθεσίας, πολιτικές παρεμβάσεις σε ανεξάρτητες αρχές και κλονισμός της ακεραιότητας των εκλογικών συστημάτων.

Τα ευρήματα αυτής της έκθεσης πρέπει να μας απασχολούν όλους, όχι μόνο τους ειδικούς σε θέματα πολιτικής. Σε μια εποχή παραπληροφόρησης και πόλωσης, ο ψηφιακός γραμματισμός των πολιτών και η κριτική σκέψη είναι ζωτικής σημασίας. Οφείλουμε να θυμόμαστε ότι η δημοκρατία δεν είναι ένας προορισμός, αλλά μια συνεχής διαδικασία που απαιτεί διαρκή προσπάθεια.

Θέλεις μια σύντομη περίληψη πριν το καλοκαίρι; 

Δείτε το στο YouTube και βρείτε περισσότερο περιεχόμενο στο Instagram, TikTok και Spotify!

* Ομάδα Σύνταξης

Υπεύθυνη σύνταξης: Martina Tresca

Συντακτική ομάδα: Ιωάννα Βοττέα, Πέννυ Κωστάκη

Υπεύθυνοι προγράμματος: Martina Tresca, Νίκος Παπακώστας

Επιμέλεια κειμένου: Στρατής Μπουρνάζι

Αυτό το μήνα, το «Στρέφοντας το βλέμμα μας στην ΕΕ» φιλοξενεί την άποψη του Κωνσταντίνου Βιέννα, δικηγόρου, και της Πηνελόπης Κουμούτσου, μαθήτριας λυκείου, που συμμετέχουν στο πρόγραμμα μελών της Inter Alia.