«Οι φωνές των νεκρών μας δεν έχουν σβήσει…»

Στις 11 Ιουλίου 1995, σαν σήμερα πριν από 30 χρόνια, ξεκίνησε η μεγαλύτερη σφαγή αμάχων στη μεταπολεμική Ευρώπη. Η σφαγή της Σρεμπρένιτσα στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, με δράστες τον στρατό των Σέρβων της περιοχής και παραστρατιωτικές σερβικές ομάδες όπως οι διαβόητοι «Σκορπιοί». Στο πλευρό τους βρέθηκαν και ξένοι εθνικιστές μισθοφόροι, ανάμεσά τους και γύρω στους 20 Ελληνες ακροδεξιοί, κάποιοι μέλη τής τότε «περιθωριακής» ναζιστικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή.

Ο εφιάλτης για τους μουσουλμάνους της περιοχής κράτησε 12 μερόνυχτα, μέχρι τις 31 Ιουλίου. Μετρήθηκαν 8.372 νεκροί, στη συντριπτική τους πλειονότητα άμαχοι άνδρες και έφηβοι, ενώ εκτοπίστηκαν βίαια 25 έως 30 χιλιάδες γυναικόπαιδα.

Η μαρτυρική πόλη Σρεμπρένιτσα μπήκε στο στόχαστρο των ανδρών του Σερβοβόσνιου στρατηγού Ράτκο Μλάντιτς και το ανθρωποκυνηγητό εξαπλώθηκε σαν πυρκαγιά στη γύρω περιοχή, ακόμη και μέσα στα δάση.

Στο πλαίσιο του εμφυλίου πολέμου που διέλυσε –με τις ευλογίες της Ευρωπαϊκής Ενωσης– την πρώην Γιουγκοσλαβία, ομάδα κυανόκρανων του ΟΗΕ φρουρούσε την πόλη ως «ασφαλή περιοχή». Γι’ αυτό κατέφυγαν στη Σρεμπρένιτσα χιλιάδες μουσουλμάνοι για να σωθούν από τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Σερβοβόσνιων.

Οταν οι άνδρες του Μλάντιτς επέδραμαν στην πόλη «για να σκοτώσουν Τούρκους», όπως τους διέταξε, οι 370 ελαφρά οπλισμένοι Ολλανδοί κυανόκρανοι της τοπικής φρουράς απλώς παραμέρισαν. Κι έγραψαν μια από τις πιο ντροπιαστικές σελίδες στην ολλανδική Ιστορία.

Τριάντα χρόνια μετά οι πληγές μένουν ανοιχτές. «Οι φωνές των νεκρών μας δεν έσβησαν. Τις ακούμε και μας ζητούν να μη σιωπήσουμε», είπε στον απεσταλμένο της βρετανικής εφημερίδας Guardian, Τζούλιαν Μπόργκερ, η Αλμάχα Σαλίχοβιτς που έχασε τον αδελφό της.

Ο 83χρονος Μλάντιτς βρίσκεται στη φυλακή, όπως και ο πολιτικός ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας, ο 80χρονος Ράντοβαν Κάρατζιτς. Καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη από το πάλαι ποτέ Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για τα Εγκλήματα Πολέμου στην Πρώην Γιουγκοσλαβία (ICTY). Ο σύμμαχός τους πρόεδρος της Γιουγκοσλαβίας, Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, πέθανε το 2006 από καρδιακή προσβολή στο κελί του στη Χάγη πριν ολοκληρωθεί η δίκη του.

Το 2004 το ICTY χαρακτήρισε επίσημα «γενοκτονία» τη σφαγή των αρρένων μουσουλμάνων στην περιοχή.

Σήμερα η Σρεμπρένιτσα ανήκει στη Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης, το σερβοκρατούμενο κρατίδιο που ιδρύθηκε ως αποτέλεσμα των Συμφωνιών του Ντέιτον με τις οποίες έληξε ο εμφύλιος τον Νοέμβριο του 1995.

Ο νυν πρόεδρος του κρατιδίου, ο εθνικιστής Μίλοραντ Ντόντικ, επιχειρεί να υποβαθμίσει τη σφαγή του καλοκαιριού του 1995. Την αποκαλεί «στημένη τραγωδία» και ισχυρίζεται ότι «οι περισσότεροι από τους νεκρούς είναι ακόμα ζωντανοί».

Ομως ο χορός του θανάτου δεν έχει τελειώσει. Στην πόλη Μπράτουνατς, 10 χιλιόμετρα βόρεια της Σρεμπρένιτσα, πραγματοποιήθηκε πρόσφατα ομαδική ταφή των λειψάνων έξι θυμάτων που ταυτοποιήθηκαν το 2024 μέσω εξετάσεων DNA. Ιμάμηδες από όλη τη χώρα συγκεντρώθηκαν για να προσευχηθούν μπροστά σε μια σειρά από έξι φέρετρα τυλιγμένα με την μπλε και χρυσή βοσνιακή σημαία.

Ενα πλήθος περίπου χιλίων Βοσνίων προσήλθε στο νεκροταφείο γύρω από έξι νέους τάφους, ένας εκ των οποίων ήταν ένας μικρός λάκκος ίσα για να χωρέσει τα οστά της Αλμέρα Παραγκανλίγια, μιας μικρής ηλικίας ενός έτους. Σερβοβόσνιοι ένοπλοι τη σκότωσαν μαζί με τη μητέρα της, Ζινέτα, στο χωριό Γιόσεβα.

«Νιώθεις ένα είδος γαλήνης όταν ξέρεις τουλάχιστον πού βρίσκονται», είπε στον απεσταλμένο της Guardian ο Χαϊρουντίν Παραγκανλίγια, σύζυγος της Ζινέτα και πατέρας της Αλμέρα. Οι σοροί της μητέρας του και του αδελφού του δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί.

Οι καταδίκες

Μια βαριά αλυσίδα από εγκλήματα πολέμου συνοδεύει τον γιουγκοσλαβικό εμφύλιο, εν προκειμένω τις συγκρούσεις στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη (Απρίλιος 1992-Δεκέμβριος 1995) μεταξύ μουσουλμάνων (44% του τοπικού πληθυσμού), ορθόδοξων Σέρβων (31%) και καθολικών Κροατών (17%).

Ομως στο σκαμνί του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για τη Γιουγκοσλαβία (ICTY) κάθισαν συνολικά 161 κατηγορούμενοι. Από αυτούς καταδικάστηκαν 62 Σέρβοι, 18 Κροάτες, 5 Βόσνιοι μουσουλμάνοι, 2 Μαυροβούνιοι, ένας Αλβανός και ένας Σλαβομακεδόνας. Το ICTY διαλύθηκε τον Δεκέμβριο του 2017.

Τα τραγούδια του μίσους

Στη σημερινή Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας ακούγονται συχνά τραγούδια μίσους. Ενα από αυτά ζητά η σφαγή της Σρεμπρένιτσα να «ξαναγίνει τρεις φορές». Περιλαμβάνει το δίστιχο: «Κοιμήσου ήσυχα, Φάτο, όλοι οι δικοί σου είναι σφαγμένοι/ Μόνο ο Μούγιο δεν είναι, έχει σκαρφαλώσει στην αυλόπορτα». Χρησιμοποιεί υποκοριστικά μουσουλμανικών ονομάτων για να χλευάσει νεκρούς και επιζώντες.

Τα τραγούδια αυτά τα λένε σε βαφτίσεις, γάμους και πάρτι γενεθλίων, όχι σε κάποια κλειστή ομήγυρη σκληροπυρηνικών Σερβοβόσνιων εθνικιστών.