Η Αυστρία αντιμέτωπη με το σκοτεινό παρελθόν

Το παρελθόν του κατά τη ναζιστική περίοδο επιχειρεί να διαχειριστεί τώρα το αυστριακό υπουργείο Εσωτερικών στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «Η Αστυνομία στην Αυστρία – Διαλείμματα και Συνέχειες, 1938-1945», τα αποτελέσματα του οποίου πρόκειται να παρουσιαστούν μέσα στην επόμενη χρονιά με τη μορφή μιας ανθολογίας και μιας περιοδεύουσας έκθεσης σε ολόκληρη τη χώρα και να ενσωματωθούν επίσης στην εκπαίδευση της αστυνομίας.

Η περίοδος από το 1938 έως το 1945 ήταν «ένα από τα πιο δύσκολα, πιο σκοτεινά κεφάλαια της ιστορίας μας», που έκανε ακόμη πιο σημαντική την αντιμετώπιση του ρόλου του καθενός, του ρόλου της αστυνομίας, εκείνη την εποχή, και «είναι σημαντικό να ασχολείσαι με το δικό σου παρελθόν· είμαστε ένα από τα πρώτα υπουργεία που το κάνουν αυτό», δηλώνει ο υπουργός Εσωτερικών, Γκέρχαρντ Κάρνερ, από το δεξιό Λαϊκό Κόμμα το οποίο ηγείται της κυβέρνησης συνασπισμού με τους Πράσινους.

Παραπέμποντας στην πρόσφατη επέτειο των ναζιστικών πογκρόμ τη νύχτα της 10ης Νοεμβρίου 1938, στα οποία συμμετείχαν επίσης αστυνομικοί και χωροφύλακες, ο υπουργός επισημαίνει ότι υπήρχαν όμως και εκείνοι μέσα στην αστυνομία που βοήθησαν τον πληθυσμό και αντιστάθηκαν στον ναζιστικό τρόμο, γι’ αυτό επιδιώκεται να δημιουργηθεί μια «διαφοροποιημένη εικόνα», καθώς υπήρχαν θύματα, «αλλά υπήρχαν και θύτες».

Ο Γκέρχαρντ Κράνερ τονίζει την πρόθεση της κυβέρνησης να συμβιβαστεί με την ιστορία της Αυστρίας, αναφέροντας, ως ένα παράδειγμα, ότι η περιοχή του πρώην στρατοπέδου συγκέντρωσης Γκούζεν (που υπαγόταν στο διαβόητο γερμανοναζιστικό στρατόπεδο εξόντωσης Μαουτχάουζεν) αγοράστηκε και μετατράπηκε σε μνημείο και το επίσης πρώην στρατόπεδο συγκέντρωσης Μελκ αναπτύσσεται σε κέντρο συνάντησης για νέους, ενώ μία επιπλέον ενότητα για τον αντισημιτισμό εφαρμόστηκε στην εκπαίδευση της Αστυνομίας.

Την πιλοτική έρευνα για το παρελθόν της Αστυνομίας τη ναζιστική περίοδο είχε αναθέσει ο τότε υπουργός Εσωτερικών και σήμερα ομοσπονδιακός καγκελάριος της Αυστρίας και αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος, Καρλ Νεχάμερ, το 2020, και υπήρξε το πρώτο μεγάλο εγχείρημα πάνω σε αυτό το θέμα.

Aστυνομική βία

Σύμφωνα με την Μπάρμπαρα Στελτς-Μαρξ, επιστημονική συνεργάτιδα του διεθνώς γνωστού «Ινστιτούτου Λούντβιγκ Μπόλτσμαν για την Ερευνα των Επιπτώσεων του Πολέμου», η Αστυνομία ήταν μέρος της ολοκληρωτικής δικτατορίας των ναζί, της οποίας η κυριαρχία βασιζόταν στην ακραία βία.

Οι ερωτήσεις στόχευαν ιδιαίτερα στο προσωπικό πεδίο δράσης των μεμονωμένων αστυνομικών, αλλά εξετάστηκαν επίσης η προηγούμενη ιστορία, το αυστριακό αυταρχικό συντεχνιακό καθεστώς (γνωστό ως «Αυστροφασισμός» στα πρότυπα της φασιστικής Ιταλίας του Μουσολίνι) και ο ρόλος της Γκεστάπο και της μυστικής αστυνομίας, ενώ ένα σημαντικό θέμα της έρευνας αποτέλεσε ο τρόπος αντιμετώπισης των αστυνομικών και των ενεργειών τους μετά το 1945.

Για παράδειγμα, η «Ιπτάμενη ομάδα δολοφονιών» που ενεπλάκη στη δολοφονία περίπου 44.000 ανθρώπων αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από αστυνομικούς από τη Βιέννη-Στρέμπερσντορφ, πολλοί από τους οποίους τέθηκαν ξανά στην υπηρεσία της αστυνομίας της Βιέννης από το 1946 και μετά, καταγγέλλει σήμερα ο Αντρέας Κρανεμπίτερ, επιστημονικός διευθυντής του «Αρχείου Τεκμηρίωσης της Αυστριακής Αντίστασης».

Μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες για τους ερευνητές που συμμετείχαν στο εγχείρημα, παράλληλα με τις υπηρεσίες στις Μνημειακές Εγκαταστάσεις στο πρώην γερμανοναζιστικό στρατόπεδο εξόντωσης Μαουτχάουζεν, ήταν η ολοκληρωμένη συλλογή πηγών, με την πρόσβαση στα αρχεία του υπουργείου Εσωτερικών και στο αρχηγείο της κρατικής αστυνομίας να είναι δυνατή τώρα για πρώτη φορά.

Πολλά στοιχεία εμφανίστηκαν στα υπόγειά του, «δεν υπήρχαν πηγές ή χώροι που δεν ήταν προσβάσιμα σε εμάς […] οι πόρτες μας άνοιξαν πραγματικά», ενώ αναζητήθηκαν επίσης τεκμήρια από τα κρατικά αρχεία, και είναι πλέον ιδιαίτερα σημαντικό τα αποτελέσματα να μην παρουσιάζονται μόνο σε ένα μικρό εξειδικευμένο κοινό, τονίζει η Μπάρμπαρα Στελτς-Μαρξ.

Εκτός από μια ολοκληρωμένη επίτομη ανθολογία των ευρημάτων της έρευνας, αυτά θα παρουσιαστούν με τη μορφή μιας περιοδεύουσας έκθεσης, η οποία θα ξεκινήσει το πρώτο τρίμηνο του 2024 στο υπουργείο Εσωτερικών στη Βιέννη και στη συνέχεια θα περιοδεύσει στα υπόλοιπα οκτώ αυστριακά ομόσπονδα κρατίδια, ενώ θα υπάρξει επίσης ένα ντοκιμαντέρ της δημόσιας Αυστριακής Ραδιοτηλεόρασης για το θέμα.

Σχεδιάζεται επίσης ένα εκπαιδευτικό βοήθημα με στόχο να παρουσιαστούν οι ιστορικές συνθήκες και εξελίξεις και να γίνουν κατανοητές οι διαδικασίες και οι συνδέσεις που θέτουν σε κίνδυνο τη δημοκρατική συνύπαρξη, ειδικά εν όψει ενός ανανεωμένου κύματος αντισημιτισμού μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ –το οποίο κύμα, με τη σειρά του, έχει προκαλέσει αντιμουσουλμανικό ρατσισμό– «και είναι σημαντικό να ασχοληθούμε με τον ρόλο της Αστυνομίας στη δίωξη των Εβραίων», όπως παρατηρεί ο Αντρέας Κρανεμπίτερ, από το «Αρχείο Τεκμηρίωσης της Αυστριακής Αντίστασης».