Η Ευρώπη γιόρτασε τα 15 χρόνια από τη «μεγάλη διεύρυνση», αλλά στην Κύπρο η σημαδιακή αυτή ημέρα για τη νεότερη ιστορία της πέρασε σχεδόν απαρατήρητη.
Εν όψει των εκλογών στις 26 Μαΐου οι Κύπριοι πολίτες διατηρούν, με βάση το πιο πρόσφατο Ευρωβαρόμετρο που έγινε την άνοιξη, θετική προσέγγιση έναντι της Ε.Ε. σε ποσοστό 52%. Το ποσοστό αυτό είναι πιο κάτω από τον αντίστοιχο πανευρωπαϊκό μέσο όρο, που είναι 61%. Το 13% των Κυπρίων έχει αρνητική άποψη για τη συμμετοχή της Κύπρου στην Ε.Ε.
15 χρόνια από την ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε.
Σε ερώτηση με αφορμή το Brexit για το πώς θα αποφάσιζαν οι Κύπριοι πολίτες σε ανάλογο δημοψήφισμα στη χώρα τους, ποσοστό 60% απάντησε πως θα ψήφιζε υπέρ της παραμονής της Κύπρου στην Ενωση, 20% υπέρ της εξόδου και 20% δηλώνουν ότι δεν ξέρουν ή δεν είναι σίγουροι.
Πανευρωπαϊκά ο σχετικός μέσος όρος υπέρ της παραμονής είναι και πάλι πιο υψηλός, αφού κυμάνθηκε στο 68%.
Κύπρος και Ελλάδα
Η στάση των Κυπρίων απέναντι στην Ε.Ε. μοιάζει πολύ με αυτή των πολιτών της Ελλάδας. Οι Ελληνες πολίτες είναι μόνο σε ορισμένα επιμέρους σημεία ακόμα πιο απαισιόδοξοι, προφανώς κάτω από την επίδραση της οικονομικής κρίσης και του παρατεταμένου επώδυνου αντίκτυπού της στην καθημερινή ζωή. Οι Κύπριοι όμως έχουν ανακάμψει οικονομικά ήδη από το 2016 και τώρα ιεραρχούν ψηλά στις προτεραιότητές τους την οικονομία και την ανάπτυξη.
Το κοινό στοιχείο στον χαμηλό ενθουσιασμό Κυπρίων-Ελλαδιτών έναντι της Ε.Ε. φαίνεται να σχετίζεται πολύ με εσωτερικούς διαλογισμούς όπως η συνολικότερη κρίση εμπιστοσύνης προς τους πολιτικούς, κάτι που το συναντά κανείς και αλλού στην Ευρώπη (π.χ. στην Ιταλία), όπου υπάρχουν φαινόμενα πολιτικής παρακμής.
Η ευρωπαϊκή εικόνα της Κύπρου κρύβει κι άλλες ιδιαιτερότητες που σχετίζονται τόσο με τη διαχείριση του Κυπριακού μετά το 2004, όσο και με την αντίληψη της πολιτικής ηγεσίας για το περιεχόμενο της συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Μέχρι σήμερα δεν έχει κατατεθεί κανένα στρατηγικό πλάνο από το αρμόδιο υπουργείο Εξωτερικών, ούτε αποτελεί μέρος μιας συντεταγμένης συζήτησης σε κορυφαίες αναμετρήσεις όπως οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές.
Μόνο πολύ πρόσφατα, με καθυστέρηση 15 ετών και αφού πέρασαν 3 διαφορετικές κυβερνήσεις, έγινε μια εξαγγελία για την ίδρυση Γενικής Γραμματείας Ευρωπαϊκών Υποθέσεων ώστε να καλύψει ένα σοβαρό κενό: τον οριζόντιο συντονισμό των πολιτικών της Κύπρου στα διάφορα συμβούλια της Ε.Ε.
Από την άλλη η Κύπρος έχασε την αξιοπιστία της στα μάτια των Ευρωπαίων που κάποτε την ξεχώριζαν ανάμεσα στους υποψηφίους της μεγάλης διεύρυνσης. Την ξεχώριζαν για συγκεκριμένους λόγους που είχαν σχέση αφενός με τη σταθερή προσήλωση της τότε πολιτικής ηγεσίας (Κληρίδης, Βασιλείου) στην προσπάθεια για την επίλυση του Κυπριακού και αφετέρου με την επάρκεια της διοίκησης και τον κοσμοπολιτισμό της.
Σήμερα η Κύπρος έχει μια εντελώς διαφορετική εικόνα στην Ευρώπη, που σχετίζεται με ποικίλους παράγοντες και γεγονότα καθώς και εκατέρωθεν απογοητεύσεις από το «καλημέρα» της προσχώρησής της την 1η Μαΐου 2004, μία εβδομάδα μετά την καταψήφιση του Σχεδίου του ΟΗΕ από την Ελληνοκυπριακή Κοινότητα.
Η απογοήτευση δεν ήρθε μόνο από την πλευρά των Ευρωπαίων. Ανάμεσα στους Κυπρίους είχε δημιουργηθεί από εθνικιστικές φωνές η ψευδής εντύπωση ότι η Ε.Ε. θα ήταν διατεθειμένη να εκπληρώσει κάθε προσδοκία και ακραία απαίτηση για την επίλυση του προβλήματος, αγνοώντας βασικούς κανόνες του τρόπου που σκέφτονται και ενεργούν οι Βρυξέλλες.
Για παράδειγμα, η Ε.Ε. δεν θα μπορεί να αγνοεί τη γεωστρατηγική θέση της Τουρκίας, τη συμπεριφορά της Αγκυρας στο Κυπριακό όπως πιστοποιείται από τον ΟΗΕ, και να προβληματίζεται για το μέλλον των Τουρκοκυπρίων και μιας περιοχής που σήμερα είναι υπό τουρκική κατοχή, αλλά εντάχθηκε νομικά στην ευρωπαϊκή επικράτεια.
Η Ε.Ε. και το Κυπριακό
Οι πιο πρόσφατες εξελίξεις έχουν παράλληλα αποδείξει ότι η Ε.Ε. είναι έτοιμη να στηρίξει πλήρως την Κύπρο μόνο στο πλαίσιο ενός λογικού συμβιβασμού, όπως είχε διαφανεί από τον ΟΗΕ στη Διεθνή Διάσκεψη για την Κύπρο στο Κραν Μοντανά. Εκεί η Ε.Ε. συντάχθηκε με τον Αντόνιο Γκουτέρες σε όλα τα κορυφαία ζητήματα:
- (α) κατάργηση εγγυήσεων
- (β) ευθυγράμμιση της λειτουργίας του επανενωμένου κράτους με το ευρωπαϊκό κεκτημένο και τους όρους συμμετοχής στην Ε.Ε.
- (γ) πλήρης εφαρμογή κοινοτικού κεκτημένου
- (δ) διασφάλιση δημογραφικής ισορροπίας με μόνιμη εξαίρεση
- (ε) κατοχύρωση δημοσιονομικής σταθερότητας του επανενωμένου κράτους εντός ευρωζώνης
- (στ) γενναία οικονομική χορηγία με 3,1 δισ. ευρώ.
Ούτε για το… χαλούμι
Στην περίπτωση όμως που η Κύπρος αποκλίνει από τις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού, όπως διαπιστώνουν σήμερα ο ΟΗΕ και η Ε.Ε., με ευθύνη μάλιστα και του προέδρου Ν. Αναστασιάδη, η Ε.Ε. δεν είναι διατεθειμένη να πράξει κάτι ιδιαίτερο για το νησί.
Ούτε τον φάκελο «χαλούμι» δεν προωθεί ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ. Τηρεί αποστάσεις γιατί θεωρεί ότι δεν τηρήθηκε η πολιτική συμφωνία των δύο πλευρών μαζί του το 2015 για τον τρόπο που το χαλούμι θα γίνει προϊόν ΠΟΠ (Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης).
Η Κύπρος δεν έχει κερδίσει ακόμα μια διακριτή θέση ανάμεσα στα κράτη-μέλη ως προς τον βαθμό ευθυγράμμισής της με το συλλογικό ευρωπαϊκό συμφέρον. Η εικόνα της μετά βίας διασώζεται περιστασιακά εξαιτίας του γενικότερου αντι-τουρκικού αισθήματος στην Ευρώπη.
Στην πράξη είναι μια εικόνα που παραμένει ζοφερή για όσα συνέβησαν στο παρελθόν μέσω του τραπεζικού συστήματός της από την εποχή Μιλόσεβιτς. Στο μυαλό των Ευρωπαίων παραμένει η γκρίζα διάσταση της συνεργασίας με τους Ρώσους ολιγάρχες και ένα διάτρητο σύστημα με χαρακτηριστικά διαπλοκής και αδιαφάνειας. Οι εντυπώσεις αυτές δεν έχουν διασκεδαστεί ακόμα, ιδίως τώρα με αφορμή τις πρακτικές έκδοσης «χρυσών διαβατηρίων».
