Τα τεστ παρθενίας σε διαδηλώτριες είναι βασανιστήριο

Στις 9 Μαρτίου 2011, όταν το Στρατιωτικό Συμβούλιο που ανέλαβε την εξουσία μετά την πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ διέταξε τη βίαιη εκκένωση της πλατείας Ταχρίρ στο Κάιρο -όπου ο κόσμος παρέμενε διαμαρτυρόμενος για τη «λεηλασία» της επανάστασής του από τον αιγυπτιακό στρατό-, η Σαμίρα Ιμπραχίμ Μαχμούντ και η Ράσα Αμπντελραχμάν συνελήφθησαν: τις έδεσαν, τις ξυλοκόπησαν, τους έκαναν ηλεκτροσόκ με taser, τις εξύβριζαν χυδαία κι έπειτα γιατρός τις εξανάγκασε να υποστούν τεστ παρθενίας μπροστά σε στρατιώτες. Τις άφησαν ελεύθερες αφού τις καταδίκασαν σε φυλάκιση ενός χρόνου με αναστολή, ανάμεσα στα άλλα για επίθεση κατά «στρατιωτών που ασκούσαν το καθήκον τους».

Προσέφυγαν στην αιγυπτιακή Δικαιοσύνη, αλλά μάταια. Σχεδόν 15 χρόνια μετά, η Αφρικανική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και των Λαών (ACHPR), σε απόφαση που εκδόθηκε τον περασμένο Νοέμβριο αλλά δημοσιοποιήθηκε προ ημερών, δικαίωσε τις γυναίκες και αποφάνθηκε ότι οι εξαναγκαστικές εξετάσεις των γεννητικών οργάνων, περιλαμβανομένων των τεστ παρθενίας, συνιστούν βασανιστήρια, παραβίαση των σεξουαλικών δικαιωμάτων και εξευτελιστική και απάνθρωπη μεταχείριση.

Στην πρώτη γραμμή της εξέγερσης

Οι γυναίκες βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του κινήματος κατά του Χόσνι Μουμπάρακ. Ηταν μία γυναίκα που άναψε τη σπίθα της διαδηλώσεων: η 26χρονη Ασμα Μαχφούζ, ιδρυτικό μέλος του μαχητικού κινήματος 6ης Απριλίου, που με βίντεό της στα κοινωνικά μέσα κάλεσε τους συμπολίτες της να πάνε μαζί της στην πλατεία Ταχρίρ στις 25 Ιανουαρίου του 2011, Εθνική Ημέρα της Αστυνομίας, για να διαμαρτυρηθούν κατά του καθεστώτος.

Ωστόσο, από την πρώτη στιγμή οι εξεγερμένες γυναίκες ήρθαν αντιμέτωπες με τη σεξουαλική βία. Εκατοντάδες ακτιβίστριες ξυλοκοπήθηκαν, εξευτελίστηκαν, συνελήφθησαν, δέχτηκαν σεξουαλικές επιθέσεις, ενώ σημειώθηκαν πολλά περιστατικά όπου ορδές αντρών τις περικύκλωναν, τους επετίθεντο, τις γύμνωναν ή τις βίαζαν ομαδικά. Στην καταστολή της 9ης Μαρτίου του 2011, ανάμεσα στους εκατοντάδες συλληφθέντες ήταν τουλάχιστον 18 γυναίκες: τις ξυλοφόρτωσαν, τις κατηγόρησαν για πορνεία και εξανάγκασαν 17 από αυτές να υποβληθούν σε «τεστ παρθενίας».

Εκτοτε δεν έπαψαν να διαμαρτύρονται και να καταγγέλλουν τους δράστες στα κοινωνικά δίκτυα, αφού από τη Δικαιοσύνη δεν έχουν να περιμένουν πολλά. Παρά τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που τα επόμενα χρόνια υιοθετήθηκαν, σε αστυνομία και δικαστές εξακολουθεί να επικρατεί η αντίληψη ότι η σεξουαλική βία και ο βιασμός αποτελούν «ιδιωτικό» ζήτημα και όχι υπόθεση που θα κριθεί από τη Δικαιοσύνη. Γι’ αυτούς τους θεσμούς συνήθως, οι δημόσιοι χώροι όπου κάποιες βιάσθηκαν δεν είναι «χώροι για αξιοσέβαστες γυναίκες», παρουσιάζοντας όσες θέλουν να καταγγείλουν μια σεξουαλική επίθεση ως όχι και τόσο… ενάρετες.

Το έλεγε γλαφυρά άλλος στρατηγός στο CNN: «Τα κορίτσια που συνελήφθησαν δεν είναι σαν τις κόρες σας ή τις δικές μου… Αυτά τα κορίτσια είχαν κατασκηνώσει σε σκηνές μαζί με άντρες διαδηλωτές στην Ταχρίρ». Στιγματίζοντάς τες σαν δήθεν ακόλαστες, επιδιώκουν να απονομιμοποιήσουν τις φωνές, τις πολιτικές διεκδικήσεις και τις καταγγελίες τους.

Οσο για τη σεξουαλική βία από τις δυνάμεις ασφάλειας, απορρίπτεται ως συκοφαντία κατά του κύρους του στρατού. Είναι ενδεικτική η δήλωση του στρατηγού Αλ Σίσι (νυν προέδρου της Αιγύπτου) στη Διεθνή Αμνηστία τον Ιούνιο του 2011 ότι πράγματι γίνονται τεστ παρθενίας σε διαδηλώτριες που συλλαμβάνονται, αλλά για να «προστατεύσουν τον στρατό από τυχόν καταγγελίες για βιασμό»!

15 χρόνια για μια απόφαση

Για τη Σαμίρα και τη Ράσα η δικαίωση ήταν μια οδύσσεια που απαίτησε 15 χρόνια. Η καταγγελία της Σαμίρα Μαχμούντ διερευνήθηκε από τη στρατιωτική Δικαιοσύνη που το 2012 απάλλαξε τον γιατρό που της έκανε τεστ παρθενίας. Η Ράσα Αμπντελραχμάν προσέφυγε στην αστική Δικαιοσύνη, που δεν μπήκε καν στον κόπο να διερευνήσει τις καταγγελίες της.

Ολα αυτά ενώ ήδη από τον Δεκέμβριο του 2011, έπειτα από προσφυγή οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, διοικητικό δικαστήριο κήρυξε παράνομα τα τεστ παρθενίας, απαγορεύοντάς τα. Αλλά εκπρόσωπος του στρατού δήλωσε πως δεν μπορούν να εφαρμόσουν την απόφαση γιατί δεν υπάρχει νόμος που να καλύπτει αυτή την πρακτική!

Ηταν Σεπτέμβριος του 2012 όταν οι δύο γυναίκες προσέφυγαν στην Αφρικανή Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και των Λαών. Πέρασε ενάμισης χρόνος για να αποφασίσει η Επιτροπή πως υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να εξετάσει την καταγγελία. Η απόφαση εκδόθηκε το 2023, αλλά καθυστέρησε άλλα δύο χρόνια για να εγκριθεί από τη Γενική Συνέλευση της Αφρικανικής Ενωσης. Μια διαδικασία τόσο επίπονη και τόσο χρονικά παρατεταμένη, που λειτουργεί αποτρεπτικά για τα θύματα.

Μια νίκη υπό αίρεση

Παρ’ όλα αυτά, πρόκειται για μια σημαντική απόφαση γιατί αναγνωρίζει πως αυτές οι σεξουαλικές επιθέσεις και έρευνες των γεννητικών οργάνων των διαδηλωτριών ήταν «πράξεις έμφυλης βίας από πράκτορες του κράτους», εκτιμώντας «πως έγιναν για να τιμωρήσουν, εκφοβίσουν και αποτρέψουν τα θύματα να ασκήσουν το δικαίωμά τους στην ελευθερία της έκφρασης και της συγκέντρωσης». Και απαιτεί από την Αίγυπτο να απαγορεύσει οριστικά την πρακτική των τεστ παρθενίας σε συνθήκες κράτησης.

Για την Αλεχάντρα Βιθέντε, νομική διευθύντρια της διεθνούς οργάνωσης για την εξάλειψη των βασανιστηρίων REDRESS, που μαζί με την Αιγυπτιακή Πρωτοβουλία για τα Ατομικά Δικαιώματα (EIPR) ήταν συνήγοροι των δύο γυναικών, πρόκειται για τομή, καθώς η απόφαση ορίζει ρητά ότι η καταναγκαστική εξέταση των γεννητικών οργάνων των γυναικών και τα τεστ παρθενίας αποτελούν «σεξουαλική επίθεση και μορφή βασανιστηρίου». Και έχει αντίκτυπο για ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο, όπως τονίζει η Λόρα Ντάρουις, της Αιγυπτιακής Πρωτοβουλίας για τα Ατομικά Δικαιώματα, «γιατί δημιουργεί ένα ισχυρό νομικό προηγούμενο που θα μπορούσε να αποτελέσει οδηγό για άλλες χώρες της Αφρικανικής Ενωσης», καθώς ανάλογα κρούσματα απαντώνται από το Μαρόκο ώς τη Νότια Αφρική και τη Ζιμπάμπουε.

Είναι ωστόσο αβέβαιο εάν η Αίγυπτος θα συμμορφωθεί με την απόφαση. Θεωρητικά είναι υποχρεωμένη να την εφαρμόσει γιατί έχει συνυπογράψει τον Αφρικανικό Χάρτη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Αλλά συνήθως, όπως σημειώνουν οι δύο οργανώσεις, το Κάιρο χρησιμοποιεί το πρόσχημα πως αυτές οι αποφάσεις αποτελούν απλά συστάσεις.